LOU SARMOUNEY / LE JHACASSOUS

1 mars 2016

LO SARMONÈIR 41

Classé dans : Alhors,LO SARMONÈIR novèra version,Òlt e Garona,Vasadés — Lo Sarmoneir @ 11 h 06 min

N° 41 1èir de martz 2016

POESIA

Aus mens compatriòtas

- Gascon baionés -

 

A Baiona que soi vadut

E permí vosautis enqüara

Que n’i a mantruns qui, si’m vedèn le cara,

Diserén m’aver coneishut ;

Car bien sovent dab eths, en sortint de l’escòla,

Qu’èi hèit au brut, mème au patac,

E mè d’iva partida hòla

A córrer enti’au molin d’Onzac !

Après lo vrespejar, vinent de har chauchòla

Qüant de còps nos an vists,

Sius ramparts, sius glacís,

Dançar le farandòla,

Quènd èram mainatjòts ;

Mè grands que hesèvam d’auts jòcs :

Que n’avèvam d’espècias diferentas,

Qui rendèn les camas valentas,

Còm : Pim-pam-ba, Guigueriguí,

Lo Pica-ròma e lo fin Bartòli,

O bien, s’aparelhant per assajar les fòrças,

Que hesèvam a les estòrças.

Urós temps, tròp viste passat,

Jo ne l’èi jamès oblidat !

Car, shens nat sopic ni turmenta,

N’avèvam lavetz d’auta coenta

Qu’a holejar, qu’a bien nos divertir :

Qu’èra tot bonur, tot plesir !…

 

Que’m rapèli que sus le plaça

De Gramont qu’èra dret plantat

Un arbre de le Libertat ;

Mès que ne sap qu’ací baish tot que passa,

L’arbre un bèth jorn, soi disent, qu’es tombat,

E, soi disent taben, le prauba Libertat,

De ‘quò l’amna shegrina,

Que n’auré fòrt plorat !…

Mantruns despuish an dit, (mès jo n’at voi sustíner),

Qu’en França un arbre atau ne pòt préner racina :

Es vrai, n’es vrai ; sii çò qui sii,

Aquò ne sèrv d’arren ací.

Çò qu’es segur, mè de cincanta anadas

Despuish lavetz plan son passadas ;

Per qui vejatz vosautis goei

Quenh atge pòt estar lo men ?…

Shens estar vilh que soi adara

Çò qu’apèran un shic madur,

E, çò qui tapauc n’es pas rare,

Lo temps passant shens díser gara

Siu men topet, d’autscòps shenut,

L’a, shic se’n cau, metut a nud.

Vin de Bordèu e bon potatge

Ara convinen au men atge

E que daishi dança e viulon

Per iva transha e jambon :

D’auts còps n’èra medisha causa,

Qu’aimavi tot çò qui le joenessa ausa,

Arríder, holejar, har l’amor, bien cantar,

E lo dimenge a Marrhum hòrt dançar !

Bèth temps aquò per le joenessa

Qui lo plesir tustemps seduísh, flata e careça ;

Mès quènd lo peu devin grison

Qu’es, hilhòts, iv’auta cançon,

Car le reflexion qu’arriba

E qu’aprenen lavetz a víver :

L’experiença e le reson

Valen bien mè qu’un bèth sermon !…

 

P.-T. Lagravèra, 1865.

Per lugir lo tèxte empenat : https://books.google.fr/books?id=AX0pAAAAYAAJ&pg=PP7#v=onepage&q&f=false

 

VASADÉS

Xomin e sa navèra activitat

Dominique Lummeaux, dit Xomin, lo miaire deus Caps Negues, après aver longtemps trabalhat dens la banca apui l’immobilièr, s’es reconvertit dens l’alimentari. A creat Lou Bazadés, una marca de consèrvas a basa de produïts locaus com la lemprega de Garona, lo boeu de Vasats, lo hitge de guit, los vins deu Bordalés… ; per la preparacion, seguís les recèptas de sa mamè Lucia – un personatge qu’apareish dens les cançons deus Caps Negues. Trabalha en partenariat dab l’ESAT de Capsiuts per lo condicionament deus produïts.

Dab son camion blu e roge, Xomin se tròba suus marcats de Vasats e de Lengon, e tanben a Castèths a costat de la farmacia. Sos produïts son en venta en çò de certens comerçants casteriòts.

MARMANDÉS

Madama Denise Laffargue

Vasuda en1918 a Viraselh, as Grinholets,

          mòrta lo 17.01.2016 a Castèthmauron d’Òlt.

Denise Laffargue, qu’èi coneishuda de caps a la fin de sa via, avèu l’èrt d’una vielha paisana d’avant-guèrra, bien d’a nòste. L’èrt de res …

Que nani ! Aquò’ra una fama excepcionèla. Un ulh viu, una intelligença discrèta mès evidenta, d’un comèrce agradable. Excepcionèla per ço qu’es de l’interès que portèu a nòsta vielha lenga de nòste peís marmandés, nòste gascon marmandés, que los inhorents, o los insolents, qualifian enquèra de patoàs.

Denise Laffargue es la prumèra, dens lo Marmandés, a escríver un « PETIT DICTIONNAIRE » dens la lenga locala, depausat a las Archivas municipalas de Marmanda. Serà pas mei la sola : motivèt, encoratgèt d’escolièrs que mantendràn e perseguiràn son òbra.

Aquò’s una paisana que parla bièn e aisidament nòsta lenga, mès que l’escriu en inventant una grafia singulièra e desrotanta.

Una paisana avent lo gascon marmandés per lenga maternèla e qu’aprengot lo francés a l’escòla.

Una paisana vasuda en 1918, que vai hèser, parcièlament, d’estudis superiors e serà titulària de tres certificats d’estudis superiors d’italian.

Una pegueria, coma disèu, la contrendrà a díver se ganhar la via.

Maridada en 1943, divorçada en1953 ; aurà tres mainatges.

Après bièn de pòstes en França e en Africa (passarà dètz ans au Senegau e en Guinèia), cabarà sa via professionala coma inspectora das Impòts à Agen.

A la retrèta, se consacrarà à sa lenga maternèla, lo gascon dau Marmandés, qu’illustrarà per son « PETIT DICTIONNAIRE » en dus vòlumes : Français-Occitan en 2007 e Occitan-Français en 2008. Son diccionari serà descobèrt e imprimat devath los auspicis dau Marcèu Esquieu (hilh de paisans coma èra), brilhanta icòna òlt-e-garonesa de l’Escòla Occitana d’Estiu a Vilanèva d’Òlt.

Denise Laffargue escriurà quauques tèxtes dens sa lenga mès sustot, demb la participacion de sos escolièrs, harà de nombrosas traduccions de tèxtes francés dens divèrs domenis : literatura (romans, poesias, contes, recits), politica (Jaurès), per illustrar nòsta lenga marmandesa e hèser véser sa capacitat a téner son rang dens tots los domenis de l’escritura.

A la véser autant bièn desgranar las annadas, avèi aublidat que Denise Laffargue èra mortèla. Entra anuit dens l’immortalitat demb son « PETIT DICTIONNAIRE » de lenga dau Marmandés e demb nòsta afeccion.

Mercí, Denise Laffargue.         La Tèsta-de-Bush, lo 18 d’heurèir de 2016.

Bernard Le Beau (Bernat Lo Bèth per los amics), provisor aunorari, ancièn escolièr de Denise Laffargue. Traduit du français, dans la langue de Denise Laffargue, par Daniel Séré et Bernard Le Beau.

PATRONIMES

Vimeney

Lo patronime VIMENEY es originari de la vath de Garona autorn de Lengon e Cadilhac. Un vimenèir es un òme que trabalha lo vime per n’en hèser per exemple de panèirs o d’endòrtas. Mès es tanben un endret ont possa lo vime (‘quò’s a díser l’aubar quòra es estaussat e que lo considèram dens sa fonccion de produccion), encara que pàrlim sustot de vimièra (en vath de Garona), de vimelèira o vimenèira (dens l’oèst de la Gironda) o de vimoèra (en Vasadés).

RECÈPTA

La torta de legumatge

Ingredients : 2 junas porradas deu casau, 2 còrs d’ardishaut, 2 gòishas d’alh, un punherat de hulhas e junas tijas de cardaminas, quauquas hulhas de vineta, hormatge raspat, sau, péber, sucre, haria, aiga.

Preparacion : Lavar e talhucar los legumes ; gardar les gòishas d’alh entèiras. Hèser còser lo tot a l’aiga. Tirar la pèth de les gòishas d’alh e eventualament lo gèrmi. Espotir legumes e alh demb un penhic d’hormatge, sau e péber.

Prestir la haria a volentat demb aiga e aplatir la pasta de faiçon a obtenir una galeta. Saupodrar la galeta de sucre e i estamplar la preparacion de legumes. Hèser una segonda galeta que dispausaràn per dessús. Apoiar sus los bòrds. Hèser còser una detzena de minutas au horn.

Lo Sarmonèir / Le Jhacassous

ISSN 2119-2502

Shes Lydie BALLOUX, 14 les Alèias (les Allées) 33 490 VERDELAIS. sarmoneir@laposte.net. Blòg : http://losarmoneir.unblog.fr. Facebook : « Lo Sarmonèir Le Jhacassous ».

Redaccion : Gabrièu Balloux, Bernat Lo Bèth, Danièl Séré.

14 janvier 2016

Lo colièr de N.D. de  »Lorette » (F.Masson)

Classé dans : Entre Duas Mars,Literatura — Lo Sarmoneir @ 22 h 37 min

Dirèi pas de quala arma e de quau regiment

S’arrestèt a Lorette un gròs detaishament.

Ne m’en sovèni pas. La tropa èra campada

Tot au ras de l’église au mitan d’una prada.

E tornèt repartir lo lendoman matin,

Quauquas òras après, valà qu’a fond de trin

Hors d’alent, tot cobèrt de susor, de possièra,

Lo chef vei arribar per darrèir un gròs père,

Autament dit l’abbé de Lorette. – Arrestatz,

Crida-eth au lieutenant, un de vòstes sordats

Vèn de nos derraubar lo colièr de la Vièrja.

Lo chef en l’entendent devèn blanc coma un cièrge.

- Qu’entendi, ce ditz-eth, un volur, un sordat !

- Oui, chef, un colièr d’òr que nos a derraubat !

- Qué me càntatz ? qu’aurí dens ma tropa un volur ?

Anem donc, tot aquò son farças, per bonur,

Vo’n vau balhar la pruva ; halta ! rassemblament !

La, Père, folhatz-me tot lo detaishament !

Mès lavetz un sordat tira de sa museta

Un colièr qu’a los gruns tan gròs qu’una noisette

E qu’au sorelh levant que s’i vèn miralhar

Hèsen perpitar l’ulh au point de l’avuglar.

- Es jo qu’èi lo colièr ! crida lo militaire.

- Gredin, hurla lo chef, gara au conselh de guèrra !

E lo Père radiús levent los ulhs au ciel

Marmòta un diu-mercís qu’es prampó naturel.

Mès lo tropièr ripòsta : – Ò ! sui pas un volur !

Escotatz e veiratz s’èi la consciença pura.

Sui estat eslevat jo dens la religion

E de mon naturel aimi la devocion.

Tabé demb quau plaser per díser ma prière

Èi corrut a matin dedens lo santuaire.

E donc, mon lieutenant, l’urusa inspiracion,

Vatz véser s’èi aujut cent mila còps reson.

… Entendi dens la glèisa una voàs musicala

Mès que nat instrument de musica n’egala,

Lèvi lo cap en l’èrt, la Vièrja me sorritz

E son regard si doç e si pur m’esbloís.

- Escota, ce me ditz, as hèit una prière,

Sordat demb una foi si granda e si sincèra,

Qu’èi sentit qu’èra tu lo pus digne devòt

Que meriti d’auger lo colièr qu’èi au còth.

Un vielh mossur l’avèva aishetat pr’una fama

E m’en parèt a jo pr’òrgulh e per reclama.

Se me l’entortilhèt coma l’auré passat

A la granda mondaine ont estut refusat.

Tira-me-lo [deu] còth, t’haràs una fortune

E vas me solatjar d’un pes que m’importuna.

Tant d’òr es una insulta a ma Simplicitat !

Es una ifronteria, una immòralitat,

Que de se cobrir d’òr alors que la misèra

A tant de praubas gents hèi trainar la galèra !

Tremblis pas militaire, apròisha-te de jo,

Mon colièr t’apartèn, te lo balhi, pren-lo !

Pensatz-vos si lo còr m’hasèva tipa-tapa

Quora me sui mastat sus los pès  per l’atràper.

N’èi pas tròp marganhat pourtant per reüssir

E la Vièrja m’a dit : Adiu, part e mercí !

Valà, mon lieutenant, coma èi dens ma museta

Lo cadeau que m’a hèit la Vièrja de Lorette !

… Lavetz lo lieutenant s’adreça au Père : E bé,

Mèi que n’impòrta qui ‘quò’s a vos de saber

Se los miragles son una causa croyable,

Mèi que n’impòrta qui dívetz saber que diable

S’atz una Vièrja qu’hèi miragles quauque còp.

- Mès, oui, respond lo Père, es que n’en hèi bòcòp,

N’en am tot un grand libre… – E bé, la, pòdetz díser

Que n’en atz un de mèi e deus grands ad inscríser !

Pui saluda, se vira, hèi hèser per lo flanc

E comanda a sa tropa alinhada : En Avant !!!

12 janvier 2016

Parabòla en gascon de Podensac (33)

Classé dans : Gravas,Lingüistica — Lo Sarmoneir @ 13 h 22 min

Lo goiat pròdigue

 

Un òme n’avè que dus goiats. Lo pus june dishut a son pair : « Es temps que si(i) mon mèste e qu’augi argent. Fau que pusqui m’en anar e que vedi país. Partatgetz vòste ben e balhetz-me çò que divi auger.  – Ò, mon dròlle, dishut lo pair, coma vorràs. Ès un mishant e s’ràs punit. » Apui, ovrint un tiroart, partatgèt son ben e n’en hit du(v)as porcions esgalas.

Chic de jorns après, lo mishant dròlle s’en angut deu vilatge en hints lo fièrt, e shans díder ren a digun. Travassèt bòcòp de landas, de bòis, de ribèiras e vingut dens una granda vila ont despensèt tot son argent. Au bot de quauques mes, digut vénder ses pelhas end’una vielha fama e se logar per estar vailet : l’envièren aus shamps per i gardar los aines e los buus.

Lavetz estèt bien malurús. N’augut pas mèi de lit per dromir la nuit, ni de huc per se cauhar quand hadèva frid. Avè quauque còp tant de hame qu’auré bien minjat aqueras hulhas de caulet e aqueths fruits porrits que minjan los pòrcs, mès digun ne li balhèva ren.

Un desser, lo vente vide, se dishèt tombar sus un shèite, espients per la frièsta los audèths que volèvan laugèirament. Apui vit paréisher dens lo cièl la lu(v)a e les estelas, e se dishut en plorents : « Labàs, l’ostau de mon pair es plenh de dòmestiques qu’an pan e vin, eus e hormatge tant que n’en vòlen. Pendent aqueth temps, jo mòri de hame ací.

E bé, vau me livar, airèi trobar mon pair e li dirèi : Hiri un pecat quand voluri vos quitar. Auguri grand tòrt e fau que me punissetz, ic sabi bien. Ne m’apèritz pas mèi vòste goiat, tretetz-me coma lo darrèir de vòstes vailets. Estèri copable, mès languivi lunh de vos. »

Lo pair èra dens son casau, acabents d’arrosar ses flors : vesitèva los pomèirs e los arredims. Quand vit víer suu camin son goiat tot cobèrt de sudor e de possièra, trainant la cama, poscut a pena ic créder. Se démanda se faliva que lo punissi o que lo perdonèssi… Enfin, damb les larmes aus ulhs, li alonguèt los braç, e se gitants a son còth li balhèt un gròs poton.

Apui hit asheitar son goiat, sonèt ses gents e los vesins : « Vòli l’aimar coma avants, lo praube mainatge, lesi dishut talèu qu’estèren rassemblats. Es état assès punit : que digun adare ne li hèdi nat repròishe. Vinetz lo véder, portetz-li viste un bròi paletòt, metetz-li una baga au dit, apui solièrs nèus aus pès. Poiratz tabé préner veguèirs, canards e miar un vetèth bon a tu(v)ar ; vam búver, minjar ensemble e har una grana hèsta. »

Los vailets aubeïren lur mèste e miren una bèra napa sus la taula. Au mème moments, l’ainat goiat arribèva de la caça damb sons cans. « Quau es donc aqueth bruit ? cridèt en jurents. Credi que càntatz ací ; n’es pas tròp lèu que torni. Ètz-ét fòu, mon pair ? »

« No, mon goiat, n’en sui pas, respondut lo vielh. S’hèdi aquò, aquò’s que sui plenh de jòia. Càntam e som urús, car am bien de qué. Qu’ic vulhis o no, fadrà que cantis tu tabé e que te rejoïsses damb nosauts, parce que ton frair qu’èra mòrt es revingut a la via. Aquò’s coma se vinèva de nèisher : gèir èra perdut, anuit lo valà retrobat. »

E. Duprat

17 mai 2015

Lo punt sus lo gimborrat

Lo gimborrat (escrit gimboura, gimbourra, jimboura, jimbourra, gimbourat, zimboura, jamboura, gembourrat…) es una sopa tradicionala fòrt coneishuda en Perigòrd porpre, en Libornés e Entre-duas-Mars, a Bordèu e dens lo nòrd-oèst d’Òlt e Garona. Semblaré (cf. carta) que lo hoguèir d’aqueth nom estussi autorn de Brageirac e Senta Fe. Lo FEW, eth, menciona  »gembourrat » dens lo Gèrs ! Lo mòt es masculin mès quauques-uns lo botan actualament au femenin, probable a cause de la finala -a.

Les prononciacions occitanas atestadas son [ʒi͂mbu'ɾa], [ði͂mbu'ɾa] en Perigòrd e [zi͂mbu'ɾa] a Liborna e Bèthpui.

En tot cas, ‘quò’s una sopa hèita demb l’aiga de les tripas, après la tualha dau pòrc. Es totjorn venduda per de conservarias, e minjada dens les hèstas de vilatges.

La recèpta n’en es simpla e çanja pauc : per 8 personas, fau 3 L d’aiga de coison de tripas, 1 caulet verd, 4 carròtas, 2 aunhons, 3 naps, 4 turras (o 1 nap-caulet), sau e péber, e eventualament 500 g de mongetas e alh, o de porradas se vòletz. Après auger pelat e picat los estramis, fau los hèser passar a la padèra 10 minutas dens de grèish de guit. Après, los barrejaràn demb lo bolhon e haràn còser tot aquò mija-òra a una òra (dinc a que lo caulet e les carròtas èstin bien còits). Salar e pebrar.

Aquesta sopa se retròba dens tota una corriòla de regions. Per
achí, se ditz tanben  »tourrin » devèrt a Montpaun, Vilafrancha de Lopchac, Montanha…,  »bougras » a Moissídan (sivant certènas sorças, seré sonque l’aiga de coison de les tripas),  »bouga » e  »goga » en Bordalés,  »gigourit » en Charanta… En Gasconha, serà remplaçada per la famosa garbura.

Una cançon benaujanta menciona lo gimborrat : http://losarmoneir.unblog.fr/2013/01/09/dus-textes-noveths-en-gascon-de-benauja/

Bon apetit !

5 février 2015

La confession suus tiules

Classé dans : Entre Duas Mars,Literatura,Umor — Lo Sarmoneir @ 19 h 02 min

Dus braves gents de l’ancien temps, lo Capdet e la Capdeta, la-bàs, au bòrd deu Ciron, presque a Cap-Bartàs, trabalhèvan quauques jornaus de meishanta tèrra; mès dens aqueth temps, sabèvan espranhar e, sens chic de causas, se tirèvan d’afar. Se crompèn un ostau e vivèvan tranquilles. Mès valà qu’un ivèrn, malur, plau, plau, plau… com qui la gita… I avè aiga pertot. Vesèvan pas qu’aquò. Lo Ciron desbordèt, lo Bartàs desbordèt, e l’aiga montèt, montèt, e arribèt au maisoet. Lurs mainatges, qu’avèn bon còr, lis-i dishuren : « Vinètz donc a l’ostau, la pòrta es granda obèrta, mema vos vieram culher! » Mès los dus vielhs, testuts, ne voluren pas enténder arrés e, una nuit qu’i avè encara mei plavut que d’abituda, quand nòstes papèts se revelhan a l’Angelús, i avè aiga dinc au pè deu lit, lo can èra negat sus lo sulh de la pòrta e per se’n anar, bonjorn! Per se poder tirar d’aquiu, n’i avè pas d’aute moien  que de montar sus l’ostau. Demb una escala, Capdet tirant Capdeta, Capdeta possant Capdet, l’un aidant l’aute, arriban, egau, tot en planhens, a se méter a shivau sus l’aresta de la teulada. E se lamentèvan en plorans, cresèvan sa darrèra òra vinguda…

« Lavetz, praubeta, ce disèva Capdeta, crei, mon praub’òme, qu’es bien fenit de pensar aver Mossur Curè per nos aidar a bien morir; mès, per que lo Bon Diu nos perdoni nòstes pecats, poirem bien, shacun a nòste torn e l’un a l’aute, nos confessar.

— Se vòs, respond Capdet, comença, tu, Capdeta!

— A non! respon Capdeta, es a tu, ès lo pus vielh, es a tu l’aunor!

Mès Capdet reflechiva e disèva pas res.

— Anem, disèva Capdeta, avança-te, l’aiga que monta! Autament, vas anar dens lo huc de l’infèrn! »

E valà nòste Capdet que comença tot doçament e que s’acusa de totas sas malhèitas : d’aver estat gormand, avare, ivronhe un chic, d’aver dens son june temps corrut la patantèna, d’aver dens los afars rotlat son proshen, de l’aver trompat e presque panat, tant vau díser, tots los còps dont a poscut, en franc Gascon…

 » E òc, ce pensèva la Capdeta, e òc, ne’n sabi long sus ton compte adara.

— Anem, Capdeta, ce ditz Capdet un còp qu’avut fenit, a tu de te confessar, vam véser çò que racontas.

— Aten, Capdet, aten un chic, l’aiga que comença a baishar! »

Contat per Monsur Cazeaux, de Lobens (Reulés). Enregistrat e transcrit per J.-P. Laliman.

22 août 2014

How wolves change rivers : un efèit parpalhon

Classé dans : Alhors,Biologia-genetica,Ecologia, natura — Lo Sarmoneir @ 18 h 38 min

 

 

Avèvi una idèia prampó particulièra sus la reïntroduccion de lops (dens les Pirenèias per exemple): me pensèvi que ‘quò’ra una pègaria, que revenèva a tornar destorbar un equilibre que s’èra pauc a pauc bastit en l’absença dau lop. Mès un parçonèir m’hasut conéisher una videò redde bien hèita, intitulada How wolves change rivers, que mòcha que ‘quò’s briga antau, dau mens dens lo parc nacionau de Yellowstone (Estats-Units). Vachiu çò que s’i passa:

En 1995, daus lops esturen reïntroduïts a Yellowstone après 70 ans d’absença. L’efectiu de cèrves anèva lavetz en aumentant, pusque n’avèvan gaire de predators, e aquò avèva menhat a una disparicion de la vegetacion, brostada tot empenada.

Tanlèu los lops arribats, mème chic nombrós, comencèren per tuar quauques cèrves… mès aquò’ra sonqu’anecdotic! En efèit, lo sanjament lo pus prihont concernèt sustot lo comportament daus cèrves: aqueths se botèren ad evitar les zònas dau parc nacionau ont podèvan s’hèser gahar per los lops, coma les bariscombas. Còp sec, dens ‘questes lòcs, la vegetacion se revispolèt, se probanhèt; la hautor de certèns aubres quintuplèt en sheis ans; les baishadas desnudadas se caperèren de briules e de sauceringas.

Vos dóbtatz bien qu’aqueths aubres atirèren los barbòts e los ausèths… mès tanben los castòrs, au segur, que son dits « ingeniors » (espècia modificant l’estructura de l’ecosistèma). Lurs barratges creèren de novèras nishas ecologicas qu’atirèren, dirèctament o indirèctament d’autas espècias: lotras, rats d’aiga, guits, peishs, reptiles, anfibians…

Los lops tuèren tanben de coiòtes, çò qu’hasut créisher les populacions de ratas e de lapins. Prau còp, los auts predators d’aquestes rogaires se desvelopèren: haucassas, belètas, renards, taishs… Los caronhèirs tanben, coma agraulas e èglas. Los ors tanben s’apasturèren demb les caronhas, çò que los hit prosperar, d’autant mèi que los aubres fruitèirs hasèvan lavetz abonde.

Mès lo mèi interessant es que los lops sangèren lo fonccionament de les ribèiras. Graça a les rigadas daus aubres, les ribas s’èran estabilisadas e les ribèiras hasèvan mens de biscoetas. Les canaus s’estreciren, de lagüas se formèren, en diversificant encara la biocenòsa.

Tot aquò’s çò qu’apèran una cascada trofica a granda escala (un nom bien sabent per un tipe d’ »efèit parpalhon »): un processús ecologic que comença au capit d’una cadena alimentària (o puslèu d’un hilat trofic) e que se repercuta dinc en bas. Mès, mèi qu’aquò, se repercutèt dinc au quite biotòpe (la partida non-viventa de l’ecosistèma).

Los lops, per tant qu’estant pauc nombrós, transformèren tot un ecosistèma dinc a sa topografia!

21 août 2014

Parabòla en gascon d’Endarnòs : dau gascon locau ad una assajada de gascon seminormat

Classé dans : Bassin e Hauta Landa girondina,Lingüistica — Lo Sarmoneir @ 22 h 59 min

Tèxte d’origina

Lo dròlle pròdigue

 

1- Un òme n’avè que dus hilhs. Lo mèi jene dishut a sòn pair : « Es temps que sisgui mòn mèste e qu’agi argent. Fau que pusqui m’en anar e que vegi dau país. Partatgetz vòste bèn e balhetz-me ce que divi auger. » « Ò, mòn hilh, dishut lo pair, com vodràs. Sès un maishant e s’ràs punit. » Apui obrins un tiroir, partatgèt sòn bèn e n’en hit duv’s (duus) parts egalas.

2- Chic de jorns après, lo maishant hilh s’en angut dau país, en hens lo fièrt e shens díder adiu a digun. Travassèt hòrt de landas, das bòscs, de les ribèiras, e vingut dens una granda vila, ont despensèt tot son argent. Au bot de quauques mes, estèt aublijat (òblijat) de vénder sas hardas a una vielha hemna e se logar per estar vailet : l’envièren as camps per i gardar los aines e los beus.

3- Alòrs estèt hòrt malerús. N’avut pas mèi de lèit per dromir la nuit, ni de huc per se cauhar qüand hadèv’ freid. Avè quauque còp tant grand’ hame qu’auré bien minjat aqueras hulhas de caulet e aqueths fruits porrits que mingèvan los pòrcs, mès digun ne li balhèv’ arren.

4- Un dessèir, lo vente voit, se dishèt tombar sur un taboret, espiens per la frinèsta los audèths que volè’an liugèirament. Apèi vit paréisher dens lo cièl la luna e les estelas, e se dishut en plorens : « Alà, l’ostau de mòn pair es plen de dòmestiques qu’an pan, vin e hormatge, tant que n’en vòlen. Pendens aqueth temps, jo, mòri de hame aquí. »

5- E ben, vaut me levar, airèi trobar papair e li dirèi : « Heri un pecat qüand voluri vos quitar. Avuri grand tòrt e fau que me puníssetz, lo sabi bien. Ne m’apèretz pas mèi vòste hilh, tretatz-me com lo darrèir de vòstes vailets. Estèri copable, mès languivi lunh de vos. »

6- Lo pair èra dens sòn casau, fenissens d’arrosar sas flors : vesitèva los pomèirs e los radims. Qüand vit venir sau camin sòn hilh tot caperat de sudor e de possièra, trainans la cama, poscut a pena lo creire. Se demandèt si falèv’ que lo punissi o que li perdonèssi… Enfin, emb les larmas dens los ulhs, li tendit los braç e, se gitens a sòn còth, li balhèt un gròs pichòt.

7- Apèi hit asseitar sòn hilh, sonèt sas gents e los vesins : « Vòli l’aimar com davant, lo prave dròlle, lesi dishut, tanlèu qu’estèren tots arribats. A estat assez punit : que digun adara ne li hèci nat repròishe. Vinetz lo véder, portetz-li viste una minhona vèsta, metetz-li una baga au dit e das solièrs nèus as pès. Poiratz tanben préner viguèirs, canards e amenar un vetèth bòn a tu(v)ar ; vam búver, minjar ensemble e har una granda hèsta. »

8- Los vailets aubediren a sòn mèste e meturen una bèra napa ses la taula. Au mème moment, lo hilh ainat revinèv’ de la caça emb sòs cans : « Qu’es donc aqueth bruit ? cridèt en jurens. Credi que càntatz aquí ; n’es pas tròp lèu que reveni. Sètz pèc, papair ? »

9- « Non, mòn hilh, ne lo sèu pas, respondut lo vielh. Si hèuc aquò, es que sèu hòrt content. Càntam e sèm erús, car am bien dequé. Que lo vulhes o non, fadrà que cantes tu tanben e que te rejoíssis emb nosauts, percé que tòn frair qu’èra mòrt es revingut a la via. Es com si vinèv’ de vader : gèir èra perdut, anuit lo valà retrobat.

 

1- Remplaçar los francismes (e irregularitats d’accentuacion probable digudas au francés) per de fòrmas pròishas, atestadas dens lo mème airau dialectau

Lo dròlle prodigue

 

1- Un òme n’avè que dus hilhs. Lo mèi jene dishut a son pair : « Es temps que sisgui mon mèste e qu’agi argent. Fau que pusqui m’en anar e que vegi dau país. Partatgetz vòste bèn e balhetz-me ce que divi auger. » « Ò, mon hilh, dishut lo pair, com vodràs. Sès un maishant e s’ràs punit. » Apui obrins una tireta, partatgèt son bèn e n’en hit duv’s (duus) parts egalas.

2- Chic de jorns après, lo maishant hilh s’en angut dau país, en hens lo fièrt e shens díder adiu a digun. Travassèt hòrt de landas, das bòscs, de les ribèiras, e vingut dens una granda vila, ont despensèt tot son argent. Au cap de quauques mes, estèt oblijat de vénder sas hardas a una vielha hemna e se logar per estar vailet : l’envièren as camps per i gardar los aines e los beus.

3- Lavetz estèt hòrt malerús. N’avut pas mèi de lèit per dromir la nuit, ni de huc per se cauhar qüand hadèv‘ freid. Avè quauque còp tant grand’ hame qu’auré bien minjat aqueras hulhas de caulet e aqueths fruits porrits que mingèvan los pòrcs, mès digun ne li balhèv‘ arren.

4- Un dessèir, lo vente voit, se dishèt tombar sus un shèite, espiens per la frinèsta los audèths que volè’an liugèirament. Apèi vit paréisher dens lo cèu la luna e les estelas, e se dishut en plorens : « Alà, l’ostau de mon pair es plen de vailets qu’an pan, vin e hormatge, tant que n’en vòlen. Pendens aqueth temps, jo, mòri de hame aquí. »

5- E ben, vaut me levar, airèi trobar papair e li dirèi : « Heri un pecat qüand voluri vos quitar. Avuri grand tòrt e fau que me puníssetz, lo sabi bien. Ne m’apèretz pas mèi vòste hilh, treitatz-me com lo darrèir de vòstes vailets. Estèri copable, mès languivi lunh de vos. »

6- Lo pair èra dens son casau, fenissens d’arrosar sas flors : vesitèva los pomèirs e los radims. Qüand vit venir sau camin son hilh tot caperat de sudor e de possièra, trainans la cama, poscut a pena lo creire. Se demandèt si falèv‘ que lo punissi o que li perdonèssi… Enfin, emb les larmas dens los ulhs, li tendut los braç e, se gitens a son còth, li balhèt un gròs pichòt.

7- Apèi hit asseitar son hilh, sonèt sas gents e los vesins : « Vòli l’aimar com davant, lo prave dròlle, lesi dishut, tanlèu qu’estèren tots arribats. A estat propunit : que digun adara ne li hèci nat repròche. Vinetz lo véder, portetz-li viste una minhona vèsta, metetz-li un anèth au dit e das solièrs nèus as pès. Poiratz tanben préner viguèirs, guits e menar un vetèth bon a tu(v)ar ; vam búver, minjar amassa e har una granda hèsta. »

8- Los vailets aubediren a son mèste e meturen una bèra tavalha ses la taula. Au mème moment, lo hilh ainat revinèv‘ de la caça emb sòs cans : « Qu’es donc aqueth bruit ? cridèt en jurens. Credi que càntatz aquí ; n’es pas tròp lèu que reveni. Sètz pèc, papair ? »

9- « Non, mon hilh, ne lo sèu pas, respondut lo vielh. Si hèuc aquò, es que sèu hòrt content. Càntam e sèm erús, car am bien dequé. Que lo vulhes o non, fadrà que cantes tu tanben e que te rejoíssis emb nosauts, percé que ton frair qu’èra mòrt es revingut a la via. Es com si vinèv‘ de vader : gèir èra perdut, anuit lo valà retrobat.

 

2- Regularisar la conjugason

Lo dròlle prodigue

 

1- Un òme n’avè que dus hilhs. Lo mèi jene dishut a son pair : « Es temps que sii mon mèste e qu’agi argent. Fau que pusqui m’en anar e que vegi dau país. Partatjatz vòste bèn e balhatz-me ce que divi auger. » « Ò, mon hilh, dishut lo pair, com vodràs. Sès un maishant e seràs punit. » Apui obrins unatireta, partatgèt son bèn e n’en hit duv’s (duus) parts egalas.

2- Chic de jorns après, lo maishant hilh s’en angut dau país, en hens lo fièrt e shens díder adiu a digun. Travassèt hòrt de landas, das bòscs, de les ribèiras, e vingut dens una granda vila, ont despensèt tot son argent. Au cap de quauques mes, estèt oblijat de vénder sas hardas a una vielha hemna e se logar per estar vailet : l’envièren as camps per i gardar los aines e los beus.

3- Lavetz estèt hòrt malerús. N’avut pas mèi de lèit per dromir la nuit, ni de huc per se cauhar qüand hadè freid. Avè quauque còp tant grand’ hame qu’auré bien minjat aqueras hulhas de caulet e aqueths fruits porrits que mingèvan los pòrcs, mès digun ne li balhèva arren.

4- Un dessèir, lo vente voit, se dishèt tombar sus un shèite, espiens per la frinèsta los audèths que volèvan liugèirament. Apèi vit paréisher dens lo cèu la luna e les estelas, e se dishut en plorens : « Alà, l’ostau de mon pair es plen de vailets qu’an pan, vin e hormatge, tant que n’en vòlen. Pendens aqueth temps, jo, mòri de hame aquí. »

5- E ben, vau(c) me levar, airèi trobar papair e li dirèi : « Hiri un pecat qüand voluri vos quitar. Avuri grand tòrt e fau que me puníssitz, lo sabi bien. Ne m’apèritz pas mèi vòste hilh, treitatz-me com lo darrèir de vòstes vailets. Estèri copable, mès languivi lunh de vos. »

6- Lo pair èra dens son casau, fenins d’arrosar sas flors : vesitèva los pomèirs e los radims. Qüand vit venir sau camin son hilh tot caperat de sudor e de possièra, trainens la cama, poscut a pena lo creire. Se demandèt si falè que lo punissi o que li perdonèssi… Enfin, emb les larmas dens los ulhs, li tendut los braç e, se gitens a son còth, li balhèt un gròs pichòt.

7- Apèi hit asseitar son hilh, sonèt sas gents e los vesins : « Vòli l’aimar com davant, lo prave dròlle, lesi dishut, tanlèu qu’estèren tots arribats. A estat pro punit : que digun adara ne li hèci nat repròche. Vinetz lo véder, portatz-li viste una minhona vèsta, metetz-li un anèth au dit e das solièrs nèus as pès. Poiratz tanben préner viguèirs, guits e menar un vetèth bon a tu(v)ar ; vam búver, minjar amassa e har una granda hèsta. »

8- Los vailets aubediren a son mèste e meturen una bèra tavalha ses la taula. Au mème moment, lo hilh ainat revinè de la caça emb sòs cans : « Qu’es donc aqueth bruit ? cridèt en jurens. Credi que càntatz aquí ; n’es pas tròp lèu que reveni. Sètz pèc, papair ? »

9- « Non, mon hilh, ne lo sui pas, respondut lo vielh. Si hèuc aquò, es que sui hòrt content. Càntam e sèm erús, car am bien dequé. Que lo vulhis o non, fadrà que cantis tu tanben e que te rejoíssis emb nosauts, percé que ton frair qu’èra mòrt es revingut a la via. Es com si vinè de vàder : gèir èra perdut, anuit lo valà retrobat.

3- Auts arrenjaments possibles per una normalisacion pus possada

Lo dròlle prodigue

 

1- Un òme n’avè que dus hilhs. Lo mèi june dishut a son pair : « Es temps que sii mon mèste e qu’agi argent. Fau que pusqui m’en anar e que vegi país. Partatjatz vòste ben e balhatz-me çò que divi auger. » « Ò, mon hilh, dishut lo pair, com vodràs. Sès un maishant e seràs punit. » Apèi obrins una tireta, partatgèt son ben e n’en hit duas parts egalas.

[ En òc normat, june es considerat coma un francisme. Egau, ne capèra pas l’aira gascona en generau, mès sonque lo Bordalés. Es donc un francisme de contacte (benlèu un sentongisme ?) e pas un francisme de degradacion de la lenga. Aquò’s donc pr’aquò que lo gardi. ]

2- Chic de jorns après, lo maishant hilh se’n angut dau país, en hens lo fièr e shens díder adiu a digun. Travarsèt hòrt de landas, de bòscs, de ribèiras, e vingut dens una granda vila, ont despensèt tot son argent. Au cap de quauques mes, estèt oblijat de vénder sas hardas a una vielha hemna e se logar per estar vailet : l’envièren aus camps per i gardar los aines e los beus.

[ En gascon normat, an costuma d’escríver on. Ont es mèi logic, cf. la prononciacion gascona. ] [ Gardi oblijat au lòc d’obligat, aquesta darrèira fòrma n’estent pas atestada en gascon septentrionau. ]

3- Lavetz estèt hòrt malurús. N’avut pas mèi de lèit per dromir la nuit, ni de huc per se cauhar qüand hadè freid. Avè quauque còp tant grand’ hame qu’auré bien minjat aqueras hulhas de caulet e aqueths fruits poirits que mingèvan los pòrcs, mès digun ne li balhèva arren.

[ Escrivi qüand e non quan coma ‘quò’s la costuma en gascon normat, aquera fòrma fautiva se prononciant coma can. ]

4- Un dessèir, lo vente voit, se dishèt tombar sus un shèite, espiens per la frinèsta los audèths que volèvan liugèirament. Apèi vit paréisher dens lo cèu la luna e las estelas, e se dishut en plorens : « Alà, l’ostau de mon pair es plen de vailets qu’an pan, vin e hormatge, tant que ne’n vòlen. Pendens aqueth temps, jo, mòri de hame aquí. »

[ Pòden utilisar las mès les es egau una fòrma logica en gascon septentrionau. ]

5- E ben, vau(c) me levar, airèi trobar papair e li dirèi : « Hiri un pecat qüand voluri vos quitar. Avuri grand tòrt e fau que me puníssitz, lo sabi bien. Ne m’apèritz pas mèi vòste hilh, treitatz-me com lo darrèir de vòstes vailets. Estèri copable, mès languivi lunh de vos. »

[ Utilisi treitatz e non tractatz percé que tractare > treitar, coma tractum > trèit. ]

6- Lo pair èra dens son casau, fenins d’arrosar sas flors : vesitèva los pomèirs e los radims. Qüand vit venir sau camin son hilh tot caperat de sudor e de possièra, trainens la cama, poscut a pena ic creire. Se demandèt si falè que lo punissi o que li perdonèssi… Enfin, emb las larmas dens los ulhs, li tendut los braç e, se gitens a son còth, li balhèt un gròs pichòt.

[ Possièra es la sola fòrma coneishuda en gascon septentrionau. Aurem poscut utilisar possèira (mès benlèu qu’es una fòrma reconstituada per E. Bourciez, per Bordèu) o prova/povra (pus landés). ]

7- Apèi hit asseitar son hilh, sonèt sas gents e los vesins : « Vòli l’aimar com davant, lo praube dròlle, lisi dishut, tanlèu qu’estèren tots arribats. Es estat pro punit : que digun adara ne li hèci nat repròche. Vinetz lo véder, portatz-li viste una bròia vèsta, metetz-li un anèth au dit e solièrs nèus aus pès. Poiratz tanben préner viguèirs, guits e menar un vetèth bon a tuar ; vam búver, minjar amassa e har una granda hèsta. »

[ Èi causit lisi au lòc de lesi, per tant que les duas fòrmas codominin. En efèit, pòdem considerar lisi coma lo plurau de li + l’advèrbe i ; per contra, se descompàusam lesi en les + i, aquò pausa problèma vist que les es femenin. ] [ Minhona poiré tanben estar conservat. ] [ Tuar au lòc de tuvar es englobant mès ne sanja briga la prononciation. ]

8- Los vailets aubediren a son mèste e meturen una bèra tavalha sus la taula. Au mème moment, lo hilh ainat tornèva de la caça emb sons cans : « Qu’es donc aqueth bruit ? cridèt en jurens. Credi que càntatz aquí ; n’es pas tròp lèu que torni. Sètz pèc, papair ? »

9- « Non, mon hilh, ne lo sui pas, respondut lo vielh. Si hèuc aquò, es que sui hòrt content. Càntam e sèm urús, car am bien dequé. Que lo vulhis o non, fadrà que cantis tu tanben e que te rejoíssis emb nosauts, percé que ton frair qu’èra mòrt a tornat a la via. Es com si vinè de vàder : gèir èra perdut, anuit lo vaquí retrobat.

 

 

—————————————————-

Per comparar demb lo gascon « normat » (los occitanistas regents o pròfs me corrijaràn) :

 

1- Un òmi qu’avè(va) sonque dus hilhs. Lo mei joen que digó au son pair : « Qu’ei temps que sii lo men mèste e qu’agi argent. Que cau que posqui me’n anar e que vedi país. Partejatz lo vòste ben e balhatz-me çò que devi aver. » « Ò, mon hilh, digó lo pair, com voleràs (vorràs). Qu’ès un maishant e que seràs punit. » Puish obrint ua tireta, que partegè lo son ben e ne hasó duas parts egalas.

2- Chic de jorns après, lo maishant hilh que se n’anó deu país, en hasent lo fièr e shens díser adiu a digun. Que traversèt hèra lanas, bòscs, arrius, e que vienó hens ua grana vila, on despensè tot lo son argent. Au cap de quauques mes, que devó véner las soas pelhas a ua vielha hemna e logà’s com vailet : que l’envièn aus camps tà i guardar los ases e los bueus.

3- Alavetz qu’estó hèra malurós. N’avó pas mei de leit tà dromir la nueit, ni de huec tà cauhà’s quan hasèva hred. Qu’avè(va) a còps tan grana hami qu’auré plan minjat aqueras huelhas de caulet e aqueths fruts poirits que minjavan los pòrcs, mes digun ne’u balhava arren.

4- Un ser, lo vente vueit, que’s deishè càder sus un trubès, espiant per la frinèsta los ausèths qui volavan leugèrament. Apuish que vedó paréisher hens lo cèu la lua e las estelas, e que’s digó en plorant : « Acerà, l’ostau deu men pair qu’es plen de vailets qui an pan, vin e hromatge, tan qui ne vòlen. Pendent aqueth temps, jo que’m mòri de hami aquí. »

5- E ben, que’m vau levar, qu’anerèi trobar lo men pair e que’u dirèi : « Que hasoi un pecat quan voloi vos deishar. Qu’avoi gran tòrt e que cau que’m punissitz, qu’ac sabi. Non m’aperitz pas mei lo vòste hilh, tractatz-me com lo darrèr deus vòstes vailets. Qu’estoi copable, mes que languivi luenh de vos. »

6- Lo pair qu’èra hens lo son casau, acabant d’arrosar las soas flors : que visitava los pomèrs e los arrasims. Quan vesó viéner suu camin son hilh tot cobèrt de sudor e de prova, arrossegant la cama, que podó a pena ac créder. Que’s demandè si calèva que lo punissi o que’u perdonèssi… Enfin, dab las lagremas hens los uelhs, que’u tenó los braç e, se getant au son còth, que’u balhèt un gròs poton.

7- Puish hasó asséder lo son hilh, qu’aperè las soas gents e los vesins : « Que voi l’aimar com abans, lo praube dròlle, ce’us digó autanlèu qu’estón tots arribats. B’es estat pro punit : que digun adara ne’u haci nat arcast. Vienetz lo véder, portatz-lo viste ua vèsta berogina, botatz-lo un anèth au dit e solièrs naus aus pès. Que poderatz (poiratz) tanben préner hasans, guits e miar un vetèth tuader ; que vam béver, minjar amassa e har ua grana hèsta.

8- Los vailets qu’aubedín au son mèste e que botèn ua bèra toalha sus la taula. Au medish moment, lo hilh ainat que tornava de la caça dab los sons cans : « Qu’ei donc aquet brut ? cridè en jurant. Que credi que cantatz aquí ; n’ei pas tròp lèu que torni. Ètz hòu, papà ? »

9- « Non, mon hilh, n’ac soi pas, ce responó lo vielh. Si hèi aquò, qu’ei que soi hèra content. Que cantam e qu’èm urós, pr’amor avem plan dequé. Qu’ac volhis o non, que calerà (carrà) que cantis tu tanben e que’t regaudissis dab nosautes, pr’amor lo ton hrair qui èra mort qu’ei tornat tà la vita. Qu’ei com si vienèva de vàder : ger qu’èra perdut, uei qu’es retrobat.

 

17 avril 2014

Un natiu de Blancafòrt pair dau novèth vin de Rioja

Classé dans : Istòria,Medòc — Lo Sarmoneir @ 15 h 52 min

Au mes de julhet 2012, la comuna d’Elciego, dens la provinça d’Alava en Hegoalde, celebrava en granda pompa los 150 ans de l’arribada de Jan Pineau, neishut a Blancafòrt lo 16 de junh 1823.

Los mediàs dau virat raportèren les ceremonias de l’anniversari d’aquera annada 1862 que marquèt lo començament d’una revolucion de la viticultura dens ‘quera region que dona los famós vins de Rioja.

Jan Pineau èra neishut dens lo vinhau blancafortés, aont son pair Francés, mèi sa mair Caterina Fourteau, èran vinhairons e descendents de vinhairons, coma la majoritat daus abitants de Blancafòrts ad una epòca que trabalhavan les vinhas de proprietaris bordalés. Francés e Caterina Pineau s’èran maridats a Blancafòrt en 1809 ; damoravan sau ben de Jacme Felipe Duportail quand neishut lur permèir hilh Pèir en 1810, e lur hilha Maria-Jana en 1814. Duportail estut lo pairin de Maria-Jana, e Zoé Quiros, la hilha dau maire, estut sa mairina.

En 1823, trabalhavan a Grissac, un lòc qu’estut au XVIIIe siègle la proprietat de la familha Montalier de Grissac, damb ostau de mèste dens lo borg de Blancafòrt (la Deimèira anuit) e meitaderia a tocar. Lur mudada a mens d’un kilomètre èra benlèu discut a la mòrt de M. Duportail e au sanjament de mèste, lo notari Pèir Saincric augent aquist lo ben dau praube mossur. Aquò’s donc a Grissac que Jan Pineau, lo tresième mainatge dau parelh, neishut en 1823. Estut batejat lo 17 de mai, son grand-pair paternau estant son pairin.

Les vinhas que trabalhava Francés Pineau sangèren de mans eras tanben en 1825, a la sheguida dau divòrce daus mèstes, M. e Mma Réaud, e a la venta dau ben. Se pòt qu’aqueth evenement estusse a l’origina dau depart de la familha per Cussac, a 28 km au nòrd de Blancafòrt, aont Francés trobèt ad exerçar son mestèir de vinhairon. Aquesta comuna, au bòrd de la granda ribèira, avèva dempui longtemps un important vinhau compausat d’un encepatjament tipicament medoquin, e mants castèths i emplegavan una man-d’òbra locala experimentada. Lo pes important èra lo castèth Lanessan, qu’èra dempui 1793 lo ben de la familha Delbos, daus negociants bordalés daus Shartrós.

Les annadas passèren. Jan Pineau trabalhava au castèth Lanessan quand, a 22 ans, lo 20 de junh 1845, maridèt Peirona Seguin, una dòna de Cussac, e vingut lo mèste de chai dau castèth e l’òme de confiença dau mèste. Descendent de mantas generacions de vinhairons, Jan Pineau èra un especialista, coneishent tot de la cultura de la vinha e de la faiçon d’eslevar lo vin per tant de donar un produit de qualitat exportat e apreciat dens mants país.

Lo castèth Lanessan èra situat sus una crèsta gravosa, pas lonh de Sent Gelian ; diden qu’auré poscut se trobar dens lo classament daus grands cruds de 1855 si M. Delbos n’avèva pas oblidat de transméter quand falèva sa candidatura e los escantilhons demandats per concorir. Los criticas s’acòrdan per pensar que lo castèth Lanessan auré estat classat coma cinquième crud, aquò’s díder que lo professionalisme de Jan Pineau èra a la hautor.

Tanlèu 1852, lo vinhau bordalés estut tocat prau mau blanc, vingut daus Estats-Units e provocant daus desgasts fòrt importants dens les vinhas dau Medòc, aont perduren meja-amassa cada annada pendent un detzenat d’annadas. Mants obrèirs vinhairons quitèren lavetz la region e s’expatrièren.

Francés Pineau se morit a Cussac en 1854.

End aqueth temps, un Espanhòu, don Guillermo Hurtado de Amezaga, marquís de Riscal, damorèva a Bordèu dempui 1836 (exilat per causa de ses amistats carlistas), cors dau XXX-Julhet aont frequentava daus proprietaris de castèths medoquins apí los negociants daus Shartrós. En 1858, eretèt d’un important vinhau ad Elciego, pròishe Vitoria dens la provinça d’Alava, qu’apartenèva ad una de ses sòrs.

Lo marquís avèva un dròlle, Camillo, neishut en 1827 ; anava se passionar prau vinhau de Rioja e i consacrar d’alhurs de les somas importantas.

Dempui quauquas annadas, los poders publics èran conscients que los vins produïts dens la provinça n’èran pas famós. Soetavan que daus progrès estussen realisats per auger « un beure agradiu, damb un bon sent, que pusque se consomar en brava quantitat sens fatigar l’estomac nimèi donar mau de cap ». Los vins de Bordèu joïssavan per delà les frontèiras d’una excelenta reputacion e hadèvan enveja aus proprietaris alavesians que volèvan se raproishar de lur qualitat.

Au començament de l’estiu 1862, lo deputat generau provinciau d’Alava adrecèt au marquís de Riscal una damanda de recrutament d’un vinhairon per : « introduíser e practicar d’òra en avant, dens la provinça d’Alava, la mèma metòda sheguida dens lo departament de la Gironda, per tot çòn qu’es relatiu a les vinhas, a les vrenhas, a la fabricacion daus vins, apí a lur manejament per lur conservacion pendent mantas annadas coma an costuma de lo har en Gironda. »

Lo marquís de Riscal coneishent M. Delbos, un negociant bordalés proprietari dau castèth Lanessan, estut mist en relacion damb Jan Pineau, son mèste de chai. Aqueth acceptèt la prepausicion que li estut hèita, fòrt interessanta financèirament pusque li aufriren una paga de 3 000 francs per an, sigue lo triple de çòn que ganhava a Lanessan.

Un contrat estut signat a Bordèu entre los dus òmes lo 12 de junh 1862, dens loquau estut indicat notadament : « que s’engat[gèsse] a méter en practica totas ses coneishenças dens les vilas o endreits que li ser[én] ensenhats, mès tanben a les comunicar a les personas causidas per aquò, per fin que totas ses coneishenças [estussen] espandudas per la provinça d’Alava, amèi entremitan los òmes d’afars daus diferents proprietaris dau país, daus quaus diur[é] hèder daus bons eslèves. » Prudent, Pineau exigèt que lo contrat poscusse estar resiliat au cap de l’annada 1862 : « ne sabent pas si poir[é] har coma fau lo mandat que li [estut] confiat.»

Aquò fut donc per Jan Pineau lo depart de Cussac capath Vitoria, 400 kilomètres pes au meijorn, que divèva trapar a la meitat de julhet. Lo contrat precisava que les despensas de viatge de Bordèu a Vitoria li serén remborsadas.

Lo passa-pòrt que li estut deslivrat lo 15 de junh 1862 per la prefectura de Gironda indicava coma prenoms Jan dit Cadishe, son shafre correspondent a son reng de neishença (capdèth), çòn que permetèva de lo destingar d’autes Jan Pineau contemporans a Blancafòrt coma a Cussac aont lo patronime èra espandut.

S’en angut solet capath Vitoria, deishant a Cussac sa mair, son esposa Peirona, e sons dus hilhs Jan, quinze ans, e Carles, tretze ans, qu’aprenguren a Cussac lo mestèir de barricaire. Après la mòrt de sa bèla-mair, Jana Fourteau, en 1864, Peirona Seguin (damb son hilh Carles) trapèt Jan Pineau ad Elciego ; lo hilh ainat damorèt a Cussac.

Cadishe Pineau discut damorar dens lo país de vinhaus de la provinça d’Alava, aperat Rioja Alavesa, comprenent diferents borgats e vilòtas que li èran designats per lo generau adjunt o una persona designada a ‘queth efèit.

La mèma annada, lo marquís de Riscal envièt a la Rioja Alavesa « 9 000 sherments de tota garantia » de les varietats ‘Petit Cabernèth’, ‘Merlòt’, ‘Malbèc’ e ‘Pinòt’, les pes finas varietats cultivadas en França, per tant de les assajar dens sons vinhaus riojanos, aont dinc adara los ‘Tempranillo’ e ‘Graciano’ èran los sols cepatges utilisats.

Lo trabalh de Cadishe n’èra pas aisit : divèva convertir a les metòdas bordalesas los vinhairons alavesians acostumats dempui daus siègles a hèder lur vin sivant d’autes mòdes de cultura e de vinificacion fòrt diferents de los dau Medòc.

Quora Cadisha èra arribat en Alavesa,  la produccion dau vinhau èra excedentària, e lo vin produït èra de meishanta qualitat ; lo vendèvan mau a pena podèvan lo beure. L’amassa de l’annada se gardava pas mèi d’un an e se carrejava pas adaise percé que n’utilisavan pas de barricas.

Cadisha hit portar la formacion dens cada domène : de la viticultura a la venta, en passant per la vinificacion. Preconisèt de les plantacions pes prehontas (50 cm), en sheguent de les règas per botar pus aisit lo trabalh mecanisat, l’utilisacion de ligas per pas que les gaspas toquèssen lo sòu, e los traitaments damb sofre e sulfate de coire contra les malaudias.

Au moment de vrenhar, impausèt lo desraspatge per fin de milhorar la coloracion e la fermentacion e d’aumentar lo degrat alcoholic. Amèi, los gruns porrits o bardissats esturen eliminats. (« Çòn qu’es pas bon a minjar n’es pas bon a beure », diré pes tard lo professor Peynaud.) E, revolucion dens la Rioja, l’utilisacion de barricas bordalesas (225 L) per les auperacions de chai coma l’ulhatge, la clarificacion damb de glaira d’eu, la conservacion e lo vielhissament.

Lo condicionament en botelhas, l’utilisacion de la marca, lo carrejatge, la promocion e la comercialisacion, esturen tanben comprís dens les prestacions de Cadishe.

Tanlèu la vrenha de 1862 que se hit en aost, la metòda preconisada per Pineau estut botada en practica sus 10 % de l’amassa, mès èra convingut que la venta se haré sonqu’après la decision dau Francés. Lo contrat de Pineau estut renoverat per 1863.

Malurosament, la comercialisacion estut mauaisida a causa dau prètz eslevat que los crompaires èran prèsts a pagar end aqueth temps. Cadishe soetava que lo vin estusse comercialisat sonqu’au cap de tres ans après la vrenha, mès i avèva daus proprietaris que lo hiren pas, e lo vin vendut estut decebent, çòn que discreditèt franc la metòda bordalesa.

La pes granda partida daus vinhairons deishèren lo progèit.

Lo marquís de Riscal, se fidant a la metòda bordalesa e dispausant de moiens financèirs, poscut aténder quauquas annadas per vénder lo produït daus 39 hectares de son ben.

Investit dens una novèra « bodega » en pèiras de talha que hit bastir sau modèle daus chais bordalés dont s’inspirava l’arquitècta Ricardo Bellsola, e i ajotèt una barriqueria dont confièt la direccion a Carles Pineau, lo hilh de Cadishe. Una escòla de barriqueria espelit petit de temps après ; fut a l’origina de l’activitat barriquèira dau virat.

En 1868, la deputacion generala mit l’arrestiu au contrat de trabalh de formacion de Cadishe. Mès lo Blancafortés, graça a son intelligença e aus bons resultats obtinguts au cap d’aquiras sheis annadas, persheguit son activitat per delà les Pirenèias. En efèit, lo marquís l’engatgèt coma administrator dau maine de Torrea.

Los productors alavesians comercialisèren lurs milhors vins damb lo nom de « Medoc Alavés », nom causit per Cadishe, e obtenir vistament de les medalhas dens de les expausicions, coma a Baiona en 1864 e a Bordèu en 1865. Mès, recompensa suprèma, obtinguren lo diplòma d’aunor a l’expausicion de 1895 a Bordèu. Aquò’s lo permèir crud estrangèir qu’obtingut aquera reconeishença.

A partir de 1868, la bodega « Marqués de Riscal » comercialisèt sa pròpa marca damb succés.

En novembre 1872, a 25 ans, Carles Pineau, esposèt una abitanta d’Elciego de tres ans son ainada, Margarita Ruiz de Escudero Neguerela, sortida d’una excellenta familha de la region.

Auguren tres mainatges : Peirona Jana en 1873, Firmin en 1875 e Loïsa en 1879.

En 1885, Margarita se morit dau mau de peitrina, e estut au torn de Carles : deishèren tres orfelins. Lur grand-mair Peirona s’entornèt en França damb los tres dròlles ; retrobèt son ostau dau Herran a Cussac, aont vivèva son hilh l’ainat Jan, qu’avèva esposat en 1871 Jana Lalande, hilha de l’òme d’afars dau maine de Bernònas a Cussac. Generós e reconeishent denvèrt la familha Pineau, lo marquís versèt una renta per subvenir aus besonhs daus mainatges dau temps qu’èran minors.

Cadishe, totjorn òme d’afars dau maine, vit la construccion de novèths bastiments en 1879, 1880 e 1883 per respónder aus besonhs dau marcat en plena espelida, sustot dempui lo desastre provocat en França per lo filoxerà. Lo mèste dau maine se morit a Sevilla en 1888, mès sa vèva Juana de Zavala y Guzmán continuèt son òbra sau maine.

Cadishe se morit ad Elciego lo 27 de mai 1889, a 66 ans, lonh de sa familha que volèva pertant rejuntar. Repausa damb son hilh au pòrge d’Elciego aont una placa commemorativa estut apausada sus sa tomba lo 22 de julhet passat, a les ceremonias dau 150e anniversari de son arribada en Rioja Alavesa. Amèi, una avinguda Jan Pineau estut inaugurada lo mème jorn ad Elciego, en presença de descendents dau Blancafortés, en aumatge e reconeishença au « pair dau novèth vin de Rioja », a qui la region diu de s’estar mastada au mitan daus milhors vinhaus espanhòus.

Mons remerciaments a M. Jesús Fernández Ibáñez que m’autorisèt a puchar bravament dens son trabalh sus Jan Pineau e Elciego, disponible sus : http://elciegohistorico.wordpress.com.

Mercís tanben a M. e Mma Christian Brun, de Cussac, per los rensenhaments que me donèren.

Sivant un tèxte en francés de Jean Lafitte, comunicat per Yannick Barreau.

23 mars 2014

Parabòla en gascon de Cussac (Medòc)

Classé dans : Lingüistica,Medòc — Lo Sarmoneir @ 13 h 15 min

Commune de Cussac

Canton de Castelnau

Lou maynatche proudigue

Un homme n’aoué qué dus gouyats. Lou pé june dichut à soun paëy : «Es témps qué sèye moun méste et qu’aoue dé l’argént. Faou qué pusqui m’én ana et qué bède d’aou péïs. Partatchat boste ben, et dounnat mé cé qué duiou aoué.» Oui moun gouyat dichut lou paëy ; coume boudras. Sès un michant et saras punit. Apey oubrén un tiroirt, partatchét soun bén et én it dues pourtions égales.
Chic dé jouns après, l’ou michant gouyat s’én angut d’aou billatche, én adén lou fiert et s’én dire aduiou à digun. Traouesset fort dé landes, dé bos, dé ribeyres et bingut déns une grande bille aoun despénset tout saoun argént. Aou bout dé quaouques més digut bénde sas hardes à une beille femme et sé louga per esta baylet. L’embièrent as camps per y garda lous ases et lous béous.
Alors estut fort malhurus. N’aougut pas mey de leyt per droumi, ni dé huc per se caoua, quan y adé freyt. Aoué quaouques cops si grande ame qu’aouré bien minchat las ulles dé caous et lous freuyts pourrits qué minchaouent lous porcs, mé digun né li dounnaoue ré.
Un dessey, lou bentre bouyt, sé deychet toumba sus un escabet én regardan per la inestre lous aoudets qué boulaouent luigeyremén. Apey bit pareyche déns lou ciel la lune et las estéles et sé dichut en plourant : «La-bas, l’oustaou dé moun paëy es plén dé domestiques quan daou pan, daou bin, das éous et daou ourmache tan qu’én bolent. Pendén aquet témps jou mori dé ame aqui.
Eh bé baou mé léoua, ayrey trouba moun paëy et li direy : «ey eyt un péché quan ey boulut bous quitta ; ey aougut grand tort et faou qué mé punisseut lou sabe bien. Né m’appérat pas boste gouyat, trétat mé coumme lou darney dé bostes baylets. Ey estat coupable mé ey languit loun dé bous.»
Lou paëy ère déns sou casaou, finissé d’arrousa sas flous, bisitaoue lous poumeys, lous radins. Quan bit béni saou camin sou gouyat tout coubert dé sudous et dé poussière, traynan la came pouscut à pène lou creyre, sé démandet si fallé qué lou punisse ou qué li perdounnesse. Enfin abéqué las larmes déns lous uls li téndut lous bras et sé jitant à soun cot li dounet un gros poutoun.
Apey it acheyta soun gouyat ; appéret sas gens et sous bésins : «boli l’ayma coumme d’aouan, lou praoube maynatche, les y dichut taléou qu’esturent assémblats. A éstat assès punit ; qué digun adare né li ède nat réproche. Binet lou beyre ; appourtat li biste une mignoune veste, mettet li un anet aou dit et das souliers néous as pès. Pouyrat tabé prénne das bégueys, das canards et aména un bédet bon à tuoua ; ban béoure, mincha ensémble et a une grande este.
Lous baylets aoubéirent à lu meste et mirent une bère nappe su la taoule. Aou même moumén lou gouyat eynat rébiné dé la casse abéqué sous cans : «Qués doun aquet breuyt ? Cridet ét én jurant. Créde qué cantats aqui ; n’es pas trop leou qué rébèni. Cet faou moun paëy ?
«Nou mou gouyat né lou sey pas respondut lou bieillard. Si ède aco, acos qué sey plén dé joie. Cantan et sén hurus car én bien déqué, qué lou boles ou nou fadra qué cantes tu tabé et qué té réjouisses abéqué nousaouts, parce qué toun fraëy, qué ère mort, es rebingut à la bie. Acos coumme si biné dé neyche : Jey ère perdut aneuyt lou bala rétroubat.»

21 février 2014

Protégé : Critica de mots utilisats per los occitanistas girondins

Cet article est protégé par un mot de passe. Pour le lire, veuillez saisir votre mot de passe ci-dessous :

123456...10
 

Luxeetvolupte |
Actuel |
Newyorkcity2012 |
Unblog.fr | Créer un blog | Annuaire | Signaler un abus | Insidelayers
| Lanouvelleperspective
| love star