LOU SARMOUNEY / LE JHACASSOUS

29 mars 2016

Lo Pifraire

Classé dans : Literatura,Medòc — Lo Sarmoneir @ 22 h 42 min

Em sovent besonh d’un pus petit que nosauts, « Lo Pifraire »

 

I avè un còp un pifraire que jogava telamens ben, tot lo monde l’escotava abèca plesir. Se jogava pas, cantava o shiulava. Èra fòrt serviçau. Totjorn content, tot lo monde l’aimava.

Un jorn se premenava au bòrn de la ribèira en cantans.

« Bonjorn Pifraire.

– Bonjorn Brochet.

– Sès totjorn content, tu, cantes totjorn. Gaita, jo, ce que m’arriba, èi hèit un saut, èi vingut tombar sau sable, m’estofi. Se podès me reméter a l’aiga, te rendrí servici a l’aucasion.

– Mon praube Brochet, sèi pas come poirés har pre me rénder servici, mès vauc totun te reméter a l’aiga. »

Lo Pifraire prengut lo Brochet, lo remetut dens la ribèira e continuèt son camin en cantans.

« Bonjorn Pifraire.

– Bonjorn Hormic.

– Tu, cantes totjorn, sès totjorn content. Gaita, jo, ce que ven de m’arribar, m’èi desmolit una cueisha. Pòi pas mèi marchar. Se podès venir me portar a mon ostau, te rendrí servici a l’aucasion.

– Mon praube Hormic, vauc anar te portar, mès pre me rénder servici, sèi pas come poirés har ! »

Prengut lo Hormic e l’angut portar a sa hormiguèira, ‘là-bas devèrt lo bòsc, e continuèt sa premenada totjorn en cantans o shiulans.

« Bonjorn Pifraire.

– Bonjorn Aps.

– Tu, sès totjorn content, jo, veni de m’esquiçar una ala. En me pausans sus una flor, n’aví pas vis que i avè un grand bèuc. Pòi pas mèi volar. Se podès venir me portar a mon ostau, te rendrí servici a l’aucasion.

– Ma prauba Aps, vauc anar te portar a ton ostau, mès pre me rénder servici, sèi pas come poirés har ! »

Lo Pifraire prengut l’Aps e angut la reméter a son coen. E lo tèmps passèt, mès lo Rei entendut parlar dau Pifraire. Ie dishuren qu’avè un don, que hadè ce que volè, come rendè servici a tot lo monde. Lo rei lo mandèt de venir lo veire a son Palais. Lo Pifraire aubaït.

Lo Rei ie dishut :

« Vindràs deman matin a nau òras au bòrn de la ribèira, au jasti lo pus large, ie sarèi. »

Lo lendeman matin quand lo Pifraire arribèt, lo Rei èra alà. Tinè a la man una clau en òrt e dishut :

« Vei aquera clau, aquò’s la clau de mon tresòrt. Vauc la gitar dens la ribèira. Se dens una òra me l’as pas portada, saràs pendut. »

Roflèt la clau tant que poscut au mitan de la ribèira e se’n angut.

Lo praube pifraire èra en pena.

« Come divi har ? Sabi pas najar, apuèi pòi pas anar au sòu de l’aiga cercar la clau. 

– Qu’es aquò qu’as anueit, Pifraire, n’as pas l’èrt content ?

– Mon praube Brochet, dens una òra sarèi pendut ! Lo Rei a gitat sa clau en òrt au mitan de la ribèira e se ie pòrti pas dens una òra sarèi pendut.

– Se n’es qu’aquò dishut lo Brochet, atend-me aquí, e se’n angut au sòu de la ribèira. »

Au bot d’un moment, arribèt au bòrn abèca la clau entre las dents.

« Te sovenes que me sauvères la via quand m’estofavi sau sable, sèi content de te poder rénder servici. »

Lo Pifraire partit viste portar la clau au Rei. Lo Rei ie dishut :

« N’as pas fenit. Vindràs deman matin au nau òras devèrt lo bòsc. Ie sarèi.»

Lo lendeman quand lo Pifraire ‘ribèt au bòsc, lo Rei èra dijara alà. Darrèir eth i avè un vailet que tinè un sac a la man. Lo Rei dishut :

« Vauc gitar dens lo bòsc un sac de gruns de petit milh. Se dens una òra n’as pas massat  tot ce que ne ie manque un sol, saràs pendut ! »

A la volada, lo vailet gitèt los gruns dens lo bòsc. Rei e vailet se’n anguren.

«  Mès que ie èi hèit end aqueth Rei que parla totjorn de me pénder ? » dishut lo Pifraire en portans la man a son còth. Sintè dijara la còrda que lo sarrava.

« Qu’es aquò qu’as anueit, Pifraire, cantes pas ? 

– Ah, mon praube Hormic, n’èi pas lo còr a cantar. Lo Rei ven de har gitar un sac de gruns de petit milh dens lo bòsc, se dens una òra n’èi pas tot massat sens que ie manques un grun, sarèi pendut !

– Atend-me aquí. » dishut lo Hormic. Angut a la hormiguèira. Tanlèu das milèirs de hormics ne’n sortiren e s’enhornèren dens lo bòsc. »

Au bot d’un moment, tots los gruns èren massats. N’ie’n mancava pas un.

« Te sovènes, dishut lo Hormic, as vingut me portar a mon ostau lo jorn que m’aví desmolit la cuèisha. Sèi content, anueit, de poder te rénder servici. »

Lo Pifraire partit sau còp portar lo sac au Rei.

«  N’as pas encara fenit, dishut lo Rei, èi tres gojas, son bèras, mès se semblen totas. Deman, las maridi. N’i a una que t’aima. Se dovines la quau, te la doni, sarà ta hema. Vos maridarèi, mès se te trompes saràs pendut. »

Mès que ie èi hèit end aqueth, se didè lo Pifraire en se’n anans. Totjorn sas manaças…

Las coneishi pas a sas gojas, las èi jamès visas, èi entendut qu’èren bèras, mès pòi pas dovinar la quau m’aima, sarèi perdut ! E portèt encara la man a son còth. 

« Qu’es aquò qu’as anueit Pifraire, cantes pas ?

– Ma prauba aps, n’èi pas enveja de cantar. Lo rei marida sas gojas deman, n’i a una que m’aima, se dovini pas la quau, sarèi pendut !

– La coneishi, jo, dishut l’aps. Te sovenes que vingures me portar a mon ostau, que podí pas volar, anueit vauc poder te rénder servici. Vindràs deman a la glèisa, ie sarèi. Las gojas dau rei saràn sheitadas costat a costat. Jo, sarèi en haut. En vironejans descendrèi sau cap d’una goja, m’aprocharèi telamens de sa figura que tant ne’n sarà ennujada, prendrà son mochoart pre me har escapar, alavetz t’acoitaràs, aquò’s aquera que t’aima. » Tot se passèt come avè dit l’aps.

Lo lendeman la glèisa èra plena. Lo rei èra alà qu’atendè, quand lo Pifraire dishut :

« Aquò’s aquera que m’aima. » Las clòchas se meturen a sonar, la musica a jogar, lo monde a cantar. Lo rei maridèt sas tres gojas.

I aiut un bèth maridatge. E aqueth jorn, se lo Pifraire se quitèt passar la còrda au còth, n’estut pas pre lo pénder.

Jo, n’èri pas pregada end aquera grand hèsta e, m’entornèri a mon ostau.

 

Contat en francés pre Marcèla Liès lo 11 de mai de 1993

Revirat pras Tradinaires lo 02 de decembre de 2015

Transmetut per Régine Ardilley

 

 

 

 

17 avril 2014

Un natiu de Blancafòrt pair dau novèth vin de Rioja

Classé dans : Istòria,Medòc — Lo Sarmoneir @ 15 h 52 min

Au mes de julhet 2012, la comuna d’Elciego, dens la provinça d’Alava en Hegoalde, celebrava en granda pompa los 150 ans de l’arribada de Jan Pineau, neishut a Blancafòrt lo 16 de junh 1823.

Los mediàs dau virat raportèren les ceremonias de l’anniversari d’aquera annada 1862 que marquèt lo començament d’una revolucion de la viticultura dens ‘quera region que dona los famós vins de Rioja.

Jan Pineau èra neishut dens lo vinhau blancafortés, aont son pair Francés, mèi sa mair Caterina Fourteau, èran vinhairons e descendents de vinhairons, coma la majoritat daus abitants de Blancafòrts ad una epòca que trabalhavan les vinhas de proprietaris bordalés. Francés e Caterina Pineau s’èran maridats a Blancafòrt en 1809 ; damoravan sau ben de Jacme Felipe Duportail quand neishut lur permèir hilh Pèir en 1810, e lur hilha Maria-Jana en 1814. Duportail estut lo pairin de Maria-Jana, e Zoé Quiros, la hilha dau maire, estut sa mairina.

En 1823, trabalhavan a Grissac, un lòc qu’estut au XVIIIe siègle la proprietat de la familha Montalier de Grissac, damb ostau de mèste dens lo borg de Blancafòrt (la Deimèira anuit) e meitaderia a tocar. Lur mudada a mens d’un kilomètre èra benlèu discut a la mòrt de M. Duportail e au sanjament de mèste, lo notari Pèir Saincric augent aquist lo ben dau praube mossur. Aquò’s donc a Grissac que Jan Pineau, lo tresième mainatge dau parelh, neishut en 1823. Estut batejat lo 17 de mai, son grand-pair paternau estant son pairin.

Les vinhas que trabalhava Francés Pineau sangèren de mans eras tanben en 1825, a la sheguida dau divòrce daus mèstes, M. e Mma Réaud, e a la venta dau ben. Se pòt qu’aqueth evenement estusse a l’origina dau depart de la familha per Cussac, a 28 km au nòrd de Blancafòrt, aont Francés trobèt ad exerçar son mestèir de vinhairon. Aquesta comuna, au bòrd de la granda ribèira, avèva dempui longtemps un important vinhau compausat d’un encepatjament tipicament medoquin, e mants castèths i emplegavan una man-d’òbra locala experimentada. Lo pes important èra lo castèth Lanessan, qu’èra dempui 1793 lo ben de la familha Delbos, daus negociants bordalés daus Shartrós.

Les annadas passèren. Jan Pineau trabalhava au castèth Lanessan quand, a 22 ans, lo 20 de junh 1845, maridèt Peirona Seguin, una dòna de Cussac, e vingut lo mèste de chai dau castèth e l’òme de confiença dau mèste. Descendent de mantas generacions de vinhairons, Jan Pineau èra un especialista, coneishent tot de la cultura de la vinha e de la faiçon d’eslevar lo vin per tant de donar un produit de qualitat exportat e apreciat dens mants país.

Lo castèth Lanessan èra situat sus una crèsta gravosa, pas lonh de Sent Gelian ; diden qu’auré poscut se trobar dens lo classament daus grands cruds de 1855 si M. Delbos n’avèva pas oblidat de transméter quand falèva sa candidatura e los escantilhons demandats per concorir. Los criticas s’acòrdan per pensar que lo castèth Lanessan auré estat classat coma cinquième crud, aquò’s díder que lo professionalisme de Jan Pineau èra a la hautor.

Tanlèu 1852, lo vinhau bordalés estut tocat prau mau blanc, vingut daus Estats-Units e provocant daus desgasts fòrt importants dens les vinhas dau Medòc, aont perduren meja-amassa cada annada pendent un detzenat d’annadas. Mants obrèirs vinhairons quitèren lavetz la region e s’expatrièren.

Francés Pineau se morit a Cussac en 1854.

End aqueth temps, un Espanhòu, don Guillermo Hurtado de Amezaga, marquís de Riscal, damorèva a Bordèu dempui 1836 (exilat per causa de ses amistats carlistas), cors dau XXX-Julhet aont frequentava daus proprietaris de castèths medoquins apí los negociants daus Shartrós. En 1858, eretèt d’un important vinhau ad Elciego, pròishe Vitoria dens la provinça d’Alava, qu’apartenèva ad una de ses sòrs.

Lo marquís avèva un dròlle, Camillo, neishut en 1827 ; anava se passionar prau vinhau de Rioja e i consacrar d’alhurs de les somas importantas.

Dempui quauquas annadas, los poders publics èran conscients que los vins produïts dens la provinça n’èran pas famós. Soetavan que daus progrès estussen realisats per auger « un beure agradiu, damb un bon sent, que pusque se consomar en brava quantitat sens fatigar l’estomac nimèi donar mau de cap ». Los vins de Bordèu joïssavan per delà les frontèiras d’una excelenta reputacion e hadèvan enveja aus proprietaris alavesians que volèvan se raproishar de lur qualitat.

Au començament de l’estiu 1862, lo deputat generau provinciau d’Alava adrecèt au marquís de Riscal una damanda de recrutament d’un vinhairon per : « introduíser e practicar d’òra en avant, dens la provinça d’Alava, la mèma metòda sheguida dens lo departament de la Gironda, per tot çòn qu’es relatiu a les vinhas, a les vrenhas, a la fabricacion daus vins, apí a lur manejament per lur conservacion pendent mantas annadas coma an costuma de lo har en Gironda. »

Lo marquís de Riscal coneishent M. Delbos, un negociant bordalés proprietari dau castèth Lanessan, estut mist en relacion damb Jan Pineau, son mèste de chai. Aqueth acceptèt la prepausicion que li estut hèita, fòrt interessanta financèirament pusque li aufriren una paga de 3 000 francs per an, sigue lo triple de çòn que ganhava a Lanessan.

Un contrat estut signat a Bordèu entre los dus òmes lo 12 de junh 1862, dens loquau estut indicat notadament : « que s’engat[gèsse] a méter en practica totas ses coneishenças dens les vilas o endreits que li ser[én] ensenhats, mès tanben a les comunicar a les personas causidas per aquò, per fin que totas ses coneishenças [estussen] espandudas per la provinça d’Alava, amèi entremitan los òmes d’afars daus diferents proprietaris dau país, daus quaus diur[é] hèder daus bons eslèves. » Prudent, Pineau exigèt que lo contrat poscusse estar resiliat au cap de l’annada 1862 : « ne sabent pas si poir[é] har coma fau lo mandat que li [estut] confiat.»

Aquò fut donc per Jan Pineau lo depart de Cussac capath Vitoria, 400 kilomètres pes au meijorn, que divèva trapar a la meitat de julhet. Lo contrat precisava que les despensas de viatge de Bordèu a Vitoria li serén remborsadas.

Lo passa-pòrt que li estut deslivrat lo 15 de junh 1862 per la prefectura de Gironda indicava coma prenoms Jan dit Cadishe, son shafre correspondent a son reng de neishença (capdèth), çòn que permetèva de lo destingar d’autes Jan Pineau contemporans a Blancafòrt coma a Cussac aont lo patronime èra espandut.

S’en angut solet capath Vitoria, deishant a Cussac sa mair, son esposa Peirona, e sons dus hilhs Jan, quinze ans, e Carles, tretze ans, qu’aprenguren a Cussac lo mestèir de barricaire. Après la mòrt de sa bèla-mair, Jana Fourteau, en 1864, Peirona Seguin (damb son hilh Carles) trapèt Jan Pineau ad Elciego ; lo hilh ainat damorèt a Cussac.

Cadishe Pineau discut damorar dens lo país de vinhaus de la provinça d’Alava, aperat Rioja Alavesa, comprenent diferents borgats e vilòtas que li èran designats per lo generau adjunt o una persona designada a ‘queth efèit.

La mèma annada, lo marquís de Riscal envièt a la Rioja Alavesa « 9 000 sherments de tota garantia » de les varietats ‘Petit Cabernèth’, ‘Merlòt’, ‘Malbèc’ e ‘Pinòt’, les pes finas varietats cultivadas en França, per tant de les assajar dens sons vinhaus riojanos, aont dinc adara los ‘Tempranillo’ e ‘Graciano’ èran los sols cepatges utilisats.

Lo trabalh de Cadishe n’èra pas aisit : divèva convertir a les metòdas bordalesas los vinhairons alavesians acostumats dempui daus siègles a hèder lur vin sivant d’autes mòdes de cultura e de vinificacion fòrt diferents de los dau Medòc.

Quora Cadisha èra arribat en Alavesa,  la produccion dau vinhau èra excedentària, e lo vin produït èra de meishanta qualitat ; lo vendèvan mau a pena podèvan lo beure. L’amassa de l’annada se gardava pas mèi d’un an e se carrejava pas adaise percé que n’utilisavan pas de barricas.

Cadisha hit portar la formacion dens cada domène : de la viticultura a la venta, en passant per la vinificacion. Preconisèt de les plantacions pes prehontas (50 cm), en sheguent de les règas per botar pus aisit lo trabalh mecanisat, l’utilisacion de ligas per pas que les gaspas toquèssen lo sòu, e los traitaments damb sofre e sulfate de coire contra les malaudias.

Au moment de vrenhar, impausèt lo desraspatge per fin de milhorar la coloracion e la fermentacion e d’aumentar lo degrat alcoholic. Amèi, los gruns porrits o bardissats esturen eliminats. (« Çòn qu’es pas bon a minjar n’es pas bon a beure », diré pes tard lo professor Peynaud.) E, revolucion dens la Rioja, l’utilisacion de barricas bordalesas (225 L) per les auperacions de chai coma l’ulhatge, la clarificacion damb de glaira d’eu, la conservacion e lo vielhissament.

Lo condicionament en botelhas, l’utilisacion de la marca, lo carrejatge, la promocion e la comercialisacion, esturen tanben comprís dens les prestacions de Cadishe.

Tanlèu la vrenha de 1862 que se hit en aost, la metòda preconisada per Pineau estut botada en practica sus 10 % de l’amassa, mès èra convingut que la venta se haré sonqu’après la decision dau Francés. Lo contrat de Pineau estut renoverat per 1863.

Malurosament, la comercialisacion estut mauaisida a causa dau prètz eslevat que los crompaires èran prèsts a pagar end aqueth temps. Cadishe soetava que lo vin estusse comercialisat sonqu’au cap de tres ans après la vrenha, mès i avèva daus proprietaris que lo hiren pas, e lo vin vendut estut decebent, çòn que discreditèt franc la metòda bordalesa.

La pes granda partida daus vinhairons deishèren lo progèit.

Lo marquís de Riscal, se fidant a la metòda bordalesa e dispausant de moiens financèirs, poscut aténder quauquas annadas per vénder lo produït daus 39 hectares de son ben.

Investit dens una novèra « bodega » en pèiras de talha que hit bastir sau modèle daus chais bordalés dont s’inspirava l’arquitècta Ricardo Bellsola, e i ajotèt una barriqueria dont confièt la direccion a Carles Pineau, lo hilh de Cadishe. Una escòla de barriqueria espelit petit de temps après ; fut a l’origina de l’activitat barriquèira dau virat.

En 1868, la deputacion generala mit l’arrestiu au contrat de trabalh de formacion de Cadishe. Mès lo Blancafortés, graça a son intelligença e aus bons resultats obtinguts au cap d’aquiras sheis annadas, persheguit son activitat per delà les Pirenèias. En efèit, lo marquís l’engatgèt coma administrator dau maine de Torrea.

Los productors alavesians comercialisèren lurs milhors vins damb lo nom de « Medoc Alavés », nom causit per Cadishe, e obtenir vistament de les medalhas dens de les expausicions, coma a Baiona en 1864 e a Bordèu en 1865. Mès, recompensa suprèma, obtinguren lo diplòma d’aunor a l’expausicion de 1895 a Bordèu. Aquò’s lo permèir crud estrangèir qu’obtingut aquera reconeishença.

A partir de 1868, la bodega « Marqués de Riscal » comercialisèt sa pròpa marca damb succés.

En novembre 1872, a 25 ans, Carles Pineau, esposèt una abitanta d’Elciego de tres ans son ainada, Margarita Ruiz de Escudero Neguerela, sortida d’una excellenta familha de la region.

Auguren tres mainatges : Peirona Jana en 1873, Firmin en 1875 e Loïsa en 1879.

En 1885, Margarita se morit dau mau de peitrina, e estut au torn de Carles : deishèren tres orfelins. Lur grand-mair Peirona s’entornèt en França damb los tres dròlles ; retrobèt son ostau dau Herran a Cussac, aont vivèva son hilh l’ainat Jan, qu’avèva esposat en 1871 Jana Lalande, hilha de l’òme d’afars dau maine de Bernònas a Cussac. Generós e reconeishent denvèrt la familha Pineau, lo marquís versèt una renta per subvenir aus besonhs daus mainatges dau temps qu’èran minors.

Cadishe, totjorn òme d’afars dau maine, vit la construccion de novèths bastiments en 1879, 1880 e 1883 per respónder aus besonhs dau marcat en plena espelida, sustot dempui lo desastre provocat en França per lo filoxerà. Lo mèste dau maine se morit a Sevilla en 1888, mès sa vèva Juana de Zavala y Guzmán continuèt son òbra sau maine.

Cadishe se morit ad Elciego lo 27 de mai 1889, a 66 ans, lonh de sa familha que volèva pertant rejuntar. Repausa damb son hilh au pòrge d’Elciego aont una placa commemorativa estut apausada sus sa tomba lo 22 de julhet passat, a les ceremonias dau 150e anniversari de son arribada en Rioja Alavesa. Amèi, una avinguda Jan Pineau estut inaugurada lo mème jorn ad Elciego, en presença de descendents dau Blancafortés, en aumatge e reconeishença au « pair dau novèth vin de Rioja », a qui la region diu de s’estar mastada au mitan daus milhors vinhaus espanhòus.

Mons remerciaments a M. Jesús Fernández Ibáñez que m’autorisèt a puchar bravament dens son trabalh sus Jan Pineau e Elciego, disponible sus : http://elciegohistorico.wordpress.com.

Mercís tanben a M. e Mma Christian Brun, de Cussac, per los rensenhaments que me donèren.

Sivant un tèxte en francés de Jean Lafitte, comunicat per Yannick Barreau.

23 mars 2014

Parabòla en gascon de Cussac (Medòc)

Classé dans : Lingüistica,Medòc — Lo Sarmoneir @ 13 h 15 min

Commune de Cussac

Canton de Castelnau

Lou maynatche proudigue

Un homme n’aoué qué dus gouyats. Lou pé june dichut à soun paëy : «Es témps qué sèye moun méste et qu’aoue dé l’argént. Faou qué pusqui m’én ana et qué bède d’aou péïs. Partatchat boste ben, et dounnat mé cé qué duiou aoué.» Oui moun gouyat dichut lou paëy ; coume boudras. Sès un michant et saras punit. Apey oubrén un tiroirt, partatchét soun bén et én it dues pourtions égales.
Chic dé jouns après, l’ou michant gouyat s’én angut d’aou billatche, én adén lou fiert et s’én dire aduiou à digun. Traouesset fort dé landes, dé bos, dé ribeyres et bingut déns une grande bille aoun despénset tout saoun argént. Aou bout dé quaouques més digut bénde sas hardes à une beille femme et sé louga per esta baylet. L’embièrent as camps per y garda lous ases et lous béous.
Alors estut fort malhurus. N’aougut pas mey de leyt per droumi, ni dé huc per se caoua, quan y adé freyt. Aoué quaouques cops si grande ame qu’aouré bien minchat las ulles dé caous et lous freuyts pourrits qué minchaouent lous porcs, mé digun né li dounnaoue ré.
Un dessey, lou bentre bouyt, sé deychet toumba sus un escabet én regardan per la inestre lous aoudets qué boulaouent luigeyremén. Apey bit pareyche déns lou ciel la lune et las estéles et sé dichut en plourant : «La-bas, l’oustaou dé moun paëy es plén dé domestiques quan daou pan, daou bin, das éous et daou ourmache tan qu’én bolent. Pendén aquet témps jou mori dé ame aqui.
Eh bé baou mé léoua, ayrey trouba moun paëy et li direy : «ey eyt un péché quan ey boulut bous quitta ; ey aougut grand tort et faou qué mé punisseut lou sabe bien. Né m’appérat pas boste gouyat, trétat mé coumme lou darney dé bostes baylets. Ey estat coupable mé ey languit loun dé bous.»
Lou paëy ère déns sou casaou, finissé d’arrousa sas flous, bisitaoue lous poumeys, lous radins. Quan bit béni saou camin sou gouyat tout coubert dé sudous et dé poussière, traynan la came pouscut à pène lou creyre, sé démandet si fallé qué lou punisse ou qué li perdounnesse. Enfin abéqué las larmes déns lous uls li téndut lous bras et sé jitant à soun cot li dounet un gros poutoun.
Apey it acheyta soun gouyat ; appéret sas gens et sous bésins : «boli l’ayma coumme d’aouan, lou praoube maynatche, les y dichut taléou qu’esturent assémblats. A éstat assès punit ; qué digun adare né li ède nat réproche. Binet lou beyre ; appourtat li biste une mignoune veste, mettet li un anet aou dit et das souliers néous as pès. Pouyrat tabé prénne das bégueys, das canards et aména un bédet bon à tuoua ; ban béoure, mincha ensémble et a une grande este.
Lous baylets aoubéirent à lu meste et mirent une bère nappe su la taoule. Aou même moumén lou gouyat eynat rébiné dé la casse abéqué sous cans : «Qués doun aquet breuyt ? Cridet ét én jurant. Créde qué cantats aqui ; n’es pas trop leou qué rébèni. Cet faou moun paëy ?
«Nou mou gouyat né lou sey pas respondut lou bieillard. Si ède aco, acos qué sey plén dé joie. Cantan et sén hurus car én bien déqué, qué lou boles ou nou fadra qué cantes tu tabé et qué té réjouisses abéqué nousaouts, parce qué toun fraëy, qué ère mort, es rebingut à la bie. Acos coumme si biné dé neyche : Jey ère perdut aneuyt lou bala rétroubat.»

21 février 2014

Critica de mots utilisats per los occitanistas girondins

 

En cors d’escritura

En blu son les modificacions recentas.

Parli pas de les locucions nimèi de la conjugason. Vòli en prumèir rapelar que lo gascon (septentrionau) es en contacte – e desempui totjorn – demb lo francés e lo sentongés, e pas demb lo catalan. Qué de mèi normau qu’i augi de francismes dedens ?

Aute rapèl : i a una diferéncia entre barrejar los dialèctes (que sii perque granhan los mots shas los uns e los auts per diferentas rasons – coma P. Lavaud partatjat entre medoquin e vasadés -, o mèi perque an la volentat d’utilisar una lenga normada, centrala – coma E. Chaplain o G. Brasquet), e utilisar de barbarismes, d’ipercorrecions, a la mòda de Panoccitan, o de fòrmas verbalas faussas (condicionau e futur confonduts, accent tonic mau plaçat, desinéncias inventadas…). Açò hèi mèi puishiu, sustot quòra s’agís de personas que prenen la paraula en public en gascon per se’n hèser los ambassadors, que l’ensenhan, que ne’n hèsen la difusion… e que percaçan los francismes !

 

a de qué (à quoi), per de qué (pourquoi) – Fòrmas alambicadas, « farlabicadas » coma dirén los que les utilisan. Dens lo quite dialècte lengadocian, per pourquoi, tròban sonque perqué (Laus, Panoccitan, Occitanews, Alibèrt 1965). En fèit, la localisacion d’aquera estranja locucion nos es balhada per lo TdF : vèn de Provença rodanenca ! Citat tabé per Per Noste e d’Estalenx, mès shens localisacion precisa.  Per a de qué, remplaçar simplament per a qué.

◊ abans (avant) – En Gironda e dens les Lanas, lo Thesoc balha pas nat s. En Gironda, auram de fòrmas en [-ãŋ] ; dens les Lanas, en [-ãn]. Fau donc anar entà lo Biarn per véser aparéisher un s. D’un aut bòrn, retròbam exclusivament de fòrmas en [aw-] dens les zònas ont v interconsonantic se ditz [w]. Conclusion : dens una granda partia de la Gasconha lingüistica, avant es l’ortografa logica, mème se av- vèn deu latin ab.

ahortir (renforcer ; assurer?)  ( d’Estalenx  : maintenir, certifier, soutenir )

◊ alaissar (lasser) – Sols lassar, alassar, omèi alaiar, son atestats en gascon. Alaissar es a priori un barbarisme. N’es pas coneishut tapauc per lo FEW.

ambient (ambiance)

amuishar, muishar (montrer) – Aquò’s vrai que muishar es atestat en Gironda (Vigneau 1879). Mès lo mòt dominant es moishar (Macariënes 1763, discors de les recardèiras Bordèu 1789, Moureau 1870, Vigneau 1879, Habasque 1890). Am tanben mochar (Ferrand 1879), mostrar (1748), mustrar (Vigneau 1879). Tots aqueths mòts son un pauc vielhits (gascon modèrne : har véser - BACT 1994) mès pas pro pr’estar arcaïcs. Dens  quauquas situacions, pòdem utilisar ensenhar (ensenhatz-me la pòrta - Verdié) o parar (en parant los braç).

Andreu (André) – La toponimia gascona, Gironda inclusa, es gaunida de lòcs Andriou, Andrivet, Andribet ; tròban tabé quauques Andreou en Biarn, Armanhac e Arièja (Géoportail). Boyrie-Fénié balha tabé Andriu, aquò’s donc la fòrma a gardar aciu. Per contra, disen Sent Andrés de Cubzac [ky'zat] (sorça wèb esfaçada !) ou Sent André en Cubzagués (Bardeau 1980).

◊ aperet (appel)  – Absent deu FEW, deu TDF (cita pas que apèu, apèl), present dens d’Estalenx a costat d’aperada. Pensi qu’aperada es mèi generalisable (en gascon)… mès aquò’s una causida tot-a-fèit personala.

◊ apitar (monter (un projet…)) - Los sens recensats son :  »dresser, mettre debout, hisser, jucher, planter ». Retròbam la medissa causa dens lo FEW  : l’irèia de botar de pè, de quilhar quauquarrés, mès totjorn dens un sens concret. Adara, la question se pausa de saber dens quala mesura pòdem utilisar apitar dens un sens abstrèit coma monter en francés. N’i sui pas tot-a-fèit opausat mès fau i carcular. Apui hèi partida deus mots- »batèus » deus occitanistas (coma  estrambòrd, soscar, sicut, balèti…) emplegats a tot invèrs.

assabentar (mettre au courant)

atau de (afin de) – Construccion exotica que gèina la comprehension d’un tèxte. Probable un barbarisme, aumens en gascon : es absenta de Per Noste, Atau que’s ditz, Rèi-Bethvéder, Vidal, Moureau, Vigneau, BACT, Tradinaires, d’Estalenx, abat Foix, e lo quite TdF. Afin de se ditz per/pre fin de (Tradinaires) o per/pre tant de (Blanc, Verdié, d’Estalenx).

s’atudar

-ava (imperfèit de l’indicatiu) – Solide que ‘quò’s una fòrma bordalesa, mès los quites occitanistas sud-girondins mespresan -èva, qu’es la sola fòrma de Gasconha centrala-occidentala (Lanas, Vasadés, …).

avenidor (avenir) – Aviéner, avier, avénguer dens Per Noste ; avénguer dens Rei-Bethvéder ; aviéner, avenir en çò de l’abat Foix. Avenidor es lengadocian (Laus) e provençau (CREO Provença). En Gironda, pòdem donc utilisar avenir, e a la lemita avèner/avíer.

baishar (descendre) – S’excèptam descénder, en Gironda, am pro de varietat : daverar [-β-] en garonés e vasadés (Macarienes 1763, Ferrand 1879, Vigneau 1879, BACT 1994), devarar [-β-] en medoquin e vasadés (ALG, Vigneau 1879, BACT 1994), davarar [-β-] en Buish (ALG), davalar en marmandés (Laffargue 2007), dravar [-β-] a Sent Sefrian (ALG). Per contra, per parlar de la mar, dísem : la mar s’abaisha.

balèti (bal) – Esturi ahurbit de pas trobar ‘queth mòt dens lo TdF ! I a sonque : « BAL, BALE (m.), BAIL (g.)« . Lo quite Per Noste balha sonque bal. Rèi-Bethvéder ajota balòcha. Balèti apareish en lengadocian (Laus), en vivaro-aupenc (Faure) e en provençau « bal populaire » (CREO Provença) – tot aquò a costat de bal, bau, bale, balòcha. Un article wikipedia (http://fr.wikipedia.org/wiki/Bal%C3%A8ti) nos indica una provinença mediterraneana deu tèrme. Coneishut dens lo Gard (http://www.nemausensis.com/Patois/dico.htm). Brèf, aquò’s pas un mòt « atlantic ».

◊ barri (quartier) – Inconeishut en gascon modèrne de Gironda, e probable dens les Lanas tabé (abat Foix). Los autors son unanimes : « BÀRRI, [...] BÀRRIS (g.) ([...] b. lat. barrium [...] limite extérieure), s. m. Rempart, muraille, fortification ; grand nuage qui paraît et s’étend à l’horizon [...] ;  faubourg [...] ; fossé [...] » (TdF) ; « BARRIS, s. m., faubourg, vient de BARRA, fermé, lieu fermé » (Cénac-Moncaut 1863) ;  »BARRI, espace clos, enceinte fortifiée. Voy. Mote » (Lespy & Raymond 1887). S’agís donc d’una murralha e de çò qu’es contengut pr’aquera murralha. Parlar deu « barri Sent-Miquèu » a Bordèu, o, pire, deu « barri deu Tondut« , aquò’s díser qu’aqueths quartèirs son embarrats. E pui, aquò’s anacronic. Quartèir es milhor ; e – en passant – significa tanben hameau, un mòt qu’am pas costuma d’emplegar en francés regionau (estímam mèi quartier).

beròi (joli,  beau) – Ací, lo problèma n’es pas la grafia, vist que pòdem prononçar aquò [bɾɔj] ; lo e venent muc davant un r es frequent en Gasconha deu nòrd e de l’oèst : s’rèi, cant’ram, … Lo problèma es de prononçar [be'ɾɔj], percé qu’aquò correspond pas a les règlas localas. Un sinonime : polit (BACT 1994). Vigneau balha taplan la prononciacion demb [e] mès sembla anteriora.

◊ biais (façon, manière) – Biais es espandut un pauc pertot dens los diccionaris occitanistas, mès pas a nòste. Dísem faiçon : « fayçoun s.f. Façon. Mêmes acceptions au propre et au figuré que pour le mot français.   fayçounous, -ouse adj. Qui fait des façons [...] » (Vigneau 1879). « FÉIÇOUN /faïçoun/ sub. mas. [sic] Façon, manière [...] De toute féïçoun, quoi qu’il en soit » (abat Foix). « FAISSOUN, s. f., façon, manière » (Cénac-Moncaut 1863). « FAYSSOU, Faysson, façon [...]  FAYSSOUNÈ, qui fait des façons [...] » (Lespy  & Raymond 1887). D’Estalenx cita : fayçoùn, fayçoû, tràc, tàc, manère, manèyre, alamén, òbre, mègro, sètey, angàna, angòna, mangàno, ahù ; sàbem pas tròp çò qu’es tot aquò, mès una causa es segura : pas de biais ! E Vigneau, Foix, Cénac-Moncaut e Lespy lo citan pas briga ! Aquò nos mòisha bien que ‘quò’s un crane lengadocianisme… Idèm per biaish, qu’es ad espudir, per tant qu’augi una aparéncia bien gascona.

brac  ! (bref !)

cabussar, caponar (plonger) – Cabussar es atestat dens los diccionaris gascons, aquò’s vrai ; mès en Gasconha deu sud. Per caponar (Vidal 2003), sabi pas ont anguren granhar una tala exoticitat : significa châtrer (capon = chapon) e tabé agir lâchement (capon = poltron) ; e capihonar, en gascon deu sud, significa « sauter la tête en bas et retomber sur ses pieds ; cabrioler » (Lespy & Raymond 1887). Pus pròishe de nosauts, l’abat Foix prepausa – exceptat plonjarchampolhar (mèi demb lo sens de barboter) e tolhar… mès n’an probable pas la connotacion de plonger d’un plongeoir. La  solucion marmandesa capuishar (Laffargue 2007) pòt èster generalisabla au gascon septentrionau.

◊ caisha (boîte, caisse) – Es teoricament possible en gascon septentrionau (es la fòrma gascona meridionala, amèi en gascon septentrionau utilisan baishar, caishau, etc. Un mòt modèrne atestat es caissa [‘kεjsə] ; es cèrtas un francisme mès rapelaram qu’i a de mòts shens sh en nòrd-gascon (parei, conei, pèisser…).

campèstre (campagne) – Volentat de distanciacion lengadocianisanta ; sufís de díser campanha. En Marmandés, designa un lòc perdut, isolat, dens la campanha (influéncia agenesa), o belèu la campanha mès demb una connotacion de trou paumé.

cansat

canton (coin) – En Gironda, aquò vòu díser carrefour (ALG, Gaye 1999). Aquò’s vrai que Mensignac balha tabé la significacion coin de rue mès aquò rejunh la precedenta, e tròbam pas enlòc, en nòrd-Gasconha, l’extension a totas les accepcions de coin. Aimar mèi cunh, o a la lemita còrn. Los Marmandés disen tabé cohin per lo cunh deu huc.

◊ capitar (réussir), capitada (réussite) – Inconeishuts en Gasconha. Lengadocianismes ;  »La significacion normau de ‘capitar’ en gascon qu’ei ‘entamiar’, ‘començar’ en parlant d’un tribalh, d’ua tasca, que non ‘escàder-s’i’ (ved. Palay). » (http://loblogdeujoan.blogspot.fr/2017/05/petit-lexic-dincorrections-e-de-causas.html)

◊ car (cher = anglais « dear »)  – Dens aqueth sens, pensi que fau se rabàter suu francisme shèr (N. Laporte). Aquò’s eth qu’utilisan los locutors, que lo diferencian de car = de prix élevé.

◊ carrèira (rue) – Aquò’s vrai que lo mòt es fòrt espandut dens les regions d’òc demb lo sens de rue e chemin a l’encòp (TdF, Thesoc, Cénac-Moncaut 1863, Lespy  & Raymond 1887, abat Foix). Mès a nòste, aquò’s un arcaïsme que damòra sonque dens de diminutius, o en Vasadés dens lo sens de chemin d’exploitation (Thesoc) o, coma escriu Vigneau : « chemin de charrette, généralement compris entre deux champs et bordé de haies. » Dens lo TdF, vésem d’alhurs : »chemin creux, chemin rural, sentier, en Gascogne et Limousin« . Sui pas contra l’utilisacion de carrèira, au contrari ‘quò’s adeqüat per les bastidas e los vilatges medievaus (cf. noms medievaus de les ruas a Sent Macari : « carreyra de l’Ourdidey » etc.), mès rua, ruia, son belèu mèi apropriats dens un sens generau, per nòstas vilas modèrnas. Ad utilisar per route. Cf. tabé a Sent Pèir d’Aurilhac ont la Carreyre es un camin religant lo borg aus getins, e ont la Carreyrelongue es un camin entre les vinhas.

charrar (bavarder) – Mòt lengadocian (Laus), provençau (CREO Provença) e vivaro-aupenc (Faure). Curiosament atestat dens Rei-Bethvéder, demb la prononciacion [ʧ]. Dens lo Thesoc, present en Aups Maritims, Auda, Avairon, Erau, Gard, e en catalan. A nòsta, encara un còp, am la causida, e demb totas les nuanças que vòlen : caquetar, blagar, blagassar, blagassejar, jacassar, jagassar, javassar, chapilhar, devisar, papotar, plaidar… E be no !  N’i'n a, fau qu’anguin quèrre lunh lurs mòts… e après, critican l’òc « farlabicat » !

chepic [ ] (souci)

clavaire (trésorier) – Lo sens de trésorier es mencionat dens lo TdF, mès es precisat qu’es vielh. Sui pas totalament contr’aqueth mòt, mès fau tanben pensar a  tresaurèir. A notar que lo clavaire o clavèir èra tabé, d’autscòps, lo que gardèva les claus d’una vila o d’un ostau, lo majordome.

◊ clucas (lunettes) – Vigneau nos balha un mòt interessant : les bajauclas.

◊ çò purmèir (tout d’abord)  – Sufís de díser en purmèir, en prumèir, en permèir, en premèir. Aquò hèi benlèu mens « sintaxa occitana » mès aquò’s mens artificiau, aumens a nòste.

còla (équipe) – Mòt tipic en Lengadòc o dens los Pirenèus, mès… inconeishut a nòste. Un pauc coma se disèvan « baragana » o « shipiron » en Provença ! Vesi pas res de milhor qu’equipa. Demb una connotacion pejorativa, poirem utilisar corriòla, ligòt, palancada,… …, sivant lo sens de la frasa.

◊ concluida (conclusion) – Conclusion, bien entendut ! E pas una fòrma bastarda coma *metgina, *letradura, e auts. Amèi, escrivut atau, diuré se prononçar [-'klyj-].

contenèir (container/conteneur)

contunh (de) (sans arrêt, continuellement) – Inconeishut en Gasconha deu nòrd. Am una locucion fòrt interessanta mès pauc coneishuda per díser aquò : a tengut (Vigneau 1879), de tenelha (Masson). Tanben, en Buc : darrèir-avant (Moureau 1870).

◊ de qué (quoi – pronom interrog. seguit de qqren) – Aquò’s usuau (se ditz dens ma familha) de s’escridar de qué ? quora an mau comprís quauquarré. Mès hèser seguir aquò d’una frasa, coma dens de qué dises ?, aquò’s pas endogène a nòste. Aimar mèi qué dens aqueth sens.

dab [dab] (avec) – Èi entendut aquò mantes còps. D’autscòps, les gents sabèvan prononçar l’òc, hasèvan les ligasons, les modificacions foneticas, naturalament, per de rasons d’eufonia ; quòra escrivèvan, seguissèvan la prononciacion, çò que balha çò que los occitanistas apèran la « grafia vergonhosa » mès qu’a pas res de vergonhós. Çò que tròbi en quauqua sòrta vergonhós, aquò’s lo contrari que se practica anuit : los occitanistas deduïsen la prononciacion de çò que lugissen en grafia normalisada. Atau, disen [dab] au lòc de [dap]. Idem, la frasa lengadociana « aquesta setmana, los bèls anhèls pèisson pas luènh dins las bòrdas e dins lo prat de Joan amb los anhelons » vai èster dita  pus o mens « aquesteu sétmaneû louss bèlss agnèlss pèyssounn pass lüèn dinnss lass bordeûss é dinnss lou prat dé Djouann ambeu louss agnélounnss«   au lòc de « aquésto sémmano, louy bèlz agnèl(s) pèyssou(m) pay lèn dî lay bòrdoz é dî lou prad’dé Jan (o Tsan) an louz agnéloûs« . [ Pòdetz notar lo -a prononçat -e a la mòda gascona-occidentala dens los mediàs occitanofònes dinca dens la boca d’un provençalofòne, per pas lo citar. Mon ipotèsa es : Ortés es en zòna [-ə] (Gasconha occidentala) e Per Noste i es basat ==> los de Per Noste espanden aquera prononciacion dens lo Biarn (donc a Pau) ==> la prononciacion atenh l’UPPA e la quita  universitat de Bordèu ==> los estudiants occitanistas, d’ont que siquin, aprenen aquò shens se pausar de questions e cresen que ‘quò’s LA prononciacion ==> vènen jornalistas occitans o emplegats d’associacions occitanas o cargats de mission sus de questions occitanas, dens tot lo territòri d’òc ; aprenen lo lengadocian o lo provençau aseptisats en gardant lo [-ə]. PS : sui pas anti-ə, vist que disi atau. ]

se debanar (se dérouler, se passer) – Ridiculissime, dens lo sens que debanar significa dérouler au sens pròpe (un gumèth, un escavèth) un pauc pertot en « Occitània » (mès pas en Gironda). Vam lugir çò qu’i a dens lo TdF, donc au XIX° siègle : « DEBANA [...] Dévider, mettre le fil en écheveau ou en peloton [...] débiter des paroles [...] bâcler, dépêcher un ouvrage [...] renverser par les cornes, faire tomber ; rouler d’un lieu élevé, dégringoler ; mourir, en style familier [...] SE DEBANA, v. r. Se dévider, se dérouler ; s’écorner. » En çò de l’abat Foix : « DEBANA vb. act. Dévider ? le lin (Armagnac)« . Los occitanistes hasuren artificialament lo medís litzament de sens qu’en francés… coma se disèvan « un alugret au cafè » o « i a un bohon dens lo service »… Prepausi simplament se desrotlar, se passar, se tenir, etc. Divèrs lectors m’hèsen remarcar que lo mòt es tanben notat per Mistrau (aumens en provençau) au sens figurat, çò qu’èra passat per malha quòra avèvi lugit l’entrada DEBANA dens lo TdF. Aquò dit, fadré cercar son existéncia en gascon. D’auta part, G.J. Barceló avèva notat dens Jornalet una atestacion d’aver luòc (donc auger/àuger/aier/aver lòc a nòste) en òc medievau.

debuta (début) – Lafitte, dens sa tèsa, escriu : « vigoureusement critiqué comme une innovation récente par le linguiste provencal F.-L. Icard (Aquò d’Aquí, Déc. 2001) et désavoué par G. Narioo (País Gascons, Janv.-Fév. 2002), est ignoré du TDF et de Palay qui ne connait que debut, masculin, tout comme le catalan. Il s’agit sans doute d’un gallicisme [...] On peut lui préférer [...] coumençamén », sichi començament [-sə'men] a nòste.

dèca (faute) – A nòste, am marganha qu’es prampó saborós. O simplament fauta.

demesir (diminuer) – Encara un lengadocianisme inexplicat en çò de Girondins ! Lo vèrbe demingar, bien espandut a nòste (ALG), n’a pas res de francés, pertant ! Citarèi tabé coma vèrbes segondaris : desmingar, dimingar (ALG).

desaparéisher (disparaître) – Fòrma iberica (catalan desaparèixer, castillan desaparecer) e gascona meridionala. La preconisacion de Lafitte es desparéisher, e retingram disparéisher en Gironda. D’alhurs, lo TdF dona sonque « DESPARÈISSE, DISPARÈISSE, DISPARÈSSE (l.), DISPARÈITRE (d.), DISPARECHE, DESPARI (g.), DISPARI (carc.)« .

desbrembar, desbrombar (oublier) – Aqueths mots, mèi ses variantas inhoradas deus occitanistas « de basa » (vista l’egemonia biarnesa dens tota la Gasconha lingüistica) debrembar, debrombar, desabrembar, debrumbar, son presents en Biarn, Hautas Pirenèias, Arièja, Hauta Garona, Gèrs e Lomanha. Autament dit, en Gasconha meridionala e orientala. En Gironda, dísem essencialament oblidar ; tanben aublidar, omblidar. Dens les Lanas, i a tanben obligar.  E… desapréner en Buc !

despuish (depuis)

dessenh (dessin), dessenhar (dessiner) – Lafitte indica que ‘quò’s un catalanisme per dessin, dessinar.

un XXX deus/daus bons (un (très) bon XXX)

dintrar (entrer)

discutida (discussion) – Encara un neologisme, desgitat per lo quite Alibert. Palay prepausa discuta o discussion, retingram lo segond.

doblidar (oublier)

dorsièr (dossier)

dralha (trace, voie tracée) – Am tralha, tralh, trolha (ALG). À la trace se ditz dens lo tralh (Bergey 1923). Pòdem tabé parlar de les piadas (Gaye 1998) : marshar dens les piadas de quauqu’un.

edat (âge) – Arcaïsme en Gasconha, atestat sonque dens Per Noste, e pas dens lo quite TdF. Díser simplament atge, comprés per tots.

elejut (élu)  – Se los qu’ec utilisan sabèvan conjugar coma fau, s’apercebrén qu’aquera fòrma supausa un infinitiu eléger. Òr aqueth infinitiu es biarnés e landés (manca Bòrn e Petita Lana) ; dens los departaments 33-47-32-65-82-31-09, es legir (lugir en bordalés e garonés), donc elegit/elugit.  (http://cartodialect.imag.fr/cartoDialect/seadragon.jsp?carte=CarteALF0774&width=4880&height=5908)

empont (scène, estrade) – Absent deu TdF (mès i tròban « EMPOUNDRE, EMPOUNE (esp. imponer, lat. imponere), v. a. Elever, en Béarn, v. auboura« ). Inconeishut tabé de l’abat Foix, e d’Estalenx balha coma significacion échafaudageEstrada estant un mòt d’òc (deu latin strata), sembla donc qu’èsti la milhora solucion.

encargat de (chargé de = qui a la misson de) – Pensi que cargat de, carcat de, es mèi simple.

encastre (cadre = « dans le cadre de… ») – Medissa consideracion que per « se debanar ». Dens lo TdF :  »Rouet de charpente [...] ; châssis [...] ; cadre d’un ciel-de-lit [...] ; empâtement d’une grue, d’un beffroi ; vieux meuble encombrant [...] ; châssis en général, encadrement, clôture, chaton d’une bague [...]« . Autament dit, significa cadre mès sonqu’au sens pròpe. Au sens figurat, vau mèi emplegar cadre/quadre.

ensajar (essayer) – En Gironda, aquò’s estrange de lugir aquò, coma se les gents inhorèvan assajar (fòrma pangirondina) e sajar (fòrma vasadesa) (ALG).

entresenhas (renseignements) – Prumèir problèma : escrivut atau, lo s centrau se diré [-z-]. Segondament, Lafitte explica que ‘quò’s un catalanisme, escartat per Narioo e absent en çò de Palay. A remplaçar per rensenhaments ; Palay balha tabé endicas.

escasença (chance) – Diu èster emplegat sonque quòra vòu díser occasion, opportunité… e pas per la chança quòra son chançós !

eslissar (glisser) – La Gironda es plenha de vèrbes originaus : s’esluishar en Vasadés e Lana girondina, lincar en país garonés e entà Bordèu, arrelinjar en Buc, lurjar e lurzar en bas Medòc, litzar a Sent Macari, lissar a Taiac, limpar? (ALG, Thesoc, Macariënes 1763, Moureau 1870, Masson 1980, BACT 1994). Pus lunh, trobaràm tabé enlurrar, eslurrar (abat Foix). Eslissar se tròba dens Per Noste, mès enlòc en Gironda, aumens per çò qu’en sabi.

esmauvut (ému) – Pòdem prepausar lo mòt bordalés esmovut, deu vèrbe « esmover » (Dador 1867), o lo mòt que digun n’i trobarà  pas a díser, emocionat.

esperit (esprit) – Medissa remarca que per « beròi ». Pòdem escríver entau mès fadrà prononçar [es’pɾit].

estrambòrd (enthousiasme) – Aquò’s vrai que d’Estalenx cita ‘queth mòt pertant provençau, mès ajota « littéraire« . Lo mòt sud-gascon usuau es arsec. Utilisar entosiasme.

◊ eveniment (événement) -

farlabica, farlabicat (désigne ce qui est non authentique, fait de toutes pièces) – Lo TdF indica « FARLABIC, FARLABICO, s. Frelatage, frelaterie, artifice, en Languedoc. [...] FARLABICA, v. a. Frelater, falsifier, en Languedoc. [...] FARLABICAT, ADO, part. et adj. Frelaté, ée« .  Es tabé gascon, atestat dens lo Gèrs e lo Biarn ( »farlabicar » = frelater), en Arièja ( »farlabic » m. = tromperie, frelaterie) (FEW). Mès pas en Gironda ! A donc una afinitat meridionala e orientrala dens l’espaci gascon.

fin finala (finalement) – Estranja locucion, recurentissima en çò deus occitanistas « de basa »… coma s’una fin podèva estar auta causa que finala ! (umor). L’abat Foix balha a le fin deu conde, en fin de conde/conte. A nòste, pòdem utilisar finalament(citat tabé per d’Estalenx, a costat de hinaument (Garros) ), en fin de conte/compte, a la fin(cf. Lespy  & Raymond per lo darrèir). Aquò’s vrai que Mistrau cita « en fin finalo, à la fin finalo, à la fi finau (b.), en fin finale, en dernier résultat » mès : 1) i a « en » o « a la » en prumèir, 2) en fin finale es tabé una locucion francesa (http://www.cnrtl.fr/definition/final) e achiu lo sens es de vrai « tot a fèit a la fin, shens qu’i augi res après ». Donc, díser : fin finala, am pensat har una amassada… n’es pas adeqüat. Tot aquò dit, fin finala estut adoptat pr’una quita  »localista » vasadesa ( »Tiralanha ») qu’escriu en grafia francisada !

frais (frais = dépenses) – Arriba qu’èsti prononçat [fɾajs] ; pertant, vèn – via lo francés - deu latin fractum (CNRTL). Tot coma tractum e factum an balhat « trèit » e « hèit », diuré estar escrivut – o aumens prononçat – [fɾɛj(t)]. E, se vòlem completament integrar lo mòt, perqué pas l’escríver frèit/frèits/frèis ? Mès, per Lafitte, la question se pausa pas : coma ‘quò’s un francisme, prepausa de lo remplaçar per despensas, còstas, çò que me sembla una solucion interessanta. (Segur qu’utilisi bèth-arremat de francismes, mès aqueth pausa problèma, e la solucion n’es pas exotica !)

gaujós (joyeux) – Per Noste balha sonque gaujós ; Rei-Bethvéder balha gaujós e joiós. Lo dimorfisme gaujós/joiós se retròba en çò de Laus, Faure e CREO Provença. L’abat Foix, eth, dens les quitas Lanas, balha pas gaujós ; mès balha arregaugidós, content, hajau, joiós. En Gironda tabé, tròbam sonque joiós, o geiós en bas Medòc (Viaut 1992). Mon argument en favor de joiós es lo seguent : en Gasconha septentrionala, los adjectius en -ós son tipicament gascons (amorós, jabrós…) e los en -ús son de francismes (piús, malurús…). Òr Mèste Verdièr utilisa joiós ; donc pòdem gardar ‘queth mòt.  D’auta part, i a tanben esberit e escarrebilhat que pòden convenir.

gavidar (guider) – Mòt sud-gascon ; conselhi simplament guidar (d’Estalenx, Per Noste, etc.), deu francic *wîtan, qu’es dens tots los diccionaris (http://www.locongres.org/fr/).

gessit (issu)

govèrn (gouvernement) – Calque deu catalan govern o arcaïsme (existís en toponimia : Maugouber…)… Aquò dit, governament - qu’utilisi - es calcat, eth, sus lo francés.

ja (déjà)

hestenau (festival) – Calque deu lengadocian festenal. Pensi que pòdem aimar mèi hestejada/festejada o belèu hestegèira/festegèira, derivats de « hestejar/festejar » =  festoyer (Blanc, Bourciez 1895)… mès tanben assemblada ! Sivant lo FEW, lo lengadocian festenal vèn de festa + annalis ( »granda hèsta que torna cada an »).

hialat

las (les) – Tot lo gascon negue ditz [ləs] ; en Gironda, se ditz [les] (Vasadés, Bordalés, Buc, etc.) o [lej(s)] (Libornés, haut Entre-duas-Mars) (Bourciez 1895). La prononciacion [las] es presenta en Medòc (Romefort 2004) e es citada per Vigneau (probable per les Lanas), mès es minoritària. Lavetz, coma explicar que tot aquò s’escrivi las ? Les es mèi logic.  Les fòrmas las, mas, tas, sas semblan anterioras en Vasadés ; coexistèvan au XIX siègle demb les fòrmas en -e-. Belèu qu’aquestas darrèiras vènen deu francés mès hèsen l’especificitat deu gascon septentrionau, d’autant mèi qu’es un mot fòrt utilisat.

legidor (lecteur), legida (lecture) – Son de mots qu’auré pas espudits Arvèi Cassinhac : seré coma díser en francés un liseur (a la lemita…), la lue. No, utilisaram de mots sabents  lector, lectura.Véser : http://josiane-ubaud.com/ORRORS%20LEXICALAS.pdf

 

lenga nòsta (occitan)

libe, libi (livre)

lissar (glisser)

Lo Goiran (Langoiran) – Fantasia o meishanta trencadura d’una vielha fòrma deu tipe Longoyran, Logoyran, mès ont lo- correspond pas ad un article. Se me sovèni bien (a confirmar !) s’agís de Longorius > Longorianum.

londanh (lointain) – Barbarisme probable digut a una meishanta escritura de l’òc medievau lonhdan, que retròbam devath la fòrma lonhtèn en òc modèrne (Gaussem 1900). Per reconciliar los dus, pòdem prepausar lonhtan. E tabé les variantas lunhtan, lònhtan, apui loenhtan mèi au mijorn.

mairetat (mairie) – Mot baionés (Per Noste) ; mairia es lo mòt comunament emplegat pertot. Per lo bastiment en particulièr, am maison comuna (benlèu pas en Gironda) o ostau de vila Au XIXe siègle encara, en Gironda (Ferrand), disèvan la mèreria (francisat), donc la maireria se regasconísam.

◊ mantuns (plusieurs) – Sui  pas briga segur que sii au plurau. Sivant l’abat Caudéran : « Maint : Mânte, m.f. (archaïsme)    Plusieurs : Mant’un (mantun), f. ûne, pl. mântes-uns, mântes-ûnes. » Logic, non ? Dejà que « mantun » = « mèi d’un ».

medish (même – adj.) – Fòrma sud-gascona. En Gironda, pòdem recuperar lo vielh mòt medís. L’èi d’alhons adoptat.

medish se/si, medish quan (même si, même quand) – Fau pas confónder même coma adjectiu (cf. aquí-dessús) e même coma advèrbe ! Aquò’s pas perque lo mot es identic en francés que vai forçadament èster identic en gascon ! En gascon donc, diram eventualament quitament, assajaram d’emplegar lo mèi que púsquim quite (adj.) e belèu amèi. Los dus pòden belèu èster combinats :  »amèi se ma quita mair vingut… », encara qu’aquò’s belèu un lengadocianisme (cf. amai)

melhor + subj.

de tota mena (de toutes sortes), una mena de (une sorte de)

mensh (moins)      [majn§]

mercés, mercé, mercèi (merci) - Dejà, mercèi, dont la terminason rapèla lo « -èir » girondin, es un mòt foresian (TdF). Mercés e mercé, eths, son atestats un pauc pertot, mès pas en Gironda. Per contra, mercí, mercís, mercia, son atestats en Gironda (Dupouy, Secrets daou Diable, Tradinaires …). Mercí e mercia son atestats per Rei-Bethvéder, d’Estalenx e Atau que’s ditz. L’abat Foix, e Faure en vivaro-aupenc, coneishen mercí ; d’alhons, l’abat Foix conei sonqu’aquò, exceptat ad Aira ont se ditz mercé. E vachiu, pr’auger un apercebut pro complet en país d’òc, çò que nos ditz lo TdF : « MERCI, MARCI (a.), MACI (querc.), MARCEI (lim. d.), MERCEI (for.), MERCÉ, MECÉ, MECI (l.), MÈRCI, MÀRCI (a.), MERCE, MÈCE (toul.), MERCES, MERCÌO, MECÌO (g.), MARCE, MARCES, MARÇO (rouerg.)« .

mercejar (remercier), mercejament (remerciement)

mesclar (mélanger) – Am barrejar (Moureau 1870, Masson 1980), abarrejar (BACT 1994), e boirar (Laffargue 2007), que convènen tot-a-fèit. Mesclar e barrejar n’an pas lo medís sens, lo prumèir significant mélanger, e lo segond mêler.

mètge (médecin) – Inconeishut a nòste. Pòdem díser medecin, o, milhor, çurgent (Buget XIXe, Los Secrets dau Diable XIXe) -encara qu’aqueste èsti pulèu un chirurgien.

metgina (médecine)

mocador (mouchoir)   e auts  »-ador » per un obgèit

món (monde) – En gascon, l’ajot d’un accent agut vai pas cambiar la prononciacion deu -n finau : se prononciarà totjorn coma mon. La grafia món es catalana, e d’alhons shas eths lo -o- tonic se ditz [o]. Per contra, se vòlem a tot prètz espudir lo -e de sosten (a ! la granda question deu tarrible -e de sosten !), sufís d’escríver mond. Personalament, escrivi monde.

moviment (mouvement)

mudacion (mutation)

ne, n’ (en – pronom)

nomenar (nommer) – Aquò’s lengadocian (Laus) e vivaro-aupenc (Faure). Per Nosta balha nomar (o nommar – Atau que’s ditz), nominar, nomentar. D’Estalenx ajota nomiar.

nueit [nw-]

òsca (bravo)

pagina (page) – Lo TdF balha : « PAJO, PARJO (lim.), PATJO (l. g.), PATYO, PATYE (b.), PAGINO (niç.), PAINO (lim.) » ; lo tipe pagina n’es pas lo mèi frequent, ni lo mèi centrau. Pòdem causir paja, simplament. Per tourner la page, dísem virar la hulha (Romefort 2004).

au parat de (à l’occasion de) – En Gironda, poiram díser a l’escasença de. Per contra, escasença diu pas èster emplegat a tot invèrs (cf. aquí-dessús).

paraula (mot) – Iberisme ! Utilisar mòt/mot sivant los lòcs, son pas de francismes !

pas jamèi (jamais)  – Dens les construccions i a pas jamèi de… , sui pas jamèi vingut… , etc., es legitime, mès fau pas aquijar !  »E si pas jamèi… » per et si jamais… es absoludament redicule, tant vau un barbarisme  »de frasa » !

parçan (région, environs) -

partejar (partager)

pegasolet (autocollant) – Occitanisme fòrt espandut. Dejà l’ortografa es pas tarribla, vist qu’escrivut atau diuré se prononçar [peɣazu'let]. Apui aquò’s burlèsque… En francés, un colle-tout-seul haré redde richonar.  E, d’alhurs, « pegar » = coller n’es pas un mòt d’a nòste : ça pègue es tolzan mès pas bordalés. A nòste, un pegar es un gatge ont botan la lèit (ALG) ; dens les Lanas, un sinonime de nòsta pingueta (abat Foix). Lavetz, perqué nosauts Gascons (e Guienés) dívem nos autò-ridiculisar ?  Danièl Séré nos aufre la solucion tota simpla : autò-adesiu.

pertocar (concerner) – Fòrma panoccitana – diurí díser occitanista ? – non attestada en Gironda. Vau mèi emplegar concernar, o pulèu la fòrma corrècta concernir ; o encara, simplament, tocar.

pialat (tas), apielar, amolonar (entasser), a pièlas (à foison) – Lengadocianismes (o mòts gascons orientaus) flagrants ; mèma remarca que per « vuide ». Tas pòt se díser pilòt, carrassa, patòc, pila, pilòc, bostòc (ALG, Laffargue 2007). Entasser se ditz apilar, apilotar, patocar, apilocar, acussar, acurcussar, encarrassar(ALG, Moureau 1870, BACT 1994, Laffargue 2007). À foison se ditz a pilòts, a braçats, a paquets, a gargalhs, a garròt (Blanc, Masson 1980, BACT 1994…). Pòdem donc pas preténder que tròbam lo vocabulari de manca… o qu’es tròp francisat !

piri (pire)

plan [pla] (bien)  – Los occitanistas girondins (e gascons en generau) estent influençats per lo biarnés (cf.  »elejut », etc.) e  aqueth mot estent fòrt comun, es prononciat a la mòda biarnesa, au mesprés de tota cossideracion fonetica. En efèit, dens la pus granda partida de la Gasconha lingüistica (malurosament la nòrma biarnesa correspond a quauquarrés de minoritari), lo  n se ditz [ŋ] : [plãŋ]. (aquò’s fossilisat dens  » taplan ») E de tota faiçon, a nòste dísem bien.

poblant (habitant) – Pr’auger poblant, fadré que peuple se dishussi « pòble ». Òr ‘quò’s pas anau a nòste. Abitant es acceptat en gascon (Per Noste), aquò’s donc la solucion a privilegiar.

podut (pu)

pr’amor (parce que), pr’amor de (à cause de) – Atestats per Vigneau au XIX° siègle, mès aparentament absents de Gironda au XX° siègle. Sui pas contra pr’amor, mès percé que es mèi comun en Gironda, e tròban tabé perqué (Bourciez 1895) coma en lengadocian.

premsa (presse)

prèp (près)

prigond (profond) – Encara una causida estranja dens de bocas girondinas, se considèram la diversitat nòrd-gascona. Prigont/prigond es pas atestat qu’en Òlt e Garona (Thesoc, D. Séré). Am prehont en Vasadés, Bordalés, Medòc e Buc (ALG, Tradinaires, Romefort 2004, Lavaud 2012) ; prohont en Buc, Entre-duas-Mars, Lana girondina (ALG) ; prihont en Entre-duas-Mars (ALG ; Thesoc) ; perhont (ALG, Barreyre 1983, Lavaud 2012) e prihònt dens lo nòrd-èst de la Gironda (Thesoc) En Gironda, les solas fòrmas demb -g- son pregont (Vigneau 1879) e prigònt (Thesoc). L’etimologia vodré qu’escrivussin prehond, prihond, etc. , mès lo femenin es en -onta.

programi (programme) – Ipercorreccion per programa, cf. http://josiane-ubaud.com/linguistique.htm.

pronóncia (prononciation)

pujar (monter) – Present dens les Lanas (abat Foix) mès pas enlòc en Gironda. Se ditz montar. Aquò dit, aquò’s vrai que tròbam de  derivats de pujar en Gironda, dens la toponimia : pujada, pujaduirPujar divèva se díser au Moièn Atge, es donc a la lemita acceptable, mès pas pojar.

quan, on, gran…

quasèrn (cahier), quasernet (carnet) - Mòt reïntroduït per Per Noste, qu’es pas shens rapelar lo castilhan cuaderno. Caièr es utilisat per los locutors.

quitament (même – adv.)

refusir (refuser) – Ipercorreccion per refusar. Una mania prampó espanduda es l’ajot de i partout.

reivindicar (revendiquer), reivindicacion (revendication) – Catalanismes per revendicar, revendicacion (Lafitte 2005).

se remembrar (se souvenir), remembri (souvenir)

repotegar (radoter, grommeler…) – Mot fòrt espandut (Cevènas, Bas Lengadòc, Tolosa, Albigés, Castrés, Roèrgue, Cantau, Agenés, Biarn) mès pas a nòste. Am taplan la causida  : ropiagar, rimonar, marronar.

ressorga (ressource), sorga (source – sens fig.)

la rèsta (le reste)

result, resulta (résultat)

revirar (traduire) – Aquò significa retourner. Traduire se ditz traduíser.

risolèir (risible, amusant)

rodar las  »r » (rouler les  »r »)

salhit -> cf. gessit

sancèir (entier) – Sancèir significa sain, intact, pas abîmé : un fruit sancèir. Entier, dans sa totalité, se ditz entèir ; dens certèns lòcs, am entègre, entrègue o empenat Mès, au solide, sancèr significa  »entier » en gascon meridionau (biarnés per exemple).

sentit (sentiment) – Se retròba au costat de sentiment (que preconisi) dens Per Noste, mès pas dens Laus, Faure, CREO Provença, Atau que’s ditz, nimèi dens lo quite TdF. Homi lo catalanisme a plenh nas !

sesilha (séance) – Mencionat dens lo TdF mès shens mencion deu gascon. Prepausi seança (a la lemita sedença).

seuva (forêt) – Mòt arcaïc introduït per los occitanistas gascons. Coma tèrmes generics, l’abat Foix balha shens problèma horèst, haurèst (qu’i a fòrt de horèsts dens lo Maransin) ; haurèst es garonés, faurèst, forèst  existan tabé en haut Entre-duas-Mars  e en Libornés (Thesoc) ; e bòsc es lo mòt mèi generau. Lo vasadés ahorèst = taillis (BACT 1994) pòt estar utilisat per extension per forêtMontanha es utilisat sus la costèira (p.ex. la montanha de la Tèsta) per designar les ròcas complantadas de bòscs, e per derivacion los quites bòscs (Moureau 1870, Vidal 2003). En fèit, pòdem simplament prepausar seuga/siuga per remplaçar seuva ; es arcaïc coma aqueth, es atestat en toponimia girondina. Vèn pas de secare mès dau latin silva coma seuva (alternància -v-/-g- : cf. dauguns/dauvuns, jauga/jauva, golh/bolh, garrolh/varrolh…). Après, pòdem emplegar los noms especifics : pinhadar, pinadar, piadar, garrena, garrigar, carpolèira, cassoèra, cassoar, bedorar, etc.

si (soi) – Alibert nos indica : « se, pr. pers. des deux genres. Se, soi. La forme si est vieillie« . Pensi que pòdem utilisar se,qu’es un mòt fòrt simple. Per soi-disant, prepausi pretendut,-uda.

si pas jamei (si jamais), com pas jamei (comme jamais), etc.

sicut (sujet) – Neologisme occitaniste per sutgèit, o subjècte (mòt « corrècte ») se vòletz.

sistèmi (système) – Ipercorreccion per sistèma, cf. http://josiane-ubaud.com/linguistique.htm.

sordèir (pire)  – Barbarisme, demb lo feminin sordèira, deformacion de sordeis/sordeish (deu latin sordidus, fem. sordeissa/sordeisha), que Rei-Bethvéder e Atau que’s ditz presentan coma vielh, au costat de piri, pièger o mès maishant. En Gironda, vam díser pire, pus meishant, mèi meishant

soscar (réfléchir), soscadissa (réflexion) – Penibles occitanismes frequentissimes. Lafitte, d’après Palay, balha refleishir, pensar ; reflexion, pensada. Benlèu que pòdem ajotar carcular mès sui pas briga segur qu’aquò se disi a nòste.

subèr (super + adj/nom)

talhèr, talhèir (atelier) – Catalanisme fòrt espandut, elàs preconisat per la majoritat deus diccionaris. En gascon, pòdem notar l’existença deus noms generics obrador, obrader, obradeir/obraduir (un pauc artificiau en Gironda anuit, mès gascon taplan), e tanben… atelièr. Dens una optica sud-gascona, talhèr pòt èster acceptat au costat d’obrader, lo prumèir augent un sens abstrèit e lo segond un sens concret :  » Segon jo, ‘l’obrader’ (melhor qu »obrador’, enqüèra qu’aqueste darrèr sia sinonime d’obrader segon Palay;  ‘obrador’ qu’ei totun ambiguü pr’amor que sap designar l’obrèr tanben) qu’ei lo lòc on tribalha l’obrèr , l’artesan, lo fabricant:. Dongas, l’obrader qu’ei un lòc de fabricacion, de produccion, de tribalh. Lo talhèr, per contra, qu’ei un lòc on s’i amassan monde tà s’i apréner o melhorar ua disciplina, un lòc d’ensenhança, de formacion e de practica e lo mot que sap designar tanben aquesta quita amassada. » (http://loblogdeujoan.blogspot.fr/2017/05/petit-lexic-dincorrections-e-de-causas.html). E de tota faiçon, talhèir es au grand còp segur un crane barbarisme (…o neologisme s’àimatz mèi !)

telefonet (téléphone) – Demb lo sens de téléphone portable, es desgitat per lo quite Sumien (http://opinion.jornalet.com/lenga/blog/831/cossi-raprochar-loccitan-e-lo-catalan-ii) que pr’un còp seguissi. Un telefonet es encara mens un telefòne. Un telefonet es un petit telefòne. Preconisi donc telefòn(e).

temeruc (craintif, timide) – Inexistent en nòrd-gascon : se dirà pauruc, paurut, crentiu…

tèmi

tèrratrem (séisme) -

testimòni (témoin), testimoniar (témoigner), testimoniatge (témoignage) – Arcaïsmes. En Gironda : temonh, temonhar, temonhatge. N’am pas besonh, tapauc, d’anar dinc a temoen, temoanhar, temoanhatge !

tira (liste) – Occitanisme. A la lemita, pòdem utilisar tèira.

tirador (tiroir)

tòca (but, objectif) – Neologisme inhorat de Mistral, Alibert e Palay, desavoat per Narioo  Lafitte prepausa de remplaçar aver per tòca per aver (auger/àuger/ager/aier) en vista. Tròbam egau tòc : vesinar dau tòc = toucher au but (Barreyre 1983) ; mès, Barreyre augent un lengatge particulièr, lo milhor mòt a retenir es pit. Atau, am tocar au pit = toucher au but. Pòdem utilisar objectiu dens de frasas mèi formalas. E familièrament, toucher au but se dirà popar lo shancònhe.

tot, plaçat après lo nom (la vila tota) – Lafitte indica qu’aquò’s inconeishut en gascon. Plaçar tot en prumèir.

totun (cependant, pourtant, quand même) – Fòrma sud-gascona tipica ((( Si-fèit, es atestat a Cissac, en Medòc ; mès es fòrt marginau en nòrd-gascon )))  ; en Gasconha septentrionala : egau, pertant, taplan, çaquelà(aqueth darrèir en marmandés).

trapadèra (piège) – Tracanard [-ə-] es lo mòt ideau (BACT 1994). Trapadèra sembla fòrt èster un barbarisme (un lengadocianisme) : trapadèla = piège en lengadocian (Alibert 1965).

tremolar (trembler) – Mot ancian, mès acceptable a la rigor ! En nòrd Medòc, trimolar ; senó, tremblar. E après, am tot un talh de mòts per descríver de les nuanças : ganilar, ganitar (tremblar de frid, en Medòc) ; fresilhonar, s’estrementir (mèi leugèir, Medòc) ; tartalhar, estrementir (mèi leugèir, Buc) ; fredilhonar (mèi leugèir, deduït de fredilhon – Masson 1980), grenguilhar (garonés).

se trufar (se moquer), trufandisa (moquerie) – Atestat en çò de l’abat Foix, mès pas enlòc en Gironda. A part lo francisme pas tarrible se mocar (confusion demb se mocar = se moucher) e lo familhèir se fóter, som praubes : s’arralhar es bas-medoquin, e escarnir n’es pas un sinonime exact. Per moquerie, relevèri moquet (Dupouy  ) e risèia (Moureau 1870).  Si-fèit : se trufar e trufaire son citats per Vigneau ! (demb trufandèr coma sinonime landés) Aquò dit, es pas bordalés pr’autant !

uei (aujourd’hui), uei lo dia (de nos jours, actuellement)

uflar (gonfler) – En generau, a nòste, utilísam gonflar… qu’es la solucion de Per Noste (a costat d’en·hlar) mès tabé de Faure e deu CREO Provença ! L’abat Foix, eth, balha islar, hinglar. Donc, pòdem gardar gonflar. Uflar, eth, es lemosin, entr’auts corresian (Béronie & Vialle 1824). Tabé estar embohit, embohicat…

vàder, vàser (devenir ; rendre = faire devenir) – Un locutor naturau girondin qu’ausís vàser vielh o vàser grand vai bien ríser ! En Gironda, vàder e vàser significan naître, au costat principalament de « nèisher » (ALG) ! Devenir se ditz simplament (de)venir, (de)vèner, (de)víer, (de)vir… sivant los lòcs. L’abat Foix nos balha víner, devíner, deviéner, a costat de vàder òc-be, mès en Gironda, nada mencion (ni literatura tradicionala, ni lexics, ni collectatges) de vàder/vàser = devenir.  Per contra, am tabé se botar, se méter, se far : chaleminaire me vòli botar (cançon vasadesa).  Enfin, per rendre, am botar, rénder, hèser venir (e variantas).

vam (élan, entrain) – Mot lengadocian tipic : lo TdF balha « VANC, VAN (rh.), BANC, BAN, BAM (l.), BANS (querc.), BONC (rouerg.), BON (lim.), ENVANC, ESVANC (m.), s. m. Elan, secousse [...] branle, impulsion« . Nada mencion deu gascon, donc. Am donc tot un patòc de mòts per remplaçar aquò : aviada, (ba)lanç, entrin, arsec, … Lo quite Narioo espudís aqueth mot (véser http://loblogdeujoan.blogspot.fr/2017/05/petit-lexic-dincorrections-e-de-causas.html).

vertadièr, vertadèir (vrai) – Vrai dens lo sens d’autentic, mès los occitanistas an malurosament tendença a lo plaçar a tot invèrs : un vertadèir con (aimar mèi : un franc con, un meishant con, un satre con), e curiosament (per distanciacion per rapòrt au francés) en hasent una inversion : una volentat vertadièra de…, un enjòc vertadièr, etc. Mès deriva de « vertat », remplaçat anuit per lo francisme « veritat ». Donc, exceptat dens certèns cas, preconisi d’emplegar vrai (o verai [bɾaj], se vòletz), qu’es completament inclús dens les expressions ò-be-de-vrai, de vrai, p’rai, a díser (lo) vrai

◊ vist [bist] - Encara un desfaus de la grafia alibertina. Se ditz [bis] e [biz] avant voièla, e avant una consona auta que [s, p, t, k]. Lo t es sonque etimologic. Normalament, l’eufonia diuré fonccionar, mès los occitanistas de basa coneishen pas l’eufonia.

la vita vitanta (la vie quotidienne)

vuide (vide) - Coma inhorar lo polimorfisme nòrd-gascon ? Am a l’encòp voit, vuit e voeit (ALG). En Dordonha, am voide, viude ; en Òlt e Garona, viude, voite (Thesoc).

 

 

E sovenètz-vos : çò que perdram en francisant, ec poiram ganhar d’un aut bòrn, en introduïsent de mòts aublidats.

31 janvier 2014

Petita istòria dau vinhau bordalés

Classé dans : Entre Duas Mars,geografia,Istòria,Medòc,Paisatge,Paisatge - geografia — Lo Sarmoneir @ 23 h 48 min

‘Quò’s a les Arshivas departamentalas de la Gironda qu’èra instalada, dau 14 d’octòbre dinc au 14 d’heurèir, una expausicion retraçant l’istòria dau vinhau bordalés. Intitolada Vignes à la carte – Mille ans d’évolution en Bordelais (XIeXXe s.), èra coordonada per Louis Bergès, Pascal Geneste e Agnès Vatican, e augut lo partenariat dau CIVB, de l’INA e de Bordeaux Sciences Agro.

Lo vinhau bordalés èra dejà atestat a l’epòca galò-romana, mès la mista en valor de les tèrras, acompanhant la fondacion d’aglomeracions, data sonque daus XIe-XIIIe siègles. Aquesta mista en valor per treitinatge (les artigas) èra sustot menada per les congregacions religiosas.

A la campanha, la vinha aucupava 20 % de les pèças – au costat de les culturas viurèiras e daus prats – e lo vin èra destinat a la consomacion privada ; les vinhas èran per contra nombrosas autorn de Bordèu.

Destingavan tres tipes de vins : de paluds, de còstas e de gravas. Aquò’s dens les paluds qu’èran instalats los bordius, apareishuts au XIIIe siègle ; i hadèvan dau vin roge, mèi fòrt que non pas lo claret.

Dau temps que lo ducat d’Aquitània èra unit damb lo roiaumi d’Anglatèrra, aquò’s a díder dinc a 1453, lo comèrca daus vins de Bordèu estut prospère. D’autant mèi qu’en 1224, data de la redicion de La Rochelle, los vins de Guièna vinguren dominants sau marcat anglés per rapòrt aus vins peitavins !

Lo diocèse de Bordèu – lo Bas-Peís – avèva lavetz daus privilèges, coma lo de poder embarcar son vin tanlèu qu’èra l’autòne, quora lo Haut-Peís divèva aténder lo primtemps. Aquò’s a l’origina de l’anciana rivalitat entre Lengon e Sent Macari.

Aquò’s a la fin de l’Atge Mejan que la viticultura se desvalompèt dens lo ‘rèir-peís. Apui, graças aus marshands flamencs, la produccion se diversifièt au XVIIe siègle ; los vins doç vinguren prisats.

Au XVIIIe siègle, los vins de Gravas e de Medòc vinguren famós. Lo comèrce deminguèt en Olanda e s’ubrit a la mar dau Nòrd e a la Baltica, amèi a l’America.

Après la crisa dau mau blanc, tornèt la prosperitat entre 1855 e 1880 ; la vinha s’espandut au detriment daus bòscs en Blaiés, Libornés e Entre-duas-Mars, mès remplacèt tanben la landa sus la part gausha de la Garona.

La permèira delimitacion oficiala de la region viticòla de Bordèu (Medòc, Gravas, Sauternés, Semelion e Còstas) data de 1911 ; malurusament, lo Haut-Peís estut escartat arbitràriament. Les AOC furen introduïtas en 1935.

Aquò’s tanben dens les annadas 1930 que survingut la crisa viticòla, çòn que provoquèt daus abandons de vinhas dens lo cochant e lo meijorn de Gironda – mès un acreishement dens lo livant e lo nòrd.

Pòdem conclúser sus la granda varietat de paisatges viticòles en Gironda : paluds, aluvions de gravas, costaus calcaris, vastas estendudas limonosas o sablosas. Les joalas – culturas fruitèiras e casalèiras intercaladas – contribuèvan tanben a ‘quira diversitat, mès dispareishuren au debut dau XXe siègle.

11 avril 2013

Contrat de maridatge gaunit de gascon

Classé dans : Au hiu deus jorns,Istòria,Medòc — Lo Sarmoneir @ 18 h 43 min

Anuit, vau parlar de mons aujons. Perqué ? Perçò qu’èi trobat un contrat de maridatge demb mòts gascons. Qué de mèi normau : èra en 1779, en Medòc.

 

Contrat de maridatge, donc, lo 6 de heurèir 1779 a l’Esparra, per davant mèste Jean Tartas.

La familha deu nòvi es de Sent German d’Estèlh, e la de la nòvia es de Sent Arlòdi.

La nòvia e sons pairs pòrtan : (…) trois touailles (1) (…) un sarpaut (2) (…) La mair deu nòvi, era, pòrta : (…) une marre (3), une pelle ferrée (4) (…) une bigotte (5), (…) un achot (6).

(1) sembla estar « nappe ».
(2) « petite serpe », bien solide.
(3) « houe » (mès en haut Medòc) ; senon « pioche ».
(4) pala herrèira = « bêche » (mès en sud Medòc) ; ferrèia en Medòc tanben.
(5) « houe » (mès en sud Medòc).
(6) « hachette », simplament.

 Lo notari divèva venir de sud Medòc !

2 février 2013

Sus l’imperfèit en Gasconha.

Los occitanistas « de basa », pertot en Gasconha, disen, hòra excepcion, « cantabe« . Las fòrmas de l’imperfèit en -abe, maugrat qu’èstin utilizadas coma nòrma per calcar lo lengadocian, son pas tant espandudas qu’aquò. Sufís de gueitar aquesta carta :

 

 

19 juin 2012

L’Esteleta, prièra de Sent Arlòdi

Classé dans : Medòc,Tradicions populàrias — Lo Sarmoneir @ 14 h 16 min
La Vièrja es anorada, sacrada
Pregam Dius lòngament
L’ange l’a saludada
Tant anorablament

 

I a dit « bonjorn Maria jolia
Tinètz vòste curt joiús
Saretz la bienurusa
Porteretz lo doç Jesús »

 

Comment serai-je mère, mon père !
Io n’èi punh de marit
Lo marit que io vòli
Mon Sauvurt, Jesús-Crist !

 

Lo marit que io vòli, l’adòri
Mon Sauvurt, Jesús-Crist
I èi donat mon anma
Mon curt e mon esprit

Las gojas de l’Esparra

Classé dans : Medòc,Musica e cançons — Lo Sarmoneir @ 14 h 05 min

D’après A. Viaut, Récits et contes populaires du Bordelais, Gallimard, 1981.

Las gojas de l’Esparra ne’n son divertissantas (bis)
Ne’n son divertissantas, van dançar a Liard
Las de la Meitad’ria apèi las dau Renard

 

Mès pr’un dimèishe au sèir, se tròban aneitadas (bis)
Se tròban aneitadas, vòlen pas se’n anar
Sau camin de Fongrosa avèn paur de passar

 

Jantilhe mon amic, va lèu noson conduure (bis)
Va lèu noson conduure au molin de Mainèir
Nos embraçaràs a totas au trehlar dau Plantèir

 

Sau pont de Sent Leonard, Jantilhe ne’n pren una (bis)
Jantilhe ne’n pren una, e volè l’embraçar
Coma èra la pus juna, se metut a plorar

 

La fausseta respond « Escota camarade (bis)
Escota camarade, io ne sèi pas d’aquí ;
Embraça-z’a ma plaça la petita Mimí

 

Ie hiren un boquet que pesav’ trenta liuras (bis)
Que pesav’ trenta liuras, podèn pas lo portar
Au mitan de la dança, lo quitèren tombar

9 juin 2012

Medòc / Imne daus Tradinaires

Classé dans : Medòc,Musica e cançons — Lo Sarmoneir @ 9 h 31 min
Hadetz portar de que har la ripalha / I a ren de tèl pre parlar lo patoàs
N’em pas totjorn las mans a las pòchas / Sèm pas fenhants quand nos fau bambochar
 
1. Aquò’s nosauts que sèm los Tradinaires / E sèm totjorn prèstes a nos esgaiar
Mès fadrà bien, cara sabem pas gaire / Que nos botièm tots a parlar patoàs
 
2. Luvar lo veire es nòsta desencusa / La causa, au sòu, es de parlar patoàs
Ie arribarem ben tan chic que l’òm s’amurgue / Sèm pas aquí que pre nos arralhar
 
3. Em fòrt cercat pre trobar nòsta ensenha / Los uns volèn l’aperar l’Esquiròu
Mès n’i avè bien una demi-dotzena / Qu’aurén aimat puslèu lo Rossinhòu !
12
 

Luxeetvolupte |
Actuel |
Newyorkcity2012 |
Unblog.fr | Créer un blog | Annuaire | Signaler un abus | Insidelayers
| Lanouvelleperspective
| love star