Losarmoneir

Jornau electronic gascon en Gironda

12 janvier 2016

Parabòla en gascon de Podensac (33)

Classé dans : Gravas,Linguistica — Lo Sarmoneir @ 13 h 22 min

Lo goiat pròdigue

 

Un òme n’avè que dus goiats. Lo pus june dishut a son pair : « Es temps que si(i) mon mèste e qu’augi argent. Fau que pusqui m’en anar e que vedi país. Partatgetz vòste ben e balhetz-me çò que divi auger.  – Ò, mon dròlle, dishut lo pair, coma vorràs. Ès un mishant e s’ràs punit. » Apui, ovrint un tiroart, partatgèt son ben e n’en hit du(v)as porcions esgalas.

Chic de jorns après, lo mishant dròlle s’en angut deu vilatge en hints lo fièrt, e shans díder ren a digun. Travassèt bòcòp de landas, de bòis, de ribèiras e vingut dens una granda vila ont despensèt tot son argent. Au bot de quauques mes, digut vénder ses pelhas end’una vielha fama e se logar per estar vailet : l’envièren aus shamps per i gardar los aines e los buus.

Lavetz estèt bien malurús. N’augut pas mèi de lit per dromir la nuit, ni de huc per se cauhar quand hadèva frid. Avè quauque còp tant de hame qu’auré bien minjat aqueras hulhas de caulet e aqueths fruits porrits que minjan los pòrcs, mès digun ne li balhèva ren.

Un desser, lo vente vide, se dishèt tombar sus un shèite, espients per la frièsta los audèths que volèvan laugèirament. Apui vit paréisher dens lo cièl la lu(v)a e les estelas, e se dishut en plorents : « Labàs, l’ostau de mon pair es plenh de dòmestiques qu’an pan e vin, eus e hormatge tant que n’en vòlen. Pendent aqueth temps, jo mòri de hame ací.

E bé, vau me livar, airèi trobar mon pair e li dirèi : Hiri un pecat quand voluri vos quitar. Auguri grand tòrt e fau que me punissetz, ic sabi bien. Ne m’apèritz pas mèi vòste goiat, tretetz-me coma lo darrèir de vòstes vailets. Estèri copable, mès languivi lunh de vos. »

Lo pair èra dens son casau, acabents d’arrosar ses flors : vesitèva los pomèirs e los arredims. Quand vit víer suu camin son goiat tot cobèrt de sudor e de possièra, trainant la cama, poscut a pena ic créder. Se démanda se faliva que lo punissi o que lo perdonèssi… Enfin, damb les larmes aus ulhs, li alonguèt los braç, e se gitants a son còth li balhèt un gròs poton.

Apui hit asheitar son goiat, sonèt ses gents e los vesins : « Vòli l’aimar coma avants, lo praube mainatge, lesi dishut talèu qu’estèren rassemblats. Es état assès punit : que digun adare ne li hèdi nat repròishe. Vinetz lo véder, portetz-li viste un bròi paletòt, metetz-li una baga au dit, apui solièrs nèus aus pès. Poiratz tabé préner veguèirs, canards e miar un vetèth bon a tu(v)ar ; vam búver, minjar ensemble e har una grana hèsta. »

Los vailets aubeïren lur mèste e miren una bèra napa sus la taula. Au mème moments, l’ainat goiat arribèva de la caça damb sons cans. « Quau es donc aqueth bruit ? cridèt en jurents. Credi que càntatz ací ; n’es pas tròp lèu que torni. Ètz-ét fòu, mon pair ? »

« No, mon goiat, n’en sui pas, respondut lo vielh. S’hèdi aquò, aquò’s que sui plenh de jòia. Càntam e som urús, car am bien de qué. Qu’ic vulhis o no, fadrà que cantis tu tabé e que te rejoïsses damb nosauts, parce que ton frair qu’èra mòrt es revingut a la via. Aquò’s coma se vinèva de nèisher : gèir èra perdut, anuit lo valà retrobat. »

E. Duprat

1 janvier 2016

LO SARMONÈIR 39

Classé dans : LO SARMONÈIR novèra version — Lo Sarmoneir @ 12 h 05 min

 N° 39 1èir de genvèir 2016

ISTÒRIA

Istòria deu vin de Bordèu e deu hromatge de Holanda

La Holanda e lo vin de Bordèu

Au sègle XVII, grans comerçants e crompadors de vins, los Holandés orientèn la produccion deths purmèrs grans vins de Bordèu (com lo celèbre « Ho-Bryan » , futur « Haut-Brion »). Que portèn tanben de nombrosas innovacions com l’esterilizacion de las barricas au sofre per facilitar la lor conservacion e lo lor transpòrt. S’installèn « aus Chartrós » a Bordèu a dus pas deus cais.

Los vins son exportats en barricas, manejats suus cais de la vila e entrepausats en aqueth quartier de negociants (on subsistan tostemps chais e entrepresas exportadoras).

Au sègle XVIII, hant l’exportacion de vins de cap aus País-Baishs per batèus transportant barricas, qu’importan alavetz los hromatges deu lor país « l’edam de Holanda » (portant lo nom d’un pòrt balenèr fondat au sègle XII e situat sus las ribas deu lac Ljssel au nòrd d’Amsterdam).

« L’edam de Holanda », mes perqué a la crosta roja en França quan en Holanda a la crosta jauna e n’ei briga colorat ?

Aquesta epòca aquí, los hromatges avèvan ua crosta naturau qu’èra jauna. Dab lo comèrci deu vin de Bordèu e la soa exportacion de cap aus país nordics, los batèus portavan las barricas cargadas de vin. Au tornar deus País-Baishs, aquestas barricas èran empleadas de bòlas de hromatge. Tambalejadas contra los parets, arrojavan e arribavan au pòrt de Bordèu dab la crosta roja ! Es d’alhors un subernom dat a Bordèu au hromatge de Holanda « que crompa e que minja « crosta-roja » ».

L’edam « Made in França »

Despuish lo sègle XII, devath l’impulsion de Colbert, los Francés fabrican hromatge edam (qu’apèran uei lo dia « La bòla d’aur »).

Sabetz que lo purmèr edam francés estó fabricat de cap a 1660 a Cairac dens lo Medòc en Gironda.

Au sègle XIX, que’n fabrican dens lo domèni deu duc de Cazes a Saint-Martin-en-Laye (pròishe Guîtres) e a la Grava d’Ambarés en Gironda (un chicòt chovinista, mes tienguèvi a’c díser).

Yannick Barreau

Dètz invencions e inovacions daus Indians d’America que cambièrenn lo monde #2

Collècta e estraccion dau petròli

Maugrat que la descobèrta dau petròli siqui atribuïda d’ordinari a Edwin L. Drake que horèt un putz de petròli en Pensilvania en 1859, los Indians èrann coneixuts pr’àuger hèit de putz mèi de 400 ans dens los Oil Creek Flats de Pensilvania. Aqueths putz, qu’avèvann 4 a 6 mètres de prigondor, èrann piejats verticalament per de paus de bòi copats damb de destraus en pèira.

Coma bien d’istorians, J.A. Caldwell, qu’escrivot sus aqueths putz, supausèva que lo trabalh estot hèit per « una raça qu’aucupèt lo país avans les tribús indianas ». Mès lo generau francés Montcalm qu’anèva a Fort Duquesne en 1750, digot qu’avèva vist los Senecas e d’autes Iroqués botar lo huc au petròli que chumèva dau sòu pendent de ceremonias. E tabé se passèvan sus la pèth una locion protectiva coma vaselina.

Lits superpausats

Dens lo nòrd-èst daus Estats Units, los Iroqués visconn pausa dens d’ostaus longs, grands bastiments en bòi e caperats de crosta de biule blanc. Au dedens d’aqueths bastiments i avèva de lits superpausats : la creacion de dus lits l’un au-dessús de l’aute.

Produits farmaceutics

D’après Daniel Moerman, lo principau espèrt de l’etnobotanica daus Amerindians aus Estats-Units, los Indians d’America dau Nòrd empleguèvann 2 564 plantas medecinalas diferentas. Mès bien d’Amerindians dísenn qu’aqueth nombre podré èster màger. Dempui l’epòca daus esplorators espanhòus, les potingas daus Indians avèvann estat emplegadas per soanhar los rumes damb de guaiacum (Guaiacum officinale), les malausias cardiacas damb l’apocina (Apocynum cannabinum), lo didau (Digitalis purpurea)e l’esclòp de la Vièrge (Cypripedium acaule) coma sedatius.

Chewing-gum

Los indians d’America centrala chapilhèvann lo latècs blanc leitós (chicle) dau sapotilhèir (Manilkara zapota). Aqueth chicle es devengut anuit lo chewing-gum.

Lacrosse

Lo jòc dau « lacrosse » èra una sòrta de hockey sus gazon practicat praus Indians daus bòscs dau Nòrd-Oèst e tabé per cauques Indians de les Planas. Aqueth jòc avèva pas sonque lo divertiment coma motiu. Contribuèva tabé a mantenir unidas les cinc nacions iroquesas. Puslèu que de s’hèser la guèrra, duvas tribús preferèvann s’afrontar virilament sus un terrenh. Coma i avèva sonqu’una bala per de centenats de jogaires, los patacs èrann pas rares e los blaçats tapòc. Una partida podèva durar mantuns jorns. Lo lacrosse èra tabé un bon entrainament fisic praus joens guerrèirs. Enfin èra jogat per de rasons religiosas per lo plaser dau Creator e en guisa de pregària collectiva.  Aqueth jòc violent avèva de noms bien diferents segonn la tribú. « Lacrosse » vènn dau francés « la crosse » balhat praus trapaires. Au jorn d’anuit aqueth jòc es fòrt practicat en America dau Nòrd mès damb de règlas modèrnas.

VASADÉS

La nèit de Nadau

Lo dessèir de Nadau, quan la nèit arribèva, me soveni que mon pair oblidèva pas la tradicion de la Halha de Nadau. Au palhèir, avè preparat a l’avança braçats de palha longa, ligats. Dens la lutz blu(v)a de la lu(v)a, partiva mon pair au cap de la pèça dap los que volèvan lo seguir e sustot dap nosauts, dròlles e drollessas de la maison. Au’ pè de har lo torn de nòstes bens, de les vinhas, deu hroment, deus segles e tot aquò, per protetjar les recòrdas a véner de les malausias, deu prigle, deu sequèir, de la torrada e autas calamitats, per que los pòrcs siin bien engreishats e que les polas posquin bien s’apasturar. A la luor des estelas, dens lo fred de la nèit, de temps en temps mon pair s’arrestèva sus la cantalèra, aluquèva un punhat de palha a cadun dap son briquet, e, lo braç de cap au cèu dap aquèras candelas, marchèvam en cantant : « Halha Nadau, lo pòrc a la sau, la pola au topin, coratge, vesin ! »

Quan la palha èra burlada, pausèvam au pè des arrègas lo petit pilòt de hoselha que damorèva. Dens los bens deus vesins, d’autes hucs trauquèvan la nèit e la mesma cançon respondèva a la nòsta. Aus Pins, aus Joandons*, a Revediu*, au Jaugut*, lusivan les halhas de Nadau. Los mainatges de cada ostau seguivan la procession, contents, mès avèn un chic pòur de les ompras de la nèit. L’arren-ne-botja los ‘uèitèva benlèu.

* lòcs-dits de la comuna deu Nisan (comuna nativa de Mme Laporte, com m’ic a dit).

Enregistrament hèit per N. Casaucau e E. Roulet en 1995. Nicole Laporte viu totjorn a Bernòs, e contunha d’escríver en gascon. Transmés par J.-P. Laliman.

MEDÒC

Lo secret de Mamisèla Jana #3

Cade mes, aquò-z-èra totjorn lo mèmes rituau. Jana se luvava a l’aubralutz, preparava un topin de sopa emb los legumes dau casau, sarrava un chic l’ostau, peissè la poralha e lo tesson… Finalamens, la jornada bauchava come un jorn ordinari e totun, l’èra pas.

A nau òras dau matin, èra prèsta. Vestida de sa rauba das grands jorns, esperava l’arribada de la voatura que logava au Françòs davant la petita hinèstra de la codina. Gaitava lo camin au lonh.

Justin, lo vailet que menava los chivaus trunc a la vila, èra briga ponctuau e aquò la rendè fòrt nervusa. Egau, ie didè jamès ren mès trobava totjorn lo moièn de ie har pagar son retard. Aquera sortida, l’esperava d’un mes a l’aute e lo tèmps que perdè a causa d’eth se regaharé jamès. Alavetz, quand vinè l’òra de s’entornar, raspalhava una pausòta pre lo har aténder a son torn, sustot los jorns de calorassa o de grand freid. Aquò-z-èra briga catolic mès aqueth gojat valè ren, avè la lenga ben tròp penduda a son gost. Totjorn darnèir pre trabalhar o rénder servici mès premèir pre clamonejar. Aquò existava pas encara a l’epòca mès auré poscut tenir un jornau a escandales.

La ropta se hadè dens lo caume. Justin shiulava, Jana gaitava lo paisatge, muga. La sola paraula qu’escambiava emb d’eth avè devingut una rimòla. Cade còp, sau camin dau retorn, mancava pas de ie dire : « Fadrà lo dire a diguns ». Mès sabè ben que l’avè dijara contat a tot lo monde ! Enfin, contat… pas exactamens pre que sabè ren de ce que hadè, ne eth, ne diguns. Anava en vila un còp pre mes, parlatz d’un afar ! Mès aquò sufisè a har s’agitar las mishantas lengas. Gràcia a l’eficacitat dau Justin, avè pas falut pausa pre que das brueits comencèssen a córrer dens lo vilatge e quitamens se hadè la sorda, tot aquò èra ‘ribat trunc a sas aurelhas.

Tanben, vedè ben come las hemas la gaitaven quora se rendè au marcat o a la glèisa… (totas mèi creiosas que credentas, podetz me creire !) Maginaven « Senta Jana » – es atau que la nommaven – se’n anar retrobar son galant dens lo pus grand das secrets. Sivant las rumors, l’òme en question èra ric e maridat. Jana profitava donc de l’abséncia de son esposa pre lo vesitar. Autant dire que s’avèn pas precassat pr’escriure lo scenari !

Enfin, lo montrava pas mès aquò l’arralhava fòrt. Se pensava : praubas gents, sètz tan lonh de la realitat ! Mès après tot, se n’etz ren de melhor a har que de m’inventar una via sulfurosa, rai ! Apuèi atau, èra tranquilla. Son secret ie apartinè e aquí, jamès diguns lo sabré, lo quite curè tanben.

La prauba Jana avè pas poscut anar a l’escòla fòrt pausa e ie hadè belamens dòu. De pas saber legir, aquò la tartucava dempuèi totjorn. Se sintè preisonèira de son ignorància.

Alavetz, un jorn, decidèt qu’aquò avè pro durat e qu’èra encara tèmps d’apréner. Prengut son coratge a duas mans, angut en vila e se rendut a l’escòla. A la sortida de la classa, se presentèt davant la regenta e fòrt geinada, ie expliquèt la situacion. Aquera-aquí l’escotèt atentivamens e de la veire tant chagrinada, acceptèt de ie balhar de las leiçons.

Lo premèir dijaus de cade mes, se rendè donc ches Madama Lisa, sa professora, e motivada come l’èra, falut pas pausa a Jana pre mestresar l’art de la lectura.

End aqueth moment, se davisèt de descobrir un monde novèth. Tot ce que ie tombava devath los uelhs, lo deschifrava, gloriosa : un panèu, una aficha, una anonça trobada a l’espiceria, un jornau… tot ie passava mès ce que ie agradava lo mèi, aquò-z-èra la literatura. Dempuèi quauques mes, a cada vesita, en recompensa de sos esfòrç, causissè un libre dens la grand bibliotèca de son òsta e lo ie maluvava. Pre dau segur, l’auré legit pre la seança siguenta, benlèu mèmes dus o tres còps. La pus petita pausa que sèie dens sas jornadas èra una bòna aucasion pr’avançar l’istòria de quauquas centenas de linhas.

Aquò-z-èra extraordinari, la lectura la transportava. Cade libre èra diferent dau precedent. Au hiu de las pajas, rencontrava das personatges come se’n tròba dens la via de cade jorn –  das uns còps, aimables e generós come Madama Lisa e d’autes còps, mauhadents come lo Justin – e descobrè d’autas contradas. Era qu’avè jamès quitat sa campanha podè adara, selamens en barrans los uelhs, s’escapar dens las planas verdas d’Irlanda, montar au cim d’una montanha d’Asia o mèmes viatjar dens lo tèmps. Quau chança ! Quau bonurt ! Quau riquessa !

Alavetz, finalamens, ce que contaven las gents sus las aventuras de « Senta Jana » en vila èra briga important. A còps, ie balhaven mèmes l’impression d’aier devingut l’eroïna d’un roman.

 

Emilia Claverie

ISTOÈRA CEVENÒLA

La promessa

Lo vièlh Crebassi se sentiá fòrça malaute ; faguèt venir sa femna qu’èra encara jova e li diguèt :

― Ma miga, veses que me fau te quitar e que mon ora es venguda. Se vòs que me morigue content, fau que me fagues un plaser.

― Doç, se pòde, s’o faguèt l’esposa de Crebassi.

― Siás encara fresca e, quand sarai pus, benlèu te maridaràs tornar. Te voudriái pregar, se maugrat ta dolor te resinhaves un jorn a prene un autre òme, de causir pas aquela pudicina de Gaspard, de quau, t’o vòle dire, siái estat totjorn jalós e o siái encara. Per aquò d’aquí, me donariái au diable se me prometiás pas çò que te demande !

― Mon bòn, respondeguèt sa molhièr, qu’aquò vos empache pas de morir suau ! Vos assegure qu’amai vouguèsse me maridar embé Gaspard, o porriái pas : i a ben tres mesadas que me siái promessa a un autre !

PATRONIMES

Cazaufranc

Designa un casau (dens lo vielh sens, sinonime de maine) afranquit. L’afranquissement èra d’auts còps mercat per la preséncia d’un pin franc (aperat tanben pin mètge o pin mèch) a costat deu maine. Varianta : CAZAURAN, demb la h gascona.

RECÈPTA

Lo colac a la bordalesa

Per 8 personas : 1 colac (2 kg), 2 paquets de porradas (1 kg a pus près) pro gròssas, 200 g de shampinhons de París, 200 g de camajòt de Baiona, 200 g d’aunhons, 1 L de vin roge, 1/2 L de bolhon (vutèth o poralha), 1 gausha d’alh espochida, 5 cL d’armanhac, 10 cL d’òli d’auliva, e facultativament 20 cL de sang de poralha (o 1 taça de fecula o de maisenà).

Preparacion : Lavar les porradas e picar lo blanc en tròç de 5 cm. Los botar per costat.

Pelar e picar en talhas aunhons, shampinhons, camajòt. Los botar per costat.

Aprestar lo peish : lo picar en talhas de 1,5 cm d’espessor. Salar e pebrar cada costat apui los en·hariar.

Dens una coquèla, botar cauhar l’òli e còser les talhas 3 minutas de cada part. Flambar les talhas a l’armanhac (facultatiu). Les gardar dens un plat caud.

Hèser passar les porradas a la padèra dens la mèma coquèla, los botar per costat, e hèser passar los aunhons, lo camajòt e los shampinhons. Ajotar la gausha d’alh espochida.

Caperar demb lo vin (que pòden hèser flambar).

Hèser borir, ajotar lo bolhon. Botar les porradas, un flòc garnit, sau, péber e còser 2 òras a huc moien.

Pendent ‘queth temps, botar les dèrnas en bocaus : 3 a 4 tròç per bocau sivant la grandor deu gatge.

Quòra les porradas son còitas, ligar la sauça demb lo sang (o la fecula o la maisenà), còser quauquas minutas.

Partatjar les porradas e la sauça dens los bocaus (un tròç de porrada per dèrna, o mèi sivant lo gost).

Barrar e esterilisar 5 òras.

Lo Sarmonèir / Le Jhacassous

ISSN 2119-2502

Shes Lydie BALLOUX, 14 les Alèias (les Allées) 33 490 VERDELAIS. sarmoneir@laposte.net. Blòg : http://losarmoneir.unblog.fr. Facebook : « Lo Sarmonèir Le Jhacassous ».

Redaccion : Regina Ardilley, Gabrièu Balloux, Yannick Barreau, Emilie Claverie, Jan-Pèir Laliman, Danièl Séré.

30 novembre 2015

LO SARMONÈIR 38

Classé dans : LO SARMONÈIR novèra version — Lo Sarmoneir @ 14 h 15 min

candela

N° 38 1èir de decembre2015

CRONICA : ÈI VIST ÈI ENTENDUT

Aujourd’hui, permettez que je m’auto-censure, que je me boycotte.

Ma peur est encore intense, trop dense.

L’humour trop haut me fait peur.

De perdre le souffle ?

Des gens disent « Rire est bon pour la santé » ? Vivre aussi.

Lydie Balloux

POESIA

Via e mòrt

Un nuatge seguís un nuatge, alavetz

Lur colona immensa, shens fin coneishuda,

Dens l’espaci totjorn shens durada contunha,

Shens auta liga que la tumada das vents.

Un arbre seguís un aute arbre, e fatigats

Desfilan lo long de la carrèira estreita.

Coma d’un mur oblidat las pèiras des-hèitas

Dens lo cèu sovent se trucan lurs caps traucats.

Una hulha seguís una hulha, e atau

Dau cap das arbres sau sòu tomban pintadas.

Aquiu s’amassan, e pertot chaupicadas,

Cambuishan shens defensa au hons d’un grand trauc.

Un òme seguís un aute òme e puis, dreit o tòrt,

Tempta en van d’afrontar una via sauvatja :

Trucat coma un arbre, tumat coma un nuatge,

Coma la hulha enfin cambuisha dens la mòrt.

Jan-Pèir Laliman

ISTÒRIA

Los gats de la rua Sent-Severin

Dens la hauta societat francesa deu debut deu XVIIIe siège, lo bon usatge vòu que les damas aimin mèi los gats que non pas los cans e, quòra pèrden lur alimaut favorit, que mòchin un shagrin a nat aut parelh. Atau, la duquessa Du Maine, nòra de Louis XIV, estut inconsolabla quòra se morit son gat Marmarin en 1716. Compausèt era-mèma l’epitafa qu’hasut gravar sus una pèira a la memòria deu trespassat, dens lo parc de Sceaux. Quauquas annadas pus lèu, la duquessa de Lesdiguières avèva hèit mastar dens lo jardin de son otèl parisenc, rua de la Cerisaie, un tahuc de marme negre surmontat deu mus d’una gata esculptada, tanben negra e pausada sus un cochin blanc. ‘Quò’ra lo monument quilhat a la memòria de sa gata Ménine. Sus lo costat gaushe deu pè, podèvan lugir : « Ci gist Ménine, la plus aimable et la plus aimée de toutes les chattes. » E sus lo costat dret, aqueth quatren bancau : « Ci gist une chatte jolie / Sa maitresse qui n’aima rien / L’aima jusques à la folie / Pourquoi le dire ? On le voit bien. »

Lo june Louis XIV qu’èra pas en rèsta mochèt pendent tota la prumèira partida de sa via un amor immoderat per la gent felina. A tocar les annadas 1730, aimèva mèi que mèi un gròs gatàs angorà tot blanc, que dens la jornada èra esparrat sus la chaminèia de son cabinet, e la nuit partatgèva la crampa deu rèi, augent per lèit un somptuós cochin de damàs roge. Aqueth gat nomat Blanchon semblaré qu’aujussi viscut una quinzena d’annadas.

Maugrat aquera afeccion deu rèi per los gats, ‘quò’s pendent son rènhe qu’aujut lòc un deus pus grands massacres de gats jamèi arribats a París. L’afar comencèt rua Saint-Séverin, shes l’imprimaire Jacques Vincent. Dus aprentís tipografes, lotjats e norrits per lur patron, tuèren dens la nuit deu 16 au 17 de novembre 1730 una gata garruda nomada la Grise, apartenent a la fama de l’imprimaire. Apui, adarrond, s’ataquèren aus gats deu vesiatge, que penduren après una parodia de jutjament. La nuit d’après, junhuts per d’auts obrèirs tipografes, acossèren tots los gats de les ruas a l’entorn, que penduren o escanèren sivant lo mème rituau. D’auts obrèirs los imitèren, e dens mens d’una setmana plusiors centenats de gats parisencs esturen atau penduts, esganurrats, escanats, torturats e exterminats. Lo pus estrange es que ‘queth afar aujut gaire d’ecò e dishèt briga de tralhas ni dens les gasètas deu temps, ni mèi dens los documents d’arshivas. Shens lo temonhatge d’un obrèir tipografe nomat Nicolas Contat que raportèt los evenements dens sos memòris, n’en inhorarem tot.

Longtemps en Euròpa gueitèren lo gat coma un alimaut negatiu, un èste secret e mauhasent, un atribut deus sorcièrs, una creatura deu diable. Li reproishèvan sa via nocturna, son independéncia, son ipocrisia, son peu negre o tigrat. Cresèvan que participèva au hetilh, qu’èra adorat per de sèctas ereticas, qu’avèva lo poder de donar lo mau (notadament en amor) e d’hèser venir lo malur sus una persona o un ostau. Amèi, dinc au XIVe siègle, pus o mens apribat, n’entrèva pas dens los ostaus ont, per caçar los rats e los sorits, aimèvan mèi utilisar una belèta o un furet. Dinc a pauc, torturar o hèser morir de gats èra un divertissement populari frequent, mèi que mèi per Carnaval ont prenèva una dimension sexuala, e per la Sent-Jan, quòra, pertot capvath l’Euròpa, burlèvan ritualament de gats o mèi los ensaquèvan e los neguèvan.

A Metz, ad aquera costuma barbara n’i meturen pas l’arrestiu qu’en 1773. Comemorèva lo sovenir de sent Climenç, apòste deu país messin, qu’avèva, a l’epòca merovingiana, virat de la vila un romanin qu’avèva pres l’aparéncia d’un gat. Tots aqueths rituaus avèvan en efèit valor d’esconjurament o de sacrifici propiciatòri. Virar los meishants esprits, botar l’arrestiu a les epidemias, protejar los òmes, lo bestiar mèi los ostaus.

Au hiu deus temps, aqueras practicas festivas e collectivas hasuren de pus en pus contraste demb les atitudas privadas cap aus gats. Mauhisença e massacre d’una part, bienvolença e afeccion de l’auta.

Desempui la fin deu Moien Atge, los gats avèvan de pus en pus sovent lo dret d’entrar dens los ostaus (çò que s’hasèva encara pauc per los cans) e hasèvan quauque còp partida de la familha. Lo tornant en ‘questa matièra se situa au mitan deu XIVe siègle, quòra la Pèsta Negra hasut sos ravatges e tuèt quasi un tièrç de la populacion d’Euròpa. Comprenguren que lo gròs rat negre èra un deus vectors de l’epidemia, e que per n’en venir au cap eficaçament, ni la belèta ni lo furet èran convinèvan. Lo gat estut cargat d’aqueth trabalh e estut l’obgèit d’atencions novèras. Pauc a pauc vingut un alimaut apribat tot empenat, apui un parçonèir de la via de cada jorn, enfin un obgèit d’afeccion.

Los òmes de letras, notadament, celebrèren lur gat o lur gata e contribuèren a tornar valorisar l’alimaut : Charles d’Orléans, Montanha, La Fontaine, Fontenelle, Montesquiu son los mèi coneishuts, mès n’i’n a bien d’auts. Çaquelà, deu bòrd deu comun deus mortaus, ‘quò’s sustot les fimèlas qu’assegurèren la promocion definitiva deu gat e que participèren a n’en hèser, demb lo gat – eth tanben fòrtament revalorisat a partir de la Reneishença – l’alimaut preferat de les populacions europèias.

Dètz invencions e inovacions daus Indians d’America que cambièrenn lo monde #1

Pauc de temps après l’arribada dau Cristau Colom, los Europeans estonn informats damb fòrça detalhs de les invencions daus Indians. Mès l’idèia qu’aqueths « sauvatges » estossinn capables de trobar d’inovacions coma acò los hasèva biscar, e de rumors comencèrenn a s’hèser jorn que les Americas èrann tot simplament una colonia perduda de Cristians o d’Israelites. De rumors coma acò edzístann totjorn anuit e aliméntann les conversacions daus arqueològues. Mès tot acò botat a part, les culturas indigènas ann creat un patòc d’inovacions que sonn totjorn en usatge anuit dens les praticas les pus modèrnas coma lo « popcorn » o la supression dau tartre de les dents. Vací dètz invencions e inovacions que cambièrenn lo monde. Mès acò’s sonqu’una tota petita part de tot çò que dívem a l’ingeniositat daus Amerindians.

Xeringlas e agulhas ipodermicas

Maugrat que l’Escossés Alexander Wood siqui creditat de l’invencion de la xeringla en 1853, a l’epòca pre-colombiana los Indians d’America dau Sud empleguèvann una sòrta de xeringla hèita damb d’òs d’ausèths agusats e estacats a de petitas veixigas per injectar una potinga, irrigar les plagas o nestejar los quites ulhs. Los sorcièirs-garissaires empleguèvann tabé d’instruments de pus granda dimension pr’hèser de lavaments.

Biberons e bulhidas per nenins

Damb una tecnologia aparentada a la xeringla, los Senecas, una nacion de lenga iroquesa, empleguèvann budèths d’ors secats e luntats, damb un tuièu de pluma d’ausèth estacat en guisa de tetina. Les mairs plenèvann aqueths biberons damb un melange d’esquilhòts cruixits, de carn e d’aiga.

Contracepcion orala

Coma cadun au sap, un contraceptiu orau es una substància que les hemnas prénenn per la boca per pas èster embarrassadas. La mencion la pus anciana d’Amerindianas prenent d’aqueras substàncias remonta a les annadas 1700, mèi de 200 ans avans la creacion d’un contraceptiu hèit per la medecina occidentala. Una d’aqueras èrbas, lo « gremil rudéral » en francés o « western stoneseed » en anglés (Lithospermum ruderale), èra emplegada per los Shoshones, una nacion de lenga utò-aztecana, pendent que los Potawatomis, de lenga alqonquiana, empleguèvann l’apocina (Apocynum cannabinum).

Cigarres

Sus una terralha de vaixèra trobada dens lo Guatemela, es representat un Maya en trin de fumar un rotlèu de hulhas de tabac estacadas damb de ficèla. Lo mòt maya per « fumar » èra sikkar, que devengot lo mòt espanhòu cigarro. Talèu que los colons avonn aprés daus Indians coma cultivar lo tabac, d’usinas de cigarres vesonn lo jorn.

Luta contra los parasites

Per combàter d’insèctes parasites coma los pesolhs, los Paiutes e los Shoshones dau Grand Bassin pr’edzemple, se lavèvann lo cap damb una infusion cauda hèita damb de regalícia (Glycyrrhiza glabra). Per lutar contra d’autes parasites, de pòples pre-Colombians bastissèvann d’estructuras en bòi d’anacardèir o pomèir-cajó (Anacardium occidentale) pendent que los Pimas aspergèvann les culturas damb de cendres. Los Pueblos, d’autes utò-aztecas dau Sud-Oèst nòrd-american, empleguèvann de « cujas de bison », « buffalo gourds » en anglés (Cucurbita foetidissima) per caçar los parasites daus casaus. Los bordilèirs incas plantèvann de vervena citronèla (Aloysia triphylla) e la burlèvann coma pesticida.       Danièl Séré

MEDÒC

Lo secret de Mamisèla Jana #2

En fèt de secret ne’n avè pas lo Justin, se n’es lo fèt que cade mes, Jana anava a la vila, ie donava jamès la mendra petita pèça, ie didè totjorn la mèmes rimòla : « Fadrà lo dire a diguns. » A creire que volè que lo Justin lo dishusse a tots. Sabè ben qu’avè una mishanta lenga de sèrp e que tot lo vilatge auré lèu hèit de lo saber.

Non ! La verai secret èra dens son sacòt. Mès lo Justin ie avè pas hèit cas. Pertant, Jana lo coava come se continè de l’òrt.

Fau dire que Jana avè un casau dens lo quau tot possava e principalamens de las grandas e bèras plantas verdas come das boishons emb de las huelhas fòrt aulentas, possans entre lo putz e la granja dens lo hons de la proprietat. Ren qu’a gaitar aqueras plantas, tot lo monde se metè a ríder sens saber pre qué.

Tots los mes, copava, secava, pilava las huelhas cuelhidas, puèi metè la podra obtinguda dens de las boitas. Las metè dens son sacòt pr’anar las vénder a la vila ant rencontrava son amic mossur Maurice, aperat lo « Momo » e emb lo quau prenè un chic de bòn tèmps.

Gardava un chic de podra pre har quauques còcs.

Das còcs de sa compausicion : la lenga das anges. Èren destinats a mossur curè pre sos « grasacs de beneitèir ».

A la messa, lo sermon èra fòrt erús. Las gents ridèn, cantaven, dançaven, se bicaven, potonaven mossur curè e hadèn los fòus dens la glèisa.

Sabèn pas que lo diables se vestissè en « Jana » !

La venjança se minja freida.    Noèlha Fabre

ISTOÈRA CEVENÒLA

Lo rebossièr

Janet, un cigau de Sant-Ipolite, èra estat pres per la levada en massa. L’aviáu fach enterraire dins l’armada.

Après una batalha que i aviá agut un terrible mortalatge, mancava pas d’òbra per enterrar tot lo monde. Aviáu cavat un cròs espectaclós, e dedinc i trasiáu los paures mòrts. E Janet tombèt sus lo còrs d’un soldat qu’aviáu laissat per mòrt ; e vejaquí que lo carga sus son esquina e lo carreja vèrs lo cròs.

Lo entiment de çò que se passava recalivèt lo matrassat, que se botèt a cridar :

― Ai ! ai ! laissa-m’istar, que siái pas mòrt !

― Vòs te taisar ! li faguèt Janet. Siás pas qu’un rebossièr ! Se t’escotàvon, n’i auriá pas ges de mòrts !

Urosament que lo crit dau paure bleçat saguèt ausit d’un autre enterraire, qu’autrament i passava !

PATRONIMES

Arquey

Tròban a nòste los noms ARQUEY, DARQUEY, LARQUEY. Au solide, tot aquò es un nom medievau que designa sii un fabricant d’arcs sii un archer. Mès çò qu’es amusant es tanben que lo nom LARCHÉ es tanben concentrat en Gironda (en Vasadés).

RECÈPTA

Lo salmi de hasan

Quan un caçaire e’vs tòrna de la caça un esplendide hasan a las plumas e colors de las bèras, mes dont l’atge n’es pas lo d’un joen perdigalh de l’annada, se’u cosetz au horn, la soa carn que serà tròp dura e tilhuda a minjar.

Que’vs perpausi donc de’u cosinar atau :

Purmèr, esplumaishar lo hasan (causa pas aisida !), vueità’u e descopà’u en tròç. Hà’u daurar dens ua coquèla dens un chic de graish de guit.

Dens la coquèla, remplaçar lo hasan per un farcit de shalòtas puish hornir ua a duas bèras lescas de camajon de Baiona talhadas en lardons.

Dens ua caishòla, har borir ¾ de litre de vin roi (de bona qualitat, un medòc per exemple… shens chovinisme !) mei ua culhèra de conhac o d’armanhac. Puish en·halhar entà eslamar.

Har còser, a part, 500 gramas de camparòus de París. Ajustà’us a las shalòtas e au camajon, e enfin i méter los tròç de hasan.

Versar lo vin dessús mei un sucre entà lhevar l’aciditat deu vin, salar, peberar e ajustar un chic de pipèr d’Espeleta.

Har còser, a tot doç, pendent 2 o 3 òras minimum.

Un conselh : qu’es miélher arrecauhat l’endoman.

A minjar dab lescas de pan de campanha tostadas e alhadas.

Lo Sarmonèir / Le Jhacassous

ISSN 2119-2502

Shes Lydie BALLOUX, 14 les Alèias (les Allées) 33 490 VERDELAIS. sarmoneir@laposte.net. Blòg : http://losarmoneir.unblog.fr. Facebook : « Lo Sarmonèir Le Jhacassous ».

Redaccion : Regina Ardilley, Gabrièu Balloux, Lydie Balloux, Yannick Barreau, Noèlha Fabre, Jan-Pèir Laliman, Danièl Séré.

1 novembre 2015

Discors prononçat au memoriau deu camp de Soge (Martinhàs) lo 25 d’octòbre 2015

Classé dans : ACTUALITATS,Gravas,Istòria — Lo Sarmoneir @ 22 h 03 min

Discors prononçat au memoriau deu camp de Soge (Martinhàs) lo 25 d’octòbre 2015. 

La version gascona seguís.

Transmetut per Bruno BALLOUX.

Mesdames, Messieurs, Chers Amis, Chers Camarades,

(…)

Il est des moments où l’actualité interpelle fortement le travail de mémoire. Cette année 2015 est un de ces moments. Rappelons-nous, début janvier, les attaques contre le journal Charlie Hebdo à Paris, contre le magasin Hyper Casher Porte de Vincennes, et de la fusillade volontaire de journalistes, de policiers, de juifs, ainsi que d’autres personnes, dont un Arabe, qui travaillaient dans les lieux attaqués.

Nous savons combien sont déjà morts pour défendre des idées, des êtres humains avec leurs différences, pour nous engager résolument pour la tolérance, pour les valeurs républicaines, pour le mieux-être de tous, contre la xénophobie, le racisme, l’antisémitisme, contre tout  intégrisme.

C’est ce contexte, caractérisé également par la montée des extrêmes-droites en Europe notamment, qui nous conduit à évoquer encore une fois toutes les victimes fusillées dans cette enceinte, avec cette année un regard particulier sur ceux d’entre eux qui étaient étrangers.

Le premier des fusillés est Israël Karp. Le 24 août 1940, au passage de la garde d’honneur allemande allant hisser le drapeau, il « se précipite en brandissant  un bâton contre le tambour-major et les musiciens militaires » selon le stadtkommandant. Des témoins, eux, n’ont vu qu’un homme brandissant le poing. Qui était-il ? Il semble qu’il soit né en Pologne. Il aurait participé à la guerre 14-18 dans les rangs français. Pouvait-il être l’un des marchands ambulants qui, avant la guerre, s’installaient à l’entrée du camp militaire de Souge ? Etait-il ce colporteur vivant en Belgique depuis 1922 et qui aurait fui devant l’avance allemande ?

Français ? Etranger ? Peu importe. Nous ne sommes pas certains de tout, mais, sur la base de l’acte de naissance ou de fiches de police, 27 des 256 fusillés étaient considérés comme étrangers, soit 11 % à peu près : 9 Espagnols, 6 Soviétiques, 4 Italiens, 2 Polonais, 2 Allemands, 1 Roumain, 1 Hongrois, 1 Haïtien et 1 d’origine inconnue.

S’agissant des Espagnols (José Figueras, les frères Robert et Denis Garcia, Vincent Gonzalez, Jacques Palacin, Jean Rodriguez, Joseph Uschera, Lucien Vallina, Leandro Vigil), beaucoup sont venus après la guerre civile où ils avaient déjà combattu le fascisme de Franco. C’étaient des combattants de la liberté confirmés, ils ont continué ici, naturellement. D’autres étaient là depuis plus longtemps, ayant fui la misère des guerres économiques. Certains sont retournés en Espagne combattre pour la république et revenus en France pour poursuivre le combat, comme Lucien Vallina.

Sur les 6 Soviétiques, il reste beaucoup d’interrogations sur leurs noms, leurs lieux de naissance. Incorporés dans l’armée allemande, ils sont envoyés la renforcer à Soulac. Après guerre, le rapport établi par le chef de bataillon Cadalen révèle que c’étaient des agents travaillant contre l’Allemagne, décidés à éliminer les sous-officiers de son armée. Dénoncés, ils ont été condamnés à mort ; 4 furent fusillés à Soulac et 6 autres ici, le 9 mai 1944.

Comme les Espagnols, les Italiens étaient là soit depuis longtemps, ayant fui la misère, soit après avoir combattu le fascisme mussolinien. Ils ont poursuivi leur combat avec le peuple français, au sein des Francs-Tireurs Partisans Main d’œuvre Immigrée pour trois d’entre eux (Guisto Carione, Giuseppe Montanari et Werter Saielli), au sein de l’Armée secrète pour Emilio Perrin.

Le deuxième fusillé polonais (Stanislas Ryps) a été arrêté en essayant de faire passer en Espagne un aviateur anglais tombé dans les Côtes-du-Nord.

Le 13 octobre 1944, place du Capitole à Toulouse, les autorités et une foule considérable ont rendu hommage au résistant du Mouvement national de Libération, Nadler Litman, né en Roumanie, étudiant en médecine et appelé docteur Madeleine.

Réfugié de Strasbourg, un Hongrois (Martin Wittemberg) sera fusillé après avoir été arrêté dans un village martyr de Dordogne, Saint-Michel-de-Double, comme Eugène Strauss, Alsacien né en Allemagne. Ils font partie, avec Jean-Michel Fortinsky dont nous ne connaissons pas le lieu de naissance, des 7 israélites sacrifiés et identifiés comme tels sur les listes de fusillades.

Il était né à Haïti, Loulou (Louis Rochemont), dont la femme tenait un commerce à Bègles. Syndicaliste à la CGTU, il vend L’Humanité ; le directeur de la CENPA le confirme à la police de Vichy : « À aucun prix je ne le reprendrais dans mon usine », « il professait des opinions communistes ». Il est fusillé comme otage le 24 octobre 1941.

Enfin Alphonse Fellman, né à Fribourg et réfugié dans le Médoc, appartenant au maquis de Vignes Oudides, sera fusillé à 21 ans le 1er août 1944.

Ainsi, gaullistes, socialistes, juifs, communistes, chrétiens, sans engagement particulier, ces combattants antifascistes, étrangers, ont contribué à redonner sa liberté à notre pays.

La liberté et plus, car grâce à leur sacrifice, la société sera aussi plus humaine et pourra, par exemple, mettre en œuvre le programme du Comité national de la Résistance, la Sécurité sociale, dont nous fêtons cette année le 70e anniversaire. Pouvoir se soigner suivant ses besoins, payer suivant ses moyens, cet acquis de la Libération, c’est aussi un résultat de leur engagement.

Les fusillés de Souge furent donc à l’image de ce que fut la résistance dans toute sa diversité, à l’image de la France. Des femmes et des hommes, refusant la haine et la barbarie, relevant la tête pour construire un autre avenir à notre pays.

Depuis l’automne 1944, année après année, des hommes et des femmes viennent rendre hommage aux fusillés. Cet hommage n’est pas seulement celui à des morts même si c’est important. C’est un hommage à leur combat, à une idée du genre humain, à une certaine idée de la France.

La France a été une terre d’asile pour des générations d’immigrés poussés par la misère, les guerres. Notre pays est riche des migrations successives qui font notre peuple tel qu’il est aujourd’hui.

Pour terminer, après beaucoup d’hésitations, je vais vous faire part de souvenirs personnels. Pour une association mémorielle, quoi de plus normal après tout.

Après l’arrestation de mon grand-père, ma grand-mère et ma mère allaient chaque semaine au fort du Hâ où il était incarcéré. Elles lui amenaient des vêtements propres.

Elles essayaient de le voir, d’avoir des nouvelles. En fait de nouvelles, elles recevaient, en échange du linge propre, le linge de la semaine écoulée.

Mon grand-père était, tous les 2 ou 3 jours, extrait de sa cellule pour être interrogé par le commissaire Poinsot et ses sbires. Etre torturé pour parler clair. Et le linge de la semaine était déchiré, maculé de sang et de pus. Ceci jusqu’à ce qu’il soit transféré à Mérignac, puis venir ici et y être fusillé.

Une semaine, dans les plis du linge, ma grand-mère a trouvé un message griffonné : « Sauve-toi. Ils veulent te déporter. »

En effet, vous avez vu la stèle, en passant : les Allemands déportaient les femmes de fusillés, beaucoup y sont mortes. Les enfants étaient dispersés.

Aussi, ayant lu ce message, ma grand-mère, 30 ans, a pris ses enfants par la main et a gagné la zone libre vers Bazas. À pied, sans le sou. Ils étaient affamés, dormaient dehors. L’armée allemande les a repoussés une fois. Ils ont fini par passer. Ma mère, 10 ans à l’époque, avait de la fièvre. Le pharmacien a refusé de donner les médicaments, même en échange de la bague de ma grand-mère.

Lorsque je vois des enfants, des femmes, des hommes à nos frontières, je me dis que c’est nous hier. Il n’y avait pas de mer à traverser.

Les fusillés sont morts pour la liberté, certes, mais aussi pour un monde plus humain, plus fraternel, un monde de paix.

Soyons dignes d’eux. Merci.

***

Mesdamas, Mossurs, Shèrs Amics, Shèrs Camaradas,

 

 

(…)

 

Son de moments ont l’actualitat interpèla fòrtament lo trabalh de memòria. Aquesta annada 2015 n’en es. Rapelam-nos, debut genvèir, les atacas contra lo jornau Charlie Hebdo a París, contra lo magasin Hyper Casher Porte de Vincennes, e de la fesilhada volentària de jornalistas, de policièrs, de judius amèi d’autas gents dont un Arabe, que trabalhèvan dens los lòcs atacats.

Sàbem combien son dejà mòrts per defénder idèias, èstes umans demb lurs diferéncias, per nos engatjar resoludament per la tolerància, per les valors republicanas, per lo milhor-èster de tots, contra la xenofobia, lo racisme, l’antisemitisme, contra tot integrisme.

‘Quò’s aqueth contèxte, caracterisat tanben per la montada de les extrèmas-dretas en Euròpa entr’auts, que nos menha ad evocar encara un còp totas les victimas fesilhadas sus ‘queth airiau, demb engan un regard particulièr sus los qu’entremitan eths èran estrangèirs.

Lo prumèir deus fesilhats es Israël Karp. Lo 24 d’aost 1940, au passatge de la garda d’aunor alemanda anant mastar lo drapèu, se « ronça en brandissent un barròt contra lo tambor-major e los musicians militaris » sivant lo stadtkommandant. De temonhs, eths, viren sonqu’un òme parant lo punh. Qui èra  aqueth ? Sembla qu’èsti neishut en Polonha. Auré participat a la guèrra 14-18 dens les rengas francesas. Es que podèva èster un deus marshands ambulants qu’avant la guèrra s’installèvan a l’entrada deu camp militari de Soge ? Èra aqueth shinaire vivent en Belgica desempui 1922 e qu’auré hujut davant l’avança alemanda ?

Francés ? Estrangèir ? ‘Quò rai. Som pas certèns de tot, mès, sus la basa de l’acte de neishença o de fishas de polícia, 27 deus 256 fesilhats èran considerats coma estrangèirs, sii 11 % a pus près : 9 Espanhòus, 6 Sovietics, 4 Italians, 2 Polonés, 2 Alemands, 1 Romanés, 1 Ongrés, 1 Aïcian e 1 d’origina inconeishuda.

Per çò qu’es deus Espanhòus (José Figueras, los frairs Robert e Denis Garcia, Vincent Gonzalez, Jacques Palacin, Jean Rodriguez, Joseph Uschera, Lucien Vallina, Leandro Vigil), bien vinguren après la guèrra civila ont avèvan dejà combatut lo fascisme de Franco. Èran de combatents de la libertat confirmats, contunhèren achí, au solide. D’auts èran aquí de pus longtemps avant, augent hujut la misèra de les guèrras economicas. N’i’n a que tornèren en Espanha combàter per la republica e que s’entornèren en França per perseguir lo combat, coma Lucien Vallina.

Suus 6 Sovietics, damòra bien d’interrogacions sus lurs noms, lurs lòcs de neishença. Incorporats dens l’armada alemanda, son enviats per la renforçar a Solac. Après la guèrra, lo rapòrt establit per lo cap de batalhon Cadalen revèla qu’èran d’agents trabalhant contra l’Alemanha, decidats ad eliminar los sos-oficièrs de son armada. Desnonciats, esturen condamnats a mòrt ; 4 esturen fesilhats a Solac e 6 auts achí, lo 9 de mai 1944.

Coma los Espanhòus, los Italians èran aquí sii dempui pausa, augent hujut la misèra, sii après auger combatut lo fascisme mussolinian. Perseguiren lur combat demb lo pòple francés, dens los Francs-Tireurs Partisans Main d’oeuvre Immigrée per tres d’entr’eths (Guisto Carione, Giuseppe Montanari e Werter Saielli), dens l’Armada secreta per Emilio Perrin.

Lo dusième fesilhat polonés (Stanislas Ryps) estut arrestat en assajant d’hèser passar en Espanha un aviator anglés tombat dens les Côtes-du-Nord.

Lo 13 d’octòbre 1944, plaça del Capitòli a Tolosa, les autoritats e un monde fòrt important renduren aumatge au resistent deu Movement nacionau de Liberacion, Nadler Litman, neishut en Romania, estudiant en medecina e aperat doctor Madeleine.

Refugiat d’Estrasborg, un Ongrés (Martin Wittemberg) serà fesilhat après estar estat arrestat dens un vilatge martir de Dordonha, Sent Miquèu de Dobla, coma Eugène Strauss, Alsacian neishut en Alemanha. Hèsen partida, demb Jean-Michel Fortinsky dont sàbem pas lo lòc de neishença, deus 7 israëlitas sacrificats e identificats coma taus sus les listas de fesilhadas.

Èra neishut en Aïti, Loulou (Louis Rochemont), dont l’esposa tenèva un comèrce a Bèglas. Sindicalista a la CGTU, vend L’Humanité ; lo director de la CENPA ec confirma a la polícia de Vichèi : « A nat prètz lo tornarí préner dens ma fabrica »,« professèva de les aupinions comunistas ». Es fesilhat coma otatge lo 24 d’octòbre 1941.

Enfin Alphonse Fellman, neishut a Friborg e refugiat dens lo Medòc, apartenent au maquís de Vinhas Hodidas*, serà fesilhat a 21 ans lo 1èir d’aost.

Antau, gaulistas, socialistas, judius, comunistas, crestians, shens engatjament particulièr, aqueths combatents antifascistas, estrangèirs, contribuèren a tornar balhar sa libertat a nòste país.

La libertat e mèi, perque graça a lur sacrifice, la societat serà tanben pus umana e poirà, per exemple, aviar lo programa deu Comitat nacionau de la Resisténcia, la Securitat sociala, dont hestéjam engan lo 70e anniversari. Poder se sonhar sivant sos besonhs, pagar sivant sos moièns, aqueth aquist de la Liberacion es tanben un resultat de lur engatjament.

Los fesilhats de Soge esturen donc a l’imatge de çò qu’estut la resisténcia dens tota sa diversitat, a l’imatge de la França. De hemnas e d’òmes, desgitant la dèrnha e la barbaria, requilhant lo cap per bastir un aut avenir a nòste país.

Desempui l’autòne de 1944, annada après annada, d’òmes e de hemnas vènen rénder aumatge aus fesilhas. Aqueth aumatge es pas solament lo a de mòrts mème se ‘quò’s important. Aquò’s un aumatge a lur combat, ad una irèia deu genre uman, ad una certèna irèia de la França.

La França es estada una tèrra d’aculh per de generacions d’immigrats possats per la raquèra, les guèrras. Nòste país es rishe de les migracions successivas qu’hèsen nòste pòple tau coma es anuit.

Per acabar, après bien d’esitacions, vau vos hèser part de sovenirs personaus. Per una associacion memoriala, qué de pus normau après tot.

Après l’arrestacion de mon grand-pair, ma grand-mair e ma mair anèvan cada setmana au fòrt deu Har ont èra incarcerat. Li portèvan de vestits nets.

Assagèvan de lo véser, d’auger de novèras. En fèit de novèras, recebèvan, en esçange deu linge net, lo linge de la setmana passada.

Mon grand-pair èra, cada 2 o 3 jorns, tirat de sa cellula per èster interrojat per lo comissari Poinsot e sos varsalièrs. Èster torturat per parlar clar. E lo linge de la setmana èra esbrifat, trulhat de sang e de postèma. Aquò dinc a qu’estussi transferat a Merinhac, pui achí pr’i èster fesilhat.

Una setmana, capvath los plecs deu linge, ma grand-mair trobèt un messatge grifolhat : « Sauva-te. Vòlen te desportar. »

En efèit, atz vist l’estèla a la passada : los Alemands desportèvan les fimèlas de fesilhats, bèth-arremat s’i moriren. Los mainatges èran esbarjats.

Atau, augent lugit aqueth messatge, ma grand-mair, 30 ans, prengut sos dròlles per la man e junhut la zòna libra devèrs a Vasats. A pè, shens un quite ardit. Èran ahamiats, dromèvan duhòra. L’armada alemanda los repossèt un còp. Feniren per passar. Ma mair, 10 ans a l’epòca, avèva fièbra. Lo farmacian refusèt de balhar les potingas, mème en esçange deu quite anèth de ma grand-mair.

Quòra vesi de dròlles, de hemnas, d’òmes a nòstas termièras, me disi qu’èram nosauts gèir. I avèva pas de mar a traversar.

Los fesilhats moriren per la libertat, òc-ben de vrai, mès tanben per un monde pus uman, pus fraternau, un monde de patz.

Èstim dignes d’eths. Mercís.

 

* Gascon medoquin/bordalés : hodir = bêcher, labourer, etc.

LO SARMONÈIR 37

Classé dans : LO SARMONÈIR novèra version — Lo Sarmoneir @ 21 h 20 min

Atz ací la novèra version deu Sarmonèir/Jhacassous…  I aurà quauques ajustaments a hèser au debut, mès normalament diuré paréisher cada 1èir deu mes. Lo ligam serà publicat sus facebook.  Esítitz pas a prepausar de tèxtes, de recèptas, de cançons, etc., quala que n’en èsti la lenga, quau que n’en èsti lo dialècte.

Veçhi la novéle versiun dau Sarmonèir/Jhacassous… Ol y aura quauques chouses a arenjhàe au début, mé o devrét paraetre cha 1àe dau moes. Le lian serat publlài su facebook.  Barjhinéz pas pr  prpousàe dés textes, dés recétes, dés chançuns, etc., quau que séjhe le parlanjhe. (Api pr reprendre le poetevin-séntunjhaes !!)

___________________________________________________________________________________________________________________________________

N° 37 1èir de novembre 2015

CRONICA : ÈI VIST ÈI ENTENDUT

La caça. Se n’en parlan pas, aquò’s que son shords !

Pareish que nos permet d’utilisar nòstes instints primaris, çò que demingaré d’autant lo nombre d’assassinats sus umans.

Aqueth passa-temps ludic deu toton vinhairon, deu punt de vista deus animauts percaçats, aperarí puslèu aquò… la guerrilhà ! Los snipers acoeitats tira sus tot çò que bolèga, sus sos quites collègas, certèns suus quites gats per se virar lo depit qüand s’entornan bredolhes a l’ostau. Hèitas divèrsas ; passam vista ad auta causa… eh, quoi d’neuf docteur ? Les vrenhas seràn bròias engoan !

Los cacinèirs passan de tèsts psicologics ? Es qu’i a aquí detencion, pòrt e utilisacion d’armas a huc, egau. Los Estats-Units : dangeirós, ce dísetz ?

Ací, lo caçaire pòt se churlar una filheta avant, pendent e après les òras de caça, de palomèra, de batuda : qui anirà verificar son estat ? E son estat d’esprit ?

Benlèu qu’aquò’s pas Gunfight at O.K. corral ; tanplan, qüand me permeni, avant d’aver despassat lo quite panèu de sortida de mon vilatge, a la lemita enter vinhas e bòscs, justament ont lo sorelh es lo pus bròi, soi d’un còp oblijada de me botar lo casque mèi lo gilet para-balas. Per precaucion, ce diram… Qui pòt assolidar que l’òme armat dens lo bòsc (o la vinha) dont l’ecò deu fesilh me parvèn, vesent un gibièr li escapar, va pas l’acossar dab son canon dinc a l’imprudéncia e tirar cap a la capsalèra, atenhent lo passant ?

Periòda de caça : temps de guèrra. Exagèri ? Au solide, se damòratz en plenha vila, atz chic de chanças de vos hèser abàter per un caçaire suu camin de vòste cinemà preferat ! Mès los amorós de la natura… quasi tot au long de l’annada empenada, diven hèser shau, dens nòste « país en patz »… Sovent, a partir de 18 h, l’òra deus orizonts un chic estarits, los caçaires semblan de sortida ; aquò peta de totas parts ! Saben pas se començan o s’acaban. Per utilisar totas les cartoishas en una conclusion de huc d’artifice ? A la bassa, aquò’s quasi una caça de nèit ! Mès benlèu qu’an coneishença deus darrèirs progrès de l’armada ? Bajauclas a infra-roges ?

Anem, síitz aunèstes quauquas segondas dab vosauts-mèmes ! Es aquò l’unifòrme que vos atira ? Militaris, policièrs, caçaires de tots peus e plumas, au hons, çò que vos agrada, darrèir vòstes multiples pretèxtes d’« òrde », de « proteccion » com de « natura » o de « regulacion », n’es pas aquera sensacion de « poder » que vos hèi capvirar
qu’àimatz tant ? Lo poder sus la via deus auts ?

Lydie Balloux

ISTÒRIA

Los cans de Carles IX

Princes estranges, pus o mens desgenerats, los dus darrèirs reis de França de la dinastia deus Valois semblan auger aimat los cans mèi que non pas los èstes umans. Avèvan de qui tèner pusque lur grand-pair Francés Ièir, aus dísers de Brantòsme, avèva costuma de proclamar que, per recéber a son ostau un òste illustre, falèva velhar qu’en arribant sos ulhs estussin d’abòrd rejoïts per la vista d’una bròia hemna, d’un bròi shibau e d’un bròi can. Lur pair, Enric II, n’èra pas en rèsta ; se cruquèva de somas hòlas per l’entretèn de sos canhòts blancs, qu’hasèva apasturar demb de lèit e de pan, un pan especialament aprestat per un bolangèir que tota la jornada se consacrèva pas qu’ad aquera òbra. Les arshivas comptablas de l’Otèl nos aprenen qu’aqueth personatge nomat Antoine Andrault èra lo mèi pagat de tot lo service de la panisseria reiala.

Carles IX (1561-1574), qu’aujut la passion de la caça, aujut tanben la deus cans. Devèrs a la fin de son règne, aimèva fòrt dus enòrmes canhàs que li èran estats enviats per la rèina d’Anglatèrra. Aqueths divèvan èster franc dernhós, perque, au mes de novembre 1572, sàbem que paguèren l’enòrma soma de 25 liuras tornés en d’un praube blanquissur de Chaillot per la pèrta de sa sola vaca que los dus canhàs deu rei avèvan tuada en tornant de la caça. Lo mes d’après, un paisan de Meaux recebut 12 liuras per hèser sonhar son mainatge blaçat per los cans deu rei.

Mès Carles IX afeccionèva tanben los petits cans. Sa canha preferada, nomada Courte en rason de sa talha, partatgèva sovent son lèit, son banh amèi son repàs. Lo rei li avèva hèit talhar un vestit de nuit de velors verd qu’un vailet li botèva au moment deu cochar ; lo matin, chaupisquèva dens lo cubèir reiau, apui arrusplèva sus la taula e se chapèva les friandisas que li aufrèva son mèste ; los cronicaires afirman qu’aimèva mèi lo massepain.

Quòra se morit, lo 24 d’aost 1570, dus ans jorn per jorn avant la Sent-Bertomiu, lo shagrin deu rei estut immense. Aujut l’irèia estranja d’hèser aprestar sa pèth e de s’en hèser confeccionar un parelh de gants que portèt cada jorn pendent mantun mes. Damandèt tanben a Ronsard de compausar l’epitafa de Courta « la pus aimanta de les amigas », pensum dont s’aquitèt lo prince deus poètas non pas shens ironia :

Après que la mort la ravit, / Encore le Roy s’en servit, / Faisant corroyer sa peau forte, / En gans que sa majesté porte. / Courte, ainsi morte et vive a fait / À son Roy service parfait.

L’Antiquitat grecò-romana mesprisèva los cans e, exceptat quauquas excepcions, los considerèva coma èstes impurs e mortifères ; lo Moien Atge los aimèva gaire, hòra los cans cacinèirs e, pus tard, los cans lebrèirs. Lo XVIe siègle, au contrari, los revalorisèt tots e n’en hasut definitivament los fidèles e bien-aimats parçonèirs deus òmes.

MEDÒC

Mamisèla Jana

A la prima passada, em représ l’istòria de Mamisèla Jana escriuta pre Madama Baron, una velha Tradinaira qu’a quitat aqueth monde. Mamisèla Jana avè un secret e didè totjorn au Françòs, son cochèr, que falè ben tenir sa lenga. Come èra tròp chancrina e que hadè pas cas ad eth, lo Françòs, de malícia, revelèt ce que cachava tan ben. La fin de l’istòria nos quitèt sens ren saber dau secret, alavetz decidèrem que cadun escriuré una seguida.

Mamisèla Jana, maugré sas raubas lòngas, son capèth, son èrt reservat, se rendè pas a la vila, cada mes, pre de las istòrias banalas, de còr, de sòs o de pregàrias. Lo verai moturt de son existéncia èra la politica, e sofrè (lo mòt es feble, de verai, ne’n podè pas mèi) de veire l’identitat dau velh Medòc mesa a mau.

Come son petit nom semblava ie predestinar, i avè end era un barrejadís de Jana d’Arc e de Calamitat Jana. Entendè, era tanben, de las vòtz que ie demandaven de botar los estrangèirs hòra dau país e èra pas pus regardanta que la segonda dens la causida das moiens.

Mancava lo drapèu, mès avè la devisa : « Quand l’òm vòu, l’òm pòt. »

Decidèt donc de passar a l’accion emb d’un plan simple dens lo cap, mens aisit a méter en òbra sens l’aida das indigènas. N’aiut pas grand mau a mobilizar puscaires, olhèirs, caçaires, vacaires, cercaires de champinhons e, pus generaumens, tots aqueths que gosten lo caume e que la horrèga enshanta. Un representant pre canton e una amassada a Bordèu, un còp pre mes, dens un lòc secret : lo F.L.M. avè vadut.

Las causas bauchèren a se gastar quand falut decidar de las accions a menar. Fau dire qu’influençats pras cosins bretons, bascos, còrses (pre damorar en França) quauques d’uns ie anaven pas emb lo revèrs dau quilhèir :

Sabordatge das bacs de Roian-Punta-de-Grava e Blaia-Lamarca pr’arrestar las invasions barbaras vingudas de Nòrd e d’Èst.

Sabotatge de la linha dau camin de fèrt e de las roptas departamentalas.

Edificacion d’una murralha dau Bacin d’Arcaishon a Bordèu pr’oblijar los « amics » dau Sud a passar pre l’aute bòrn de la ribèira quand vòlen vesitar Peitius o veire come la França es bèra pus au Nòrd.

Enfin, quand sarén ches eths, estagis de formacion, de mesa a nivèu o de perfeccionament dens das cunhs perduts, defeciles d’accès ant los cròcs, los gais e los gats-esquiròus servirén de sentinèlas. Bancalet, Paderon, Chèutre ne’n hadèn partida.

Talhèirs prepausats : come har un còctèl Molotòf emb d’una botelha de limonada ? Come posicionar un hiu de fèrt a hautor dau còth au dessús d’una pista ciclabla. Come emb de las repochas ben tendudas trapar un jogger pr’una pauta de darrèir quand sèc lo camin de la palombèira.

Come crusar a l’entorn de las tònas a canards, de las hòssas cachadas pr’una cubèrta de juncs e de sigòrras pre capturar, non pas come dens la jungla de las bèstias sauvatjas, mès das morrauds qu’espròven lo besonh de venir se premenar a l’òra de las passadas e de har banhar lur quite can dens la nauda.

Aquò hadè dijara un bèth programa e, maugré las consignas balhadas a cadun de tenir sa lenga, aquò bauchava a caquetar e a s’esbrueitar dens las campanhas.

Lo Justin qu’avè ajut de las remontadas vingudas das bòscs, das marescs, das vilatges, e come avè oblidat d’estar morre, comprengut qu’aquò-z-èra eth que menava, cada mes, lo cap de l’organizacion au P.C. de Bordèu. Mamisèla Jana èra tant chancrina pre que divè economizar sò a sò pras besonhs de la causa.

Empaurugat pre las mishantas consequéncias que lo debut de las ostilitats auré pas mancat de procurar, envièt de las letras anonimas au prefèt e as sos-prefèts pr’arrestar tot aquò avant lo jorn J.

Erús azard o reconeishéncia de las autoritats, devingut, quauques tèmps après,  conducturt dau sos-prefèt de L’Esparra, mès d’autes s’an renegat pr’un topin de lentilhas…

La prauba Jana assignada a residéncia acupèt lo restant de sos jorns au salut de son arma e a meditar lo diton d’un velh satge medoquin :

« A pishar contra lo vènt, l’òm molha sa camisa ! »

Gérard Teyssier

PATRONIMES

Dauba, Lauba

Aqueths noms vènen deu gascon aubar qu’a balhat lo francés regionau aubier (quartèir Les Aubiers a Bordèu…). Aquò designa divèrsas esséncias a bòi trende e a hulhatge clar, notadament lo saule blanc (tanben designat coma vime quòra es escossat e utilisat per sos ramèus) e lo peuplier blanc, e plus generalament lo peuplier hybride (mès disen tanben lo briule).

Lo mòt aubar deriva en aubareda, aubanèra, que designan de plantèirs o simplament de lòcs ont crèishen los aubars.

RECÈPTA

La cramaillotte, confitura de tiche

Hèser còser a huc doç dens un litre d’aiga pura 365 flors de tiche demb duas iranjas e dus citrons picats a tròç, e aquò pendent una brava orada. Passar e preishar lo meilange dens un tòrcle per tirar tot lo chuc de coison. Ajotar a ‘queth chuc son pes de sucre, barrejar e hèser còser novèth còp a huc doç pendent mija-òra tot en tornejant.

La coison es acabada quòra una culheirada de chuc despausada sus una assieta clinada hèi lo riban e comença a gahar en jalada.

Botar en pòts e caperar a frid.

Lo Sarmonèir / Le Jhacassous

ISSN 2119-2502

Shes Lydie BALLOUX, 14 les Alèias (les Allées) 33 490 VERDELAIS. sarmoneir@laposte.net. Blòg : http://losarmoneir.unblog.fr. Facebook : « Lo Sarmonèir Le Jhacassous ».

Redaccion : Regina Ardilley, Gabrièu Balloux, Lydie Balloux,Yannick Barreau, Gérard Teyssier.

9 septembre 2015

La recette

Classé dans : Non classé — Lo Sarmoneir @ 18 h 48 min

LA RECETTE

Je pleure.

Une fois de plus, le chagrin m’a saisie sans prévenir. Un mot, un souvenir, un petit rien ; pourtant c’est trop.

Papa, tu es parti pour ce voyage impensable que tu ne raconteras jamais…

« Alors, on prépare cette recette ? »

Une fée ! De la pâtisserie. Ma fille surgit dans la cuisine, ses dix-neuf ans m’éclaboussent de soleil. Elle brandit son téléphone portable sur lequel s’affiche la marche à suivre. Son bras retombe, elle a vu mes yeux emperlés. Je surprends son émotion à fleur de peau de pêche ; vite, que la lumière revienne sur son visage ! Je m’accroche un sourire : « Ça va aller… On s’y met ? »

Ma fille n’est pas dupe mais elle sait que la vie est une pièce de théâtre et, ma foi, un joli festin à préparer.

Alors elle choisit l’humour, l’action ; elle improvise. Pour moi, elle joue Peau d’Âne. Sa voix s’élance, souffle sur le chagrin, l’éloigne, trace un chemin vivant. « Prenez de la … prenez de la farine ! ». J’éclate de rire, l’envol de poudre tache son menton. Enjouée, généreuse, elle s’active, casse les œufs, s’empare du fouet et bat, bat, combat ma peine ! Elle m’aide. J’attrape les fruits, épluche, coupe ; je l’aide. Des mots simples, des mots forts me viennent à l’esprit, espoir, joie, courage, amour. La cuisine embaume, nous entoure d’un voile chaleureux.

Ma fille va et vient, la vie continue, la vie avance et c’est bien, ma pluie s’est tue.

Voici une charlotte, construite en biscuits dorés, parfumée au jus de clémentine. Nous la fourrons de kiwis frais et de crème pâtissière. Nous papotons, études, projets, désirs de voyage. Pour noyer ce moment dans la douceur, elle couronne le gâteau de Chantilly en pagaille ! Une Chantilly spéciale : elle l’a rehaussée de pointes agaçantes et délicieuses ; léger goût anisé de… de quoi au fait ? « De fenouil ! » Délicate, cette recette prend le contre-pied de mon lourd deuil.

Allons, c’est décidé, ma vie sera couleur charlotte aux kiwis et… fenouil, pour la fantaisie !

Je souris. 

 © Lydie Balloux

17 mai 2015

Lo punt sus lo gimborrat

Lo gimborrat (escrit gimboura, gimbourra, jimboura, jimbourra, gimbourat, zimboura, jamboura, gembourrat…) es una sopa tradicionala fòrt coneishuda en Perigòrd porpre, en Libornés e Entre-duas-Mars, a Bordèu e dens lo nòrd-oèst d’Òlt e Garona. Semblaré (cf. carta) que lo hoguèir d’aqueth nom estussi autorn de Brageirac e Senta Fe. Lo FEW, eth, menciona  »gembourrat » dens lo Gèrs ! Lo mòt es masculin mès quauques-uns lo botan actualament au femenin, probable a cause de la finala -a.

Les prononciacions occitanas atestadas son [ʒi͂mbu'ɾa], [ði͂mbu'ɾa] en Perigòrd e [zi͂mbu'ɾa] a Liborna e Bèthpui.

En tot cas, ‘quò’s una sopa hèita demb l’aiga de les tripas, après la tualha dau pòrc. Es totjorn venduda per de conservarias, e minjada dens les hèstas de vilatges.

La recèpta n’en es simpla e çanja pauc : per 8 personas, fau 3 L d’aiga de coison de tripas, 1 caulet verd, 4 carròtas, 2 aunhons, 3 naps, 4 turras (o 1 nap-caulet), sau e péber, e eventualament 500 g de mongetas e alh, o de porradas se vòletz. Après auger pelat e picat los estramis, fau los hèser passar a la padèra 10 minutas dens de grèish de guit. Après, los barrejaràn demb lo bolhon e haràn còser tot aquò mija-òra a una òra (dinc a que lo caulet e les carròtas èstin bien còits). Salar e pebrar.

Aquesta sopa se retròba dens tota una corriòla de regions. Per
achí, se ditz tanben  »tourrin » devèrt a Montpaun, Vilafrancha de Lopchac, Montanha…,  »bougras » a Moissídan (sivant certènas sorças, seré sonque l’aiga de coison de les tripas),  »bouga » e  »goga » en Bordalés,  »gigourit » en Charanta… En Gasconha, serà remplaçada per la famosa garbura.

Una cançon benaujanta menciona lo gimborrat : http://losarmoneir.unblog.fr/2013/01/09/dus-textes-noveths-en-gascon-de-benauja/

Bon apetit !

14 mai 2015

Glossari pebrat

Classé dans : Linguistica — Lo Sarmoneir @ 22 h 43 min

{{abrocar}} : mettre en perce (un tonneau). Peut être utilisé grivoisement ? À voir…
{{anar a Brosseta}} : attraper une MST (argot bordelais).
{{anar a la calina}} : faire l’amour. La {calina }est la balançoire. En marmandais, on dira {{anar a la jampòla}}.
{{anar au ragassèir }}: faire l’amour.
{{anar au riga-raga }}: faire l’amour.
{{anar au sac }}: faire l’amour… sur un sac de jute.
{{auger un bròi davant }}: avoir de beaux seins.
{{auger la gaula /la quilha }}: bander.
{{auger la parpalha que reganha /qu’arreganha }}: avoir de gros seins. Littéralement ‘avoir la poitrine qui se rebiffe’.
{{aver lo popet vagant }}: être une femme facile (en Buch).
{{bàter lo peirat }}: proposition personnelle pour ‘faire le trottoir’.
{{bergamòta }}: sexe féminin. Mentionné par Mistral.
{{bèrlas }}: couilles (en bordelais). Littéralement ‘billes’.
{{bertran }}: chatte (en bazadais).
{{bicar }}: signifie souvent embrasser, mais aussi baiser dans le sens paillard.
{{bosic / bodic }}: zizi. Littéralement ‘lombric’.
{{braguèir }}: les nichons. Littéralement ‘pis’.
{{bròca }}: zizi. Littéralement ‘broche’.
{{broquet}} : zizi. Littéralement ‘fausset’.
{{cacòlhas }}: couilles (en bazadais). Littéralement ‘galles du chêne’. Ma mère avait un camarade chafré {Cacoye}.
{{calinar }}: baiser. Littéralement ‘balancer’. Verbe intransitif ?
{{camalet}} : coureur de jupons (notamment en val de Garonne). On disait {coquin coma camalet }(ou {coma Camalet}).
{{canavèla / canavèra }}: bite. Littéralement ‘canne de Provence, canne à pêche’.
{{canha }}: pute.
{{cardinat}} : mot euphémique pour le sexe masculin. Littéralement ‘chardonneret’. Dans une chanson bazadaise : {lo nòvi a un cardinat, tota la nèit lèva lo cap.}
{{se chaflar}} : se rouler une pelle (dans la Lande). Je ne pense pas qu’on dise {chaflar quauqu’un.}
{{chana }}: pipe (Ducloux). Du saintongeais {chane }‘tuyau’, équivalent de {cana.}
{{chichorit }}: chatte (en bas-médoquin).
{{chucar }}: sucer.
{{coa / coeta / coga / coda }}: queue.
{{cochar a l’ardit }}: monnayer ses charmes ? Si ce n’est pas la signification d’origine, on peut en tout cas le proposer.
{{corratèir }}: coureur de jupons (en bazadais).
{{cotoliu / cotorliu }}: mot euphémique pour le sexe féminin. Littéralement ‘cochevis’. Dans une chanson bazadaise : {la nòvia a un cotoliu, tota la nèit hèi ‘riu-chiu’. }En adoptant l’expression béarnaise {lo cotorliu que’u hè piupiu}, on aura {{lo coto(r)liu li hèi piupiu }}‘elle a le feu au cul’.
{{cujòts }}: nénés (Masson). Littéralement ‘gourdes’, etc.
{{dançar lo hròcha-monic }}>> voir {hròcha-monic.}
{{despiucelar }}: dépuceler. Le mot poli est {desficelar}.
{{s’encanhardar}} : se prostituer.
{{s’encoarrar }}: s’associer avec une femme de mauvaises moeurs (en bazadais). D’Estalenx donne d’ailleurs {coarrejar} pour ‘courir la pute’.
{{encular }}: enculer.
{{engulhar }}: enfiler. Pourrait bien s’utiliser grivoisement, même si je ne l’ai pas encore noté.
{{enjaular }}{(verbe trans.) }: draguer (d’après Masson).
{{esclipòt }}: désigne le sexe féminin en bas médoquin. Littéralement ‘tiroir, piège…’. {Virolèrem las branas, tastèrem l’esclipòt, sondèrem la ragana }(los Tradinaires).
{{estar cargada deu davant }}: avoir de gros seins.
{{fimelèir }}: coureur de jupons ; amateur de sexe (cf. le gascon {afumelit}).
{{fisson }}: ‘dard’, peut s’utiliser comme métaphore du sexe masculin (cf. Masson). De même, le verbe {{fissar}}. Masson raconte l’histoire d’une fille mise enceinte par un inconnu :
{Mèste, i a darrèir vos un borreion de bròcs, / Gaitatz se shaca branca es armada de cròcs. / Sheitatz-vos-i dessús, servitz-lisi de cibla, / Sus tant de bròcs que i a, sauratz-vos díser après : Lo qui vos a fissat ? Non, diratz a pu près, / Per díser juste es impossible ! }
{{fostrolhar }}: baiser (cf Escarpit).
{{frequentar / frecantar }}: sortir avec, ou simplement draguer. Verbe transitif ? intransitif ? les 2 ?
{{se frequentar }}: sortir ensemble.
{{galistrós }}: petit ami, avec une connotation un peu péjorative. Peut aussi signifier ‘gigolo’. Cf. la chanson bordelaise {lo Fossat daus Carmes : … rencontraram una bèra madama, que se permena avèc son galistrós… }
{{gatona }}: chatte.
{{gingar }}: danser, s’ébattre… On en fait ce qu’on veut ! Ce qui nous rappelle la chanson légère {la Bomba Sent Vincent : … Ah Cadishona, coma sus minhona, dives me creire dens ton flaflà / Sus la verdura, quala tornura, ah coma dives bien valsar !}
{{gorrina}} : signifie ‘gouine, truande, pute, prostituée, traînée, femme perdue, femme de mauvaise vie’ selon d’Estalenx. Mais dans quelle région précisément ? Pour information, il donne aussi : {ahroncilh, arrossegada, arrossegadís, arrossèga, gorrinèra, pedaç de hemna, pegulha, pegulhassa, predèra, pèth, pedaça (pedassa?), semèla, tareseta, trolhada, pigata, carnús, sharra-maugana, fadrina, descauçada, descohada, desgansolada, estaloada, bestiar de cortias, shiquèra.} Peut-être aussi {{gorrassa}}, à vérifier. Voir aussi Mistral.
{{guèita-au-trauc }}: pourrait désigner un voyeur. Littéralement ‘regarde au trou’.
{{guita }}: meuf, poule. En béarnais : chipie, fainéante. Utilisé par un ancien camarade, Jean-Sébastien Castaing, de Toulenne. Littéralement ‘cane’.
{{guitzadèir / -adeir / -aduir }}: le trou du cul (Masson emploie {guitzader }-étrange forme- pour des volailles).
{{guitzar }}: éjaculer. Ou plutôt chier (cf. Masson). {Aquò guitza }: ‘ça boume’, en Benauge. Pour ‘éjaculer’, on pourrait peut être dire {{sabar }}(et donc {{s’hèser sabar}})…
{{halhassa }}: chatte. Littéralement ‘fente’.
{{har coma a Cauderan }}: périphrase semblant vouloir dire ‘se masturber’ (cf. Ducloux pour vérifier).
{{hatalha }}: grosse poitrine (en médoquin).
{{hemnassa }}: femme de mauvaise vie (en bazadais). {Una hemnassa de tripòt}, écrivait l’abbé Ferrand. À noter que bordilha, gronha et gronhassa sont mentionnés par Suire, mais il n’est pas sûr que ce soient des mots gascons (ni même d’oc, pour les 2 derniers).
{{s’hèser brocar }}: se faire baiser, se faire mettre.
{{hèser cama-larja}} : écarter les jambes. Evidemment pas grivois, mais on en fait ce qu’on veut…
{{hèser candeletas }}: faire l’amour. Expression ‘mignonne’ ; littéralement ‘faire des galipettes’. Ne pas confondre avec {hèser la candeleta }‘agoniser’ !!
{{hròcha-monic/-monilha }}: baise. Bien sûr, on peut remplacer {hròcha }par {freta }et utiliser les différents mots pour ‘nombril’ selon le lieu ({embonic }en garonnais et bordelais, {emonic }en marmandais, {embonilh/emonilh/nombrilh }en médoquin, {esmonic }en bazadais…)
{{lamonaire}} : étrange mot pour ‘petit ami’, prétendument bordelais (cf. d’Estalenx).
{{lamproionar }}: bécoter (d’après le français régional {lamproyonner }– Hilaire), en raison du type de bouche de la lamproie. Serait très localisé en pays macarien.
{{lutzar }}: reluquer, mater (en bazadais).
{{luvar }}: reluquer, mater (en marmandais).
{{minana }}: chatte (en bazadais).
{{monaca }}: bimbo, cagole (Suire).
{{monha }}: chatte (en bazadais)
{{monhon }}: chatte (en bazadais)
{{mostós }}: chatte (Suire ?). Littéralement ‘barbouillé’.
{{ni popas ni quiu }}: se dit d’une femme plate.
{{pamparra }}: grosse poitrine.
{{parpalha }}: poitrine. Peut-être qu’il existe aussi {parpaja}.
{{parpalhòu }}: poitrine (en marmandais).
{{parpalhòta }}: terme plus affectueux pour la poitrine.
{{perligostraire }}: coureur de jupons (en Buch). En parlar negue : {har córrer le perligosta }‘courir le guilledou’, d’où {perligost(r)ar.}
{{pingueta }}: bimbo. Localisation à vérifier.
{{pista-guèita }}: pourrait désigner un voyeur. Littéralement ‘surveille-regarde’.
{{piucèu/puncèu, -èla }}: puceau, -elle.
{{popassas }}: seins, avec un suffixe péjoratif/augmentatif.
{{puta }}: pute.
{{putanèir }}: coureur de jupons (en marmandais).
{{quica }}: bite, quéquette.
{{quilha}} : bite (surtout dressée !). Localisation à préciser ; peut-être d’oïl aussi.
{{quilhar}} : bander.
{{quiqueta }}: zizi.
{{quiquia }}: zizi (en marmandais).
{{quiu / cuu}} : cul. Proverbe : {les goiatas de Barsac se descapèran lo quiu per se caperar lo cap} (pas vulgaire à l’origine, mais on peut en faire ce qu’on veut). On dit en Benauge : {auger lo quiu mostós coma un panèir de vrenhas.}
{{ragana }}: désigne le sexe féminin en Médoc, mais aussi ‘raie du cul’.
{{ragassaire, -a }}: pédé (Mistral !), mais aussi chaud lapin.
{{ragassar }}{(verbe intrans.) : }baiser.
{{ragassós, -osa }}: chaud lapin (Suire)
{{règa deu quiu }}: raie du cul (Masson).
{{regon }}: raie (ou trou) du cul (en bas médoquin).
{{riga-raga }}(m.) : baise.
{{se rinçar la règa }}: faire sa toilette intime, en plus grivois.
{{sac de cagolhas }}: chatte (Ducloux). Littéralement ‘sac d’escargots’. C’est ce qu’il y a de plus vulgaire, apparemment.
{{samença }}: sperme. Ce n’est pas un mot vulgaire, celui-ci.
{{sautaré una craba }}: se dit d’un obsédé sexuel.
{{sharron }}: chatte. Littéralement ‘moule’.
{{shona }}: chatte.
{{shonassa}} : chatte (Ducloux). Plus vulgaire que {shona.}
{{shonagassa}} : chatte (Ducloux). Plus vulgaire que {shona.}
{{tastulhejaire, -a }}: peloteur (Lacroix).
{{tastulhejar }}: peloter (Lacroix).
{{taurir }}{(verbe trans.) }: sauter, baiser (Verdié).
{{te pishi au quiu damb una granda canavèra }}: insulte dans le Marmandais (‘je te pisse à la raie’).
{{se tocar }}: se branler. Verbe euphémique, bien sûr.
{{toquilhar }}: peloter, tripoter.
{{se toquilhar}} : jouer à touche-pipi. On peut aussi l’employer pour ‘se branler’.
{{trauquet }}: cf. la chanson paillarde bazadaise {au trauquet forra-li forra-li, au trauquet forra-li dret !}
{{tringlar }}{(verbe intrans.) }: baiser (en bazadais).
{{vedilhèir }}: mot médoquin ; difficile à dire s’il représente le sexe masculin ou féminin car cela dépend des sources. Signifie à la base, populairement, ‘cordon ombilical’ et ‘nombril’. Cf.{ vedilha }‘vrille’.
{{viet }}: se retrouve dans les expressions {viet d’ase }‘aubérgine ; sapristi !’, {viet d’asoòt} ‘sapristi !’ ; également {viat d’ase, vit d’ase, vit d’auca }(ces 3 en garonnais).
{{vraisherèir }}: mot burlesque (litt. ‘buffet’) pour le sexe féminin, en Médoc.

23 avril 2015

Manuel Valls e la religion

Classé dans : ACTUALITATS,Alhurs,Au hiu deus jorns,OPINION,Politica — Lo Sarmoneir @ 12 h 58 min

« Vouloir s’en prendre à une église, c’est s’en prendre à un symbole de la France », vachí les paraulas de Manuel Valls que vèni de lugir dens l’Est Républicain. Aqueras paraulas m’an acipat. Tè, n’en sui quasi damorat museishuc. Non, una glèisa n’es pas un  simbòle de la França, ni mèi d’Occitània ni de nat pòple ni de nat estat.  ‘Quò’s un simbòle dau catolicisme. Manuel Valls vodré insinuar que lo catolicisme es coma una religion d’estat en França ? Que lo catolicisme es la sola religion que pausi pas de problèmas ? Mès bondiu, arrestatz donc de balhar a la religion aquera importança ! S’agís – enfin, diuré s’agir – de cresenças e practicas personalas. Es que l’espiritisme, la sorcelaria, l’astrologia, brèf tot çò que concèrna les causas non-concretas, n’en hèsen un afar de politica ? De v’rai, M. Valls, vos haré pas esclapotar de ríser – o vos esmalir benlèu – se los astrològues e mediums s’assemblèvan en haut lòc demb de politicians o se lurs biscanhas  avièvan una guèrra ? Diu vivant !!!

 

17 avril 2015

Glossari de l’alcòl en gascon septentrionau

Classé dans : Linguistica — Lo Sarmoneir @ 20 h 44 min

TOTA CORRECCION, TOT AJOT, SON BIENVINGUTS !

a cargat : il en tient une !
avinat, -ada com una vielha toca : une comparaison rustique !
bandada : cuite.
se bandar : se bourrer la gueule.
bandat, -ada : bourré.
bandat, -ada a (la) clau : complètement bourré.
barrat, -ada : bourré, mais pas aussi évident que bandat. On dit de même barrat a clau.
bevaire, -a : buveur (en bazadais). Etymologiquement erroné puisqu’on a béver et pas *bevar.
bevet, -eda : saoul,e (en bazadais). Mot correct.
buvanèir,a : buveur (en médoquin). Etymologiquement erroné puisqu’on a buure et pas *buvar.
se cargar una baragana : se mettre une mine.
chucaire, -a : poivrot.
chucar : picoler. Notamment : chuquèva a plenh salèir (Ferrand).
chuca-vin : ivrogne.
churlaire, -a : poivrot, pilier de bar.
churlar : picoler.
clabòt,a : bourré (en bordelais).
dar trucs au barricòt : pourrait bien signifier ‘se saouler’ comme le béarnais(??) balhar còps de pè a la barrica, puisque la chanson bordelaise Lo pont de Bordèu dit : au Ropic, los ivronhes : dan trucs au barricòt / ont van totas les dònas de la ruia Sent-Ròc. Mais c’est peut-être au Barricòt qui serait un cabaret (cf. la suite de la phrase). Et puis dar est bizarre.
embrumat, -ada : pompette.
estorcedèir,a / -edeir,a /-eduir,a : déchiré (drogue), ivre mort.
far la camada / far la bomba-rombeta : faire la bringue (en bordelais).
se gahar una nhòsca/nana : se bourrer la gueule.
galetar : picoler (en bordelais).
godalha : ivrognerie (en médoquin).
godalhar : picoler. La godala ou godalh(a) est le chabrot, à Bordeaux.
hèser cuupelet au veire : vider un verre.
hèser lo brimbaut / hèser ribòta : faire la bringue (en garonnais).
horlupar : siffler.
s’ivronhar : se saouler.
ivronhàs, -assa : saoulard.
ivronhe, -a : ivrogne. (Aussi ivrònhe, -a, plus francisé).
nana : cuite. où ?
nhasca : cuite (Suire). Localisation à vérifier.
nhascat : bourré (Suire). Localisation à vérifier.
nhòsca : cuite. où ?
pintaire, -a : buveur.
pintar : boire de l’alcool.
se pintar : se saouler.
pintassaire, -a : poivrot.
pintat, -ada : saoul.
pompaire, -a : buveur, plus fort que ‘pintaire’ (poivrot).
se riflar (verbe trans.) : siffler (un verre, etc.). On dit peut-être aussi riflar.
se rinçar la gardala : s’en mettre un derrière la cravate.
shiulaire, -a : buveur. Cf. shiular, comme le français ‘siffler’.
shiulat : coup à boire.
shopinaire, -a : buveur… de chopines ! On dit : es un mèste shopinaire.
tringaire, -a : buveur.
truca-taulèir : pilier de bar.
ulhar : picoler (Suire). Au sens propre, ‘ouiller’.
vira-pintas : surnom d’ivrogne. Cf. le patronyme garonnais Virepinte/Birepinte !

Quelques comparaisons attestées, mais qui sont peut-être utilisées plutôt pour la nourriture :
borrat coma un bodic
hart coma un bodic
hart coma un lagast
plen coma un ase
plen coma una bodiquèira
sadoth coma una truja/treja

123456...20
 

Luxeetvolupte |
Actuel |
Newyorkcity2012 |
Unblog.fr | Créer un blog | Annuaire | Signaler un abus | Insidelayers
| Lanouvelleperspective
| love star