LOU SARMOUNEY / LE JHACASSOUS

23 avril 2015

Manuel Valls e la religion

Classé dans : ACTUALITATS,Alhurs,Au hiu deus jorns,OPINION,Politica — Lo Sarmoneir @ 12 h 58 min

« Vouloir s’en prendre à une église, c’est s’en prendre à un symbole de la France », vachí les paraulas de Manuel Valls que vèni de lugir dens l’Est Républicain. Aqueras paraulas m’an acipat. Tè, n’en sui quasi damorat museishuc. Non, una glèisa n’es pas un  simbòle de la França, ni mèi d’Occitània ni de nat pòple ni de nat estat.  ‘Quò’s un simbòle dau catolicisme. Manuel Valls vodré insinuar que lo catolicisme es coma una religion d’estat en França ? Que lo catolicisme es la sola religion que pausi pas de problèmas ? Mès bondiu, arrestatz donc de balhar a la religion aquera importança ! S’agís – enfin, diuré s’agir – de cresenças e practicas personalas. Es que l’espiritisme, la sorcelaria, l’astrologia, brèf tot çò que concèrna les causas non-concretas, n’en hèsen un afar de politica ? De v’rai, M. Valls, vos haré pas esclapotar de ríser – o vos esmalir benlèu – se los astrològues e mediums s’assemblèvan en haut lòc demb de politicians o se lurs biscanhas  avièvan una guèrra ? Diu vivant !!!

 

17 avril 2015

Glossari de l’alcòl en gascon septentrionau

Classé dans : Lingüistica — Lo Sarmoneir @ 20 h 44 min

TOTA CORRECCION, TOT AJOT, SON BIENVINGUTS !

a cargat : il en tient une !
avinat, -ada com una vielha toca : une comparaison rustique !
bandada : cuite.
se bandar : se bourrer la gueule.
bandat, -ada : bourré.
bandat, -ada a (la) clau : complètement bourré.
barrat, -ada : bourré, mais pas aussi évident que bandat. On dit de même barrat a clau.
bevaire, -a : buveur (en bazadais). Etymologiquement erroné puisqu’on a béver et pas *bevar.
bevet, -eda : saoul,e (en bazadais). Mot correct.
buvanèir,a : buveur (en médoquin). Etymologiquement erroné puisqu’on a buure et pas *buvar.
se cargar una baragana : se mettre une mine.
chucaire, -a : poivrot.
chucar : picoler. Notamment : chuquèva a plenh salèir (Ferrand).
chuca-vin : ivrogne.
churlaire, -a : poivrot, pilier de bar.
churlar : picoler.
clabòt,a : bourré (en bordelais).
dar trucs au barricòt : pourrait bien signifier ‘se saouler’ comme le béarnais(??) balhar còps de pè a la barrica, puisque la chanson bordelaise Lo pont de Bordèu dit : au Ropic, los ivronhes : dan trucs au barricòt / ont van totas les dònas de la ruia Sent-Ròc. Mais c’est peut-être au Barricòt qui serait un cabaret (cf. la suite de la phrase). Et puis dar est bizarre.
embrumat, -ada : pompette.
estorcedèir,a / -edeir,a /-eduir,a : déchiré (drogue), ivre mort.
far la camada / far la bomba-rombeta : faire la bringue (en bordelais).
se gahar una nhòsca/nana : se bourrer la gueule.
galetar : picoler (en bordelais).
godalha : ivrognerie (en médoquin).
godalhar : picoler. La godala ou godalh(a) est le chabrot, à Bordeaux.
hèser cuupelet au veire : vider un verre.
hèser lo brimbaut / hèser ribòta : faire la bringue (en garonnais).
horlupar : siffler.
s’ivronhar : se saouler.
ivronhàs, -assa : saoulard.
ivronhe, -a : ivrogne. (Aussi ivrònhe, -a, plus francisé).
nana : cuite. où ?
nhasca : cuite (Suire). Localisation à vérifier.
nhascat : bourré (Suire). Localisation à vérifier.
nhòsca : cuite. où ?
pintaire, -a : buveur.
pintar : boire de l’alcool.
se pintar : se saouler.
pintassaire, -a : poivrot.
pintat, -ada : saoul.
pompaire, -a : buveur, plus fort que ‘pintaire’ (poivrot).
se riflar (verbe trans.) : siffler (un verre, etc.). On dit peut-être aussi riflar.
se rinçar la gardala : s’en mettre un derrière la cravate.
shiulaire, -a : buveur. Cf. shiular, comme le français ‘siffler’.
shiulat : coup à boire.
shopinaire, -a : buveur… de chopines ! On dit : es un mèste shopinaire.
tringaire, -a : buveur.
truca-taulèir : pilier de bar.
ulhar : picoler (Suire). Au sens propre, ‘ouiller’.
vira-pintas : surnom d’ivrogne. Cf. le patronyme garonnais Virepinte/Birepinte !

Quelques comparaisons attestées, mais qui sont peut-être utilisées plutôt pour la nourriture :
borrat coma un bodic
hart coma un bodic
hart coma un lagast
plen coma un ase
plen coma una bodiquèira
sadoth coma una truja/treja

5 février 2015

La confession suus tiules

Classé dans : Entre Duas Mars,Literatura,Umor — Lo Sarmoneir @ 19 h 02 min

Dus braves gents de l’ancien temps, lo Capdet e la Capdeta, la-bàs, au bòrd deu Ciron, presque a Cap-Bartàs, trabalhèvan quauques jornaus de meishanta tèrra; mès dens aqueth temps, sabèvan espranhar e, sens chic de causas, se tirèvan d’afar. Se crompèn un ostau e vivèvan tranquilles. Mès valà qu’un ivèrn, malur, plau, plau, plau… com qui la gita… I avè aiga pertot. Vesèvan pas qu’aquò. Lo Ciron desbordèt, lo Bartàs desbordèt, e l’aiga montèt, montèt, e arribèt au maisoet. Lurs mainatges, qu’avèn bon còr, lis-i dishuren : « Vinètz donc a l’ostau, la pòrta es granda obèrta, mema vos vieram culher! » Mès los dus vielhs, testuts, ne voluren pas enténder arrés e, una nuit qu’i avè encara mei plavut que d’abituda, quand nòstes papèts se revelhan a l’Angelús, i avè aiga dinc au pè deu lit, lo can èra negat sus lo sulh de la pòrta e per se’n anar, bonjorn! Per se poder tirar d’aquiu, n’i avè pas d’aute moien  que de montar sus l’ostau. Demb una escala, Capdet tirant Capdeta, Capdeta possant Capdet, l’un aidant l’aute, arriban, egau, tot en planhens, a se méter a shivau sus l’aresta de la teulada. E se lamentèvan en plorans, cresèvan sa darrèra òra vinguda…

« Lavetz, praubeta, ce disèva Capdeta, crei, mon praub’òme, qu’es bien fenit de pensar aver Mossur Curè per nos aidar a bien morir; mès, per que lo Bon Diu nos perdoni nòstes pecats, poirem bien, shacun a nòste torn e l’un a l’aute, nos confessar.

— Se vòs, respond Capdet, comença, tu, Capdeta!

— A non! respon Capdeta, es a tu, ès lo pus vielh, es a tu l’aunor!

Mès Capdet reflechiva e disèva pas res.

— Anem, disèva Capdeta, avança-te, l’aiga que monta! Autament, vas anar dens lo huc de l’infèrn! »

E valà nòste Capdet que comença tot doçament e que s’acusa de totas sas malhèitas : d’aver estat gormand, avare, ivronhe un chic, d’aver dens son june temps corrut la patantèna, d’aver dens los afars rotlat son proshen, de l’aver trompat e presque panat, tant vau díser, tots los còps dont a poscut, en franc Gascon…

 » E òc, ce pensèva la Capdeta, e òc, ne’n sabi long sus ton compte adara.

— Anem, Capdeta, ce ditz Capdet un còp qu’avut fenit, a tu de te confessar, vam véser çò que racontas.

— Aten, Capdet, aten un chic, l’aiga que comença a baishar! »

Contat per Monsur Cazeaux, de Lobens (Reulés). Enregistrat e transcrit per J.-P. Laliman.

12 décembre 2014

Adaptacion garonesa de « La camba me fai mau »

Classé dans : Musica e cançons — Lo Sarmoneir @ 20 h 22 min
I a pro de gents qu’hèsen pelerinatge
I a pro de gents que van a Betleèm
Vòli i anar, èi quasi pro coratge
Vòli i anar, se pòdi caminar
 
La cama m’i hèi mau
Bota sèla bota sèla
La cama m’i hèi mau
Bota sèla a mon shivau
 
Tots los aulhèirs qu’èran sus la montanha
Tots los aulhèirs an vist un messatgèir
Lesi dishut : botatz-vos en campanha
Lesi dishut : lo hilh de Diu es neishut
 
En d’aqueth temps les fièbras son pas sanas
En d’aqueth temps les fièbras valen ren
Èi endurat una fièbra quartana
Èi endurat shens estar turmentat
 
Èi un rossin que vola dessus tèrra
Èi un rossin que minja lo camin
Me l’èi crompat ad un sordat de guèrra
Me l’èi crompat cinc escuts, a Landerroat
 
Quand aurèi vist lo hilh de Diu lo pair
Quand aurèi vist lo rèi deu Paradís
E quand aurèi felicitat sa mair
E quand aurèi hèit tot çò que diurèi
 
N’aurèi pas mèi de mau…

5 novembre 2014

Lo lexic variat de les vias

Classé dans : geografia,Lingüistica,Paisatge — Lo Sarmoneir @ 9 h 40 min

Les vias de comunicacion son desempui l’Antiquitat de lòcs qu’atiran la populacion. Pòdem citar, en Aquitània, lo camin Gallian (Bordèu-Vasats), lo camin romiu (Bordèu-Baiona) empruntat per los sent-jaqués, lo pleonasmic camin de la via (Bordèu-Cubzac), la Cauçada (Bordèu-Cotràs-Peirigüers), lo camin hariau (camin costèir traversant la Lana Grand) o la Levada (Bordèu-Punta de Grava)…

Los toponimes se referent ad aqueras vias – e tanben a les mens importantas – pòden derivar deu gaulés camminus (la Caminòta, Camenal, les Cami(n)adas…). La nom de Sendets significa « ensemble de petits camins » (*semitellas > *sem(i)dèths). De noms pòden se referar, a l’origina, a la natura de la via : podèva estar pavada (rua Paimentada, la Herrada, la Granda Ferrada…), o simplament empeirada per facilitar lo passatge de les carretas (la Carrèira (Longa)…), omèi rehauçada coma aquò’ra la costuma dens l’Antiquitat (la Levada…). Lo latin [via] calceata, eth, nos a balhat pro de toponimes de tipe « la Cauçada » (e en particulièr Sent Martin la Cauçada).

Quauques mòts son tipics de la Lana, coma pegulhèira e cor(re)gèira que rapèlan los tragèits deus tropèths capvath los grands espacis bravichuts. Los mòts passa (puslèu maritime), tralha o viòt, eths, son mens especifics.

Dens les vilas, tròban tanben de carrèiras, mès sonqu’en gascon medievau, coma nos ec indican les placas de ruas a Sent Macari. Per contra, carruet (entre Sent Macari e La Rèula), carreiron, carreiròta, carreiròt, son totjorn visibles. Per l’anecdòta, entenduri un jorn una fama pas tan vielha emplegar lo mòt carruet. Au contrari, la Ruassa designa una granda rua.

Quauque còp, una mesura de distança es utilisada, coma per la comuna de Quarta Lèga, qu’èra a quata lègas de Blaia suu camin d’Engolesme. Per contra, Tressas e Cestàs, tradicionalament « a tres lègas » e « a sheis lègas » son de faus amics ; en realitat, Tressas designa les tèrras de Tritius, e Cestàs es una deformacion de Fescals, deu latin *fiscariis « lemita de bans senhoriaus sus un axe rotèir a peatge ».

Solide, los axes de comunicacion èran ponctuats d’estapas. Atau, bèth-arremat de lòcs pòrtan lo nom de « la Pòsta« , coma a Montuçan o a Cestàs. I fadré ajotar l’Òste, l’Ostet, l’Ostessa, Bon Òste… que rapèran aubèrjas. Etauliers vèn deu sentongés étaule « establa, escuria, aubèrja » ; per Masion, vèn deu latin *mansionem « ostau d’estapa, aubèrja ».

Poiram enfin mencionar la granda varietat de les interseccions. D’una part, les horcas (la Caforcha, los Tres Còrns [les Trois Cornes en francés], la Horcada, la Horquèira…) ; d’auta part, los quate-camins (lo Canton, Canton de les Sorcièras, los Quate Camins, la Crosilha, l’Estela…)… E milhor encara, « los Sheis Camins«  !

22 octobre 2014

E ben…

Classé dans : Lingüistica — Lo Sarmoneir @ 18 h 03 min

Un militant de Libertat escriu :

 

qu’ei la prumèra ahar     > Aqueth pensa francés !  En gascon ahar/afar es masculin. Se vei donc qu’es un locutor « artificiau ».

la calandreta deu limosin que deve arrefusar     > Me damandi coma prononça… Deu (o diu en nòrd-gascon) me sembla evident, naturau, eufonic. Mès ont a estudiat lo gascon, aqueth ?

que vam enfraquecer la dominacion > …… ah, benlèu que l’a estudiat a Madrid. La terminasion -ecer es espanhòla, solida (parecer > paréisher).

Que prepausarem   > En gascon, lo futur es -aram.

Mei qu’i aura persona que juntara l’organizacion  > Auà ! Quau gavachejadís !!!  Botarí : d’ont mei (mèi) i aurà personas que juntaràn…

mei le noste combat > Ah, mèi que pensar francés, a escriut francés (o tolzan, mès aquò m’estonaré, vist qu’a Tolosa los occitanistas remplaçan le per lo)

 

E ben, dau temps que se preocupan de politica, perfèit, mès de lenga…

13 octobre 2014

Molière es vingut occitan !

Classé dans : Alhurs,Istòria,OPINION — Lo Sarmoneir @ 9 h 37 min
moliere
Album : moliere

1 image
Voir l'album

 

Vésem dens ‘queth article coma, daus-uns-còps, los occitanistas pòden estar ridicules shens s’en avisar (… enfin, suspausi que s’en avisan pas).

Molière èra parisièn… e la causa que jutjan essenciala per l’article Wikipèdia, es díser que joguèt en Occitània. E ben òc, los actors hèsen de viradas !

E per çò de la competéncia occitanofòna de Molière, fau pas exagerar tanpauc ; ren nos ditz qu’eth sabèva lo parlar, egau. Pensi simplament que damandèt a un letrat lengadocian de redijar les replicas en òc.

10 septembre 2014

La Fe es sonqu’Amor – còp de gula

Classé dans : Au hiu deus jorns,OPINION — Lo Sarmoneir @ 21 h 14 min

En entrant dens una glèisa de Nancy, èi trobat una pregària — o puslèu una sòrta de tracte catolic tradicionalista — que m’a geinat.  Son titre es « prière dérangeante » e vau vos la traduíser apui vos la comentar :

« Benlèu qu’aimaretz lugir aquesta pregària hèita au Kansàs a la dubertura de la session dau senat. Sembla qu’aquesta pregària destorba encara certènas personas. Quòra lo pastor Joe Wright estut damandat per díser la pregària de dubertura de la session au senat dau Kansàs, tot lo monde s’atendèva end’una pregària ordinària, mès vachiu çò qu’entenduren.

Senhor, vènem cap a tu anuit per te damandar perdon e per te damandar de nos guidar. Sàbem que ta paraula nos ditz : « Malur aus qu’apèren ben çò qu’es mau » e ‘quò’s exactament çò qu’am hèit.

Am perdut nòste equilibre espirituau [ dau XVIIIe siègle ] e am shambertat nòstas valors [ idèm ].

Am expleitat lo praube e apèram aquò « loteria », [ Sui bien d’acòrd. ]

Am recompensat la paressa e am aperat aquò « l’aduja sociala », [  Se jo, que sui briga canhós, beneficièvi pas de l’aduja sociala, ‘quò’s a díser l’aduja au lotjament e les borsas sus critères sociaus, au lòc de me destinar ad estar ingenior o cercaire, serí adara un praube caitivèir sonque bon a horgalhar dens lo borrièr. Auta causa, me sembla que la Glèisa a per vocacion d’adujar socialament, pas vrai ??? ]

Am tuat nòstes mainatges pas encara neishuts e am aperats aquò « libra causida », [ Se son pas encara neishuts, son pas encara legalament daus èstes vivents mès son una partida dau còs de la mair ! Òr, cadun a lo dret de se des·hèser d’un tròç de sa persona ! Apui, fau benlèu gardar lo resultat d’un viòl ? Imaginatz una goiata que vèn d’auger brilhantament lo bac demb mencion TB e que prevei d’hèser d’estudis de medecina o auts hauts estudis ; mès son pair o son toton es alcoholic e la viòla ; vachiu donc sa via, sa carrèira, que s’arrèstan còp sec. Esque diu hèser nèisher aqueth nanòt qu’es tanben son miei-frair ? Un nanòt que, benlèu, baterà a son torn, que serà pas aimat, que vingrà benlèu un mangane e qu’acabarà per se suïcidar en preison ? Sufiré pas simplament a la prauba victima de goiata d’ahortar e de tornar préner sos estudis ? D’escotar sa consciéncia en imaginant les consequéncias dau dishar-hèser puslèu que de lugir una Bibla datant de 2 000 ans ? ]

Am abatut daus ahortaires e am aperat aquò « la justícia », [ Sui d’acòrd tanben, la pena de mòrt diu estar abolida pertot. ]

Am neglijat de disciplinar nòstes mainatges e am aperat aquò « desvalompar lur estima de se ». » [ Probable, òc. Encara que depend de çò qu’apèran « disciplinar »… « maserar a grands  patacs de Bibla dens lo quiu ? » ]

Vesi que los catolics tradicionalistas vòlen espandir la pensada americanò-biblista a nòsta… Una brava reculada sociala, cadun per se e Diu reconeisherà los sons. Non, amics, la fe n’es pas aquò, la Fe es Amor e sonqu’aquò, que cadun s’en sovèni !

 

22 août 2014

How wolves change rivers : un efèit parpalhon

Classé dans : Alhurs,Biologia-genetica,Ecologia, natura — Lo Sarmoneir @ 18 h 38 min

 

 

Avèvi una idèia prampó particulièra sus la reïntroduccion de lops (dens les Pirenèias per exemple): me pensèvi que ‘quò’ra una pègaria, que revenèva a tornar destorbar un equilibre que s’èra pauc a pauc bastit en l’absença dau lop. Mès un parçonèir m’hasut conéisher una videò redde bien hèita, intitulada How wolves change rivers, que mòcha que ‘quò’s briga antau, dau mens dens lo parc nacionau de Yellowstone (Estats-Units). Vachiu çò que s’i passa:

En 1995, daus lops esturen reïntroduïts a Yellowstone après 70 ans d’absença. L’efectiu de cèrves anèva lavetz en aumentant, pusque n’avèvan gaire de predators, e aquò avèva menhat a una disparicion de la vegetacion, brostada tot empenada.

Tanlèu los lops arribats, mème chic nombrós, comencèren per tuar quauques cèrves… mès aquò’ra sonqu’anecdotic! En efèit, lo sanjament lo pus prihont concernèt sustot lo comportament daus cèrves: aqueths se botèren ad evitar les zònas dau parc nacionau ont podèvan s’hèser gahar per los lops, coma les bariscombas. Còp sec, dens ‘questes lòcs, la vegetacion se revispolèt, se probanhèt; la hautor de certèns aubres quintuplèt en sheis ans; les baishadas desnudadas se caperèren de briules e de sauceringas.

Vos dóbtatz bien qu’aqueths aubres atirèren los barbòts e los ausèths… mès tanben los castòrs, au segur, que son dits « ingeniors » (espècia modificant l’estructura de l’ecosistèma). Lurs barratges creèren de novèras nishas ecologicas qu’atirèren, dirèctament o indirèctament d’autas espècias: lotras, rats d’aiga, guits, peishs, reptiles, anfibians…

Los lops tuèren tanben de coiòtes, çò qu’hasut créisher les populacions de ratas e de lapins. Prau còp, los auts predators d’aquestes rogaires se desvelopèren: haucassas, belètas, renards, taishs… Los caronhèirs tanben, coma agraulas e èglas. Los ors tanben s’apasturèren demb les caronhas, çò que los hit prosperar, d’autant mèi que los aubres fruitèirs hasèvan lavetz abonde.

Mès lo mèi interessant es que los lops sangèren lo fonccionament de les ribèiras. Graça a les rigadas daus aubres, les ribas s’èran estabilisadas e les ribèiras hasèvan mens de biscoetas. Les canaus s’estreciren, de lagüas se formèren, en diversificant encara la biocenòsa.

Tot aquò’s çò qu’apèran una cascada trofica a granda escala (un nom bien sabent per un tipe d’ »efèit parpalhon »): un processús ecologic que comença au capit d’una cadena alimentària (o puslèu d’un hilat trofic) e que se repercuta dinc en bas. Mès, mèi qu’aquò, se repercutèt dinc au quite biotòpe (la partida non-viventa de l’ecosistèma).

Los lops, per tant qu’estant pauc nombrós, transformèren tot un ecosistèma dinc a sa topografia!

Causas entendudas – Sus l’accent bordalés

Classé dans : Au hiu deus jorns,Lingüistica — Lo Sarmoneir @ 17 h 37 min

Vèni d’enténder una pub a la radiò : « … à la Sauve, proche Créon » … mès aquò’s un gasconisme, non ?  (PS: au fèit, la Sauva pòt tanben se díser la Seuga, cf. ALG) Prepausi donc SEUGA per forêt, amèi es atestat dens la toponimia.

 

Una remarca sus de causas entendudas. Les gents (los junes citadins, sustot) pèrden l’accent bordalés per préner un accent mèi francés, parisièn. Mès i a daus trèits que se consèrvan mèi que non pas d’auts. Per exemple, los que dispareishen d’abòrd son la prononciacion dau e atòne e la prononciacion de les voaièlas nasalas ; mès son gardadas la dubertura daus o e eu apui lo  relaishament de les consonas intervocalicas. Aqueth darrèir trèit es interessant mès sui pas segur qu’èsti pro estudiat. Entendi sovent per les ruas de junes bordalés (5-20 ans, qué) díser « gavé«   entre [ge] e [gae], mème [ge:]. E aquò se retròba dens daus mòts entenduts dens ma familha, en çò de gents qu’an l’accent bordalés :

- mon papè : tandis que [tãikə], alors [aɔʁ] (mès tanben [a'lɔʁsə])

- ma mair : voilà ['vwaa] (o [waa], [wa:]), alors [aɔʁ], regarde [ʁəaʁdə] (o [ʁaʁdə])

- mon toton : quelque chose [kɛʃɔzə] (pas exactament lo mème cas de figura)

La prononciacion madame shens lo d es coneishuda tanben.

Aquò’s a botar en relacion demb la tendença a prononciar, dens les lengas romanas (mès pas lo francés !), [β ð ɣ] les consonas [b d g] quora son intervocalicas.

1...34567...18
 

Luxeetvolupte |
Actuel |
Newyorkcity2012 |
Unblog.fr | Créer un blog | Annuaire | Signaler un abus | Insidelayers
| Lanouvelleperspective
| love star