LOU SARMOUNEY / LE JHACASSOUS

14 janvier 2017

Lo metaièr deu Diable

Classé dans : Lanas,Literatura,Tradicions populàrias — Lo Sarmoneir @ 21 h 22 min

Autiscòps, j’avè au Haut-Lana de Lencoac un vielh paisan, magre com un sit. N’avè pas nada hemna, ni familha, ni parentat, e que vivè tot solet, com un praubilhàs. Entà eth, jamès dimeishes, jamès hèstas ! Pr’aquò, un còp, que’s deishèc morir…

Austalèu, qu’anoc en infèrn, e lo Diable qu’eretèc deu son ben : un camp, ua tapiòta e ua bòrda a tèit de palha. Lo Diable que’s cèrca un metaièr, mès ne’n tròba pas nat : digun ne vòu d’un tau mèste !

Totun, au cap de dètz ans, quauqu’un que’u prèga de’u balhar lòtja. Qu’es un joen : digun ne’u vòu. Qu’a pro maishanta reputacion : lo monde que disen que n’es pas valent, e portant qu’es pro goalhard… Que’u hèn tabenh passar per pèc, com la lua vielha…

Aqueth omiòt s’aperèva Jantiròt. Lo Diable, per un còp bravilhàs, que’u disoc :

— Que’t voi ! Que’t lòtgi e que’m hès lo camp !

— Mercí hèra. Mès, çò que’vs devi ?

— E bé ! La mitat de çò que hècis vasi entà cadun. Engoan qui vèn, çò qui serà de cap au so serà entà jo. Tu, qu’auràs çò de devath tèrra.

— Ò quiò ! Atau haram pusqu’at vòtz atau !

E de la Sent Martin a miei abriu, lo Jantiròt qu’eishartiga, que dessoca, que hosia, qu’arrèga e qué hè ?… las tuhras.

De cap au vint d’aost, qüand las tuhras son amassederas, lo nòste òmi qu’apèra lo mèste. Aqueste que s’i hè d’arribar, dab hèra d’ajuda. E tots que còpan au tros : los uns que sègan, los auts que dalhan… Que plenhan tambarèus de… salopèr. E lo dimeishe qui vèn, que menhan tot aquò a Lucsèir, devant la glèisa. Digun ne’n vòu e tots, a la sortida de la messa de haut jorn, que’s foten deu Diable e que l’ahulan.

Aqueste, negue de colèra, se’n va trobar lo metaièr e que’u crida :

— Que m’as gahat engoan ! Mès que sii lo prumèr e lo darrèr còp ! En unh’aut an, que’m carrà çò que sii cochat e tu qu’auràs çò qui pareisherà !

— Com vólhitz, mèste !

E de Sent Luc a Totsants, lo Jantiròt que hema, qu’arpèga e qué semia ?… blat ! Aquò hèit, que boja, que casca, qu’escantoa e que dèisha har…

Entà banlèu, de cap a Cension, lo Diable qu’arriba. Vòu véser lo camp. Qu’i veid bèra recòlta… e, plen de coentas com tostemps, s’escapa viste a l’infèrn.

A Sent Jan, lo blat qu’es copeder. Lo Jantiròt que harga la hauç, que sèga, que hè garbas e ligòts e que s’i hè de hicar a l’aplec, dehens la bòrda, çò que s’a amassat. Aquò qu’es hèit ! Lavetz, qu’apèra lo Diable : cau que vèni viste cercar los sons drets.

Ne’u cau pas aperar dus còps ! Austalèu qu’arriba dab ajuda, hèra d’ajuda. E tots que hèn au qui mèi har : que darrigan, que hèn pialòts e que carcan… Lo Diable qu’at vòu véner tot a Sent Justin, per la hèira de Magdelena.

Mès digun ne vòu de ‘queths tros de blat e lo monde qu’arrisen e que’s trufan un còp de mèi. Hòu de colèra, lo Diable que torna engular lo Jantiròt.

— Malaja ! Malaja ! Volur de metaièr ! Que’t harèi còser banlèu !

— Jo, que soi un volur ? Qué’vs èi panat ?

— Si-fèt, qu’ès un volur ! Que’t sauvas tendent çò de bon e que’m dèishas…

— Mès, mèste, es la mia fauta ? N’atz pas causit cada còp ? Qué vorratz engoan qui vèn ?

— Tot ! Qu’at voi tot ! As entenut ? Tot entà jo : çò de dessús e çò de devath ! E pren garda a tu, se’m gahas un còp de mèi ! Que t’at harèi pagar e que’t costerà hòrt car ! As-tu comprés ? Que t’averteishi que poiràs, lavetz, anar har córrer la biaça !

E tostemps pressat com lo mau de vente, lo hastiau que huit a soa casa e qu’arnèga : ‘’Macarèu ! Diu vivant ! Hilh de p… !’’

Lo Jantiròt, eth, qu’es capvirat. Cau donc que hèci au camp adara ?

— Tè, ce’s ditz, perdut a pèrder, vau semiar milhòc de varèit, deu prumeriu.

E, au mes e mai, que hè milhòc. Que’u trabalha, que’u cauça, mès n’escabelha pas, ni n’es·hoelha.

A Sent Lop, lo Diable que vèn har lo torn deu camp. Lo milhòc qu’es austà haut que lo qui e’u hè possar. E, en graupant dab las úrpias devath tèrra, que tòca. Que va plan aqueste còp ! E que vòu amassà’c tot lo lendomans.

Lo Jantiròt ne’n es pas d’avís.

Cau aténder Sent Luc ! ce’u ditz. Atau hèn tots los metaièrs de pr’ací…

A Sent Miquèu, la nèit, au clar de la lua, lo Jantiròt que s’amassa las pilhas e que’n plenha lo solèr de soa casa. Qüand a fenit, ua semmana avant Sent Luc, que crida au Diable d’arribar qüand volhi…

Com tostemps, qu’es aquí austalèu, dab lo son monde. E tots au trabanh ! Que shirgan, que hèn hèis, que carcan vint carretassas. Las menhan a Recohòrt per la hèira de Sent Luc, la mèi grana de l’annada… E que tiran a véner… Mès, aquí, com alhons, tròban pas crompaires, sonque trufandèrs, hèra de trufandèrs.

Lo Diable creid vàser pèc. Har fóter d’eth tres còps adarrond ! Que huit dens l’infèrn e qu’at vòu har còser tot ! E que jura… E que raina… E que s’esprisha…E  que s’esmaleish… E que ronha… E que n’a dab tots e totas.

Dempús, lo Jantiròt ne l’a pas jamès tornat véser. Qu’a hèit benesir, peu curè de Lencoac, lo camp, la bòrda e la tapiòta. E, adara, que viu, mèste a soa casa, urós com un arrat au palhèr.

Lo monde que disen qu’aqueth pegolhàs qu’a avut hòrt de shança, tròp de shança…

3 août 2016

Shafres comunaus en Lana-Grand

Classé dans : Bassin e Hauta Landa girondina,Lanas,Tradicions populàrias — Lo Sarmoneir @ 12 h 08 min

Sivant ARNAUDIN.

 

Bonhicaires/quershadaires d’Argilosa
Tripèrs d’Arjusan
Rishards d’Aunèssa
Vaisheraires d’Aurelhan
Castanhaires de Balehada
Maquinhoaires deu Barp
Cauças-estronhadas de Bèilonga (?)
Pisha-vin de le Bastida
Argilaires de Belièt
Carrejaires de Belin
Cantaires de Bèrt
Picaires de Biscarròsse
Chancaires/heiraires de le Bohèira (gentilé : Bohèirin, Bohèiròt)
Cerilhaires de Boricòs
Cintèiraires de Calen
Recordaires de Campanha
Guindolhaires de le Capèra
Pè-negues/pèiraires de Comensac
Frangèus de Cornalís
Panatèrs/bondroaires d’Escorça
Chaleminaires de Garenh
Coarres de Garròssa
Anguilaires de Gastas (gentilé : Gastèus)
Sharroaires de Gujan
Milhadaires de Haudoars
Bandolièrs d’Igòs
Palomaires/esquiroaires/esquirochaires de Labrit
Marshands de pruvas de can/aulhaires de Lencoac
Mossurs de Lengòssa
Aücaires de Lesp’ron
Mautoèrs/capetraires de Licseir
Caga-lan/dançaires de Liglon
Gemèrs de Linse
Marcadaires de Lipostèr
Biscarraires de Lugòu
Hròcha-parets/chancaires de Luva (gentilé : Luvòts)
Garrolaires de Mamisan
Agressaires de Manòr (gentilé : Manorets)
Pescaires de Melhan
Agivaires de Miòs
Ivronhes de Morcens
Assembladaires de Mosteir
Shicanures/plaitejaires deu Murèth
Jogaires d’Ostens
Aucheraires de Parantís
Patacaires de Pissòs
Tuulaires de Pontens
Carrotaires de Rishèt
Sacules/perligostraires/hemnaires/embraçaires de Sabras (gentilé : Sabròts, Sabrins, Sabringòts)
Carboaires de Salas (gentilé : Salòts)
Aunhoaires de Saunhac
Pintaires de Senguinet
Moinicaires deu Sent
Auberjaires de Sent Magne
Henejaires de Sent Pau
Pregaires de Diu de Sent Perdon
Chinchaires de Senta Aulàdia
Biscarraires de Sèusa
Rampelaires de Shos (gentilé : Shorets)
Ajartaires de Sòre (gentilé  : Sorets)
Poloièrs de Susan
Porcatèrs de Tartàs
Pèugaires de la Tèsta (gentilé : Testerins)
Lagostraires/abelheraires de Trensac
Audiençaires de Viganon

21 février 2014

Critica de mots utilisats per los occitanistas girondins

 

En cors d’escritura

En blu son les modificacions recentas.

Parli pas de les locucions nimèi de la conjugason. Vòli en prumèir rapelar que lo gascon (septentrionau) es en contacte – e desempui totjorn – demb lo francés e lo sentongés, e pas demb lo catalan. Qué de mèi normau qu’i augi de francismes dedens ?

Aute rapèl : i a una diferéncia entre barrejar los dialèctes (que sii perque granhan los mots shas los uns e los auts per diferentas rasons – coma P. Lavaud partatjat entre medoquin e vasadés -, o mèi perque an la volentat d’utilisar una lenga normada, centrala – coma E. Chaplain o G. Brasquet), e utilisar de barbarismes, d’ipercorrecions, a la mòda de Panoccitan, o de fòrmas verbalas faussas (condicionau e futur confonduts, accent tonic mau plaçat, desinéncias inventadas…). Açò hèi mèi puishiu, sustot quòra s’agís de personas que prenen la paraula en public en gascon per se’n hèser los ambassadors, que l’ensenhan, que ne’n hèsen la difusion… e que percaçan los francismes !

 

a de qué (à quoi), per de qué (pourquoi) – Fòrmas alambicadas, « farlabicadas » coma dirén los que les utilisan. Dens lo quite dialècte lengadocian, per pourquoi, tròban sonque perqué (Laus, Panoccitan, Occitanews, Alibèrt 1965). En fèit, la localisacion d’aquera estranja locucion nos es balhada per lo TdF : vèn de Provença rodanenca ! Citat tabé per Per Noste e d’Estalenx, mès shens localisacion precisa.  Per a de qué, remplaçar simplament per a qué.

◊ abans (avant) – En Gironda e dens les Lanas, lo Thesoc balha pas nat s. En Gironda, auram de fòrmas en [-ãŋ] ; dens les Lanas, en [-ãn]. Fau donc anar entà lo Biarn per véser aparéisher un s. D’un aut bòrn, retròbam exclusivament de fòrmas en [aw-] dens les zònas ont v interconsonantic se ditz [w]. Conclusion : dens una granda partia de la Gasconha lingüistica, avant es l’ortografa logica, mème se av- vèn deu latin ab.

ahortir (renforcer ; assurer?)  ( d’Estalenx  : maintenir, certifier, soutenir )

◊ alaissar (lasser) – Sols lassar, alassar, omèi alaiar, son atestats en gascon. Alaissar es a priori un barbarisme. N’es pas coneishut tapauc per lo FEW.

ambient (ambiance)

amuishar, muishar (montrer) – Aquò’s vrai que muishar es atestat en Gironda (Vigneau 1879). Mès lo mòt dominant es moishar (Macariënes 1763, discors de les recardèiras Bordèu 1789, Moureau 1870, Vigneau 1879, Habasque 1890). Am tanben mochar (Ferrand 1879), mostrar (1748), mustrar (Vigneau 1879). Tots aqueths mòts son un pauc vielhits (gascon modèrne : har véser - BACT 1994) mès pas pro pr’estar arcaïcs. Dens  quauquas situacions, pòdem utilisar ensenhar (ensenhatz-me la pòrta - Verdié) o parar (en parant los braç).

Andreu (André) – La toponimia gascona, Gironda inclusa, es gaunida de lòcs Andriou, Andrivet, Andribet ; tròban tabé quauques Andreou en Biarn, Armanhac e Arièja (Géoportail). Boyrie-Fénié balha tabé Andriu, aquò’s donc la fòrma a gardar aciu. Per contra, disen Sent Andrés de Cubzac [ky'zat] (sorça wèb esfaçada !) ou Sent André en Cubzagués (Bardeau 1980).

◊ aperet (appel)  – Absent deu FEW, deu TDF (cita pas que apèu, apèl), present dens d’Estalenx a costat d’aperada. Pensi qu’aperada es mèi generalisable (en gascon)… mès aquò’s una causida tot-a-fèit personala.

◊ apitar (monter (un projet…)) - Los sens recensats son :  »dresser, mettre debout, hisser, jucher, planter ». Retròbam la medissa causa dens lo FEW  : l’irèia de botar de pè, de quilhar quauquarrés, mès totjorn dens un sens concret. Adara, la question se pausa de saber dens quala mesura pòdem utilisar apitar dens un sens abstrèit coma monter en francés. N’i sui pas tot-a-fèit opausat mès fau i carcular. Apui hèi partida deus mots- »batèus » deus occitanistas (coma  estrambòrd, soscar, sicut, balèti…) emplegats a tot invèrs.

assabentar (mettre au courant)

atau de (afin de) – Construccion exotica que gèina la comprehension d’un tèxte. Probable un barbarisme, aumens en gascon : es absenta de Per Noste, Atau que’s ditz, Rèi-Bethvéder, Vidal, Moureau, Vigneau, BACT, Tradinaires, d’Estalenx, abat Foix, e lo quite TdF. Afin de se ditz per/pre fin de (Tradinaires) o per/pre tant de (Blanc, Verdié, d’Estalenx).

s’atudar

-ava (imperfèit de l’indicatiu) – Solide que ‘quò’s una fòrma bordalesa, mès los quites occitanistas sud-girondins mespresan -èva, qu’es la sola fòrma de Gasconha centrala-occidentala (Lanas, Vasadés, …).

avenidor (avenir) – Aviéner, avier, avénguer dens Per Noste ; avénguer dens Rei-Bethvéder ; aviéner, avenir en çò de l’abat Foix. Avenidor es lengadocian (Laus) e provençau (CREO Provença). En Gironda, pòdem donc utilisar avenir, e a la lemita avèner/avíer.

baishar (descendre) – S’excèptam descénder, en Gironda, am pro de varietat : daverar [-β-] en garonés e vasadés (Macarienes 1763, Ferrand 1879, Vigneau 1879, BACT 1994), devarar [-β-] en medoquin e vasadés (ALG, Vigneau 1879, BACT 1994), davarar [-β-] en Buish (ALG), davalar en marmandés (Laffargue 2007), dravar [-β-] a Sent Sefrian (ALG). Per contra, per parlar de la mar, dísem : la mar s’abaisha.

balèti (bal) – Esturi ahurbit de pas trobar ‘queth mòt dens lo TdF ! I a sonque : « BAL, BALE (m.), BAIL (g.)« . Lo quite Per Noste balha sonque bal. Rèi-Bethvéder ajota balòcha. Balèti apareish en lengadocian (Laus), en vivaro-aupenc (Faure) e en provençau « bal populaire » (CREO Provença) – tot aquò a costat de bal, bau, bale, balòcha. Un article wikipedia (http://fr.wikipedia.org/wiki/Bal%C3%A8ti) nos indica una provinença mediterraneana deu tèrme. Coneishut dens lo Gard (http://www.nemausensis.com/Patois/dico.htm). Brèf, aquò’s pas un mòt « atlantic ».

◊ barri (quartier) – Inconeishut en gascon modèrne de Gironda, e probable dens les Lanas tabé (abat Foix). Los autors son unanimes : « BÀRRI, [...] BÀRRIS (g.) ([...] b. lat. barrium [...] limite extérieure), s. m. Rempart, muraille, fortification ; grand nuage qui paraît et s’étend à l’horizon [...] ;  faubourg [...] ; fossé [...] » (TdF) ; « BARRIS, s. m., faubourg, vient de BARRA, fermé, lieu fermé » (Cénac-Moncaut 1863) ;  »BARRI, espace clos, enceinte fortifiée. Voy. Mote » (Lespy & Raymond 1887). S’agís donc d’una murralha e de çò qu’es contengut pr’aquera murralha. Parlar deu « barri Sent-Miquèu » a Bordèu, o, pire, deu « barri deu Tondut« , aquò’s díser qu’aqueths quartèirs son embarrats. E pui, aquò’s anacronic. Quartèir es milhor ; e – en passant – significa tanben hameau, un mòt qu’am pas costuma d’emplegar en francés regionau (estímam mèi quartier).

beròi (joli,  beau) – Ací, lo problèma n’es pas la grafia, vist que pòdem prononçar aquò [bɾɔj] ; lo e venent muc davant un r es frequent en Gasconha deu nòrd e de l’oèst : s’rèi, cant’ram, … Lo problèma es de prononçar [be'ɾɔj], percé qu’aquò correspond pas a les règlas localas. Un sinonime : polit (BACT 1994). Vigneau balha taplan la prononciacion demb [e] mès sembla anteriora.

◊ biais (façon, manière) – Biais es espandut un pauc pertot dens los diccionaris occitanistas, mès pas a nòste. Dísem faiçon : « fayçoun s.f. Façon. Mêmes acceptions au propre et au figuré que pour le mot français.   fayçounous, -ouse adj. Qui fait des façons [...] » (Vigneau 1879). « FÉIÇOUN /faïçoun/ sub. mas. [sic] Façon, manière [...] De toute féïçoun, quoi qu’il en soit » (abat Foix). « FAISSOUN, s. f., façon, manière » (Cénac-Moncaut 1863). « FAYSSOU, Faysson, façon [...]  FAYSSOUNÈ, qui fait des façons [...] » (Lespy  & Raymond 1887). D’Estalenx cita : fayçoùn, fayçoû, tràc, tàc, manère, manèyre, alamén, òbre, mègro, sètey, angàna, angòna, mangàno, ahù ; sàbem pas tròp çò qu’es tot aquò, mès una causa es segura : pas de biais ! E Vigneau, Foix, Cénac-Moncaut e Lespy lo citan pas briga ! Aquò nos mòisha bien que ‘quò’s un crane lengadocianisme… Idèm per biaish, qu’es ad espudir, per tant qu’augi una aparéncia bien gascona.

brac  ! (bref !)

cabussar, caponar (plonger) – Cabussar es atestat dens los diccionaris gascons, aquò’s vrai ; mès en Gasconha deu sud. Per caponar (Vidal 2003), sabi pas ont anguren granhar una tala exoticitat : significa châtrer (capon = chapon) e tabé agir lâchement (capon = poltron) ; e capihonar, en gascon deu sud, significa « sauter la tête en bas et retomber sur ses pieds ; cabrioler » (Lespy & Raymond 1887). Pus pròishe de nosauts, l’abat Foix prepausa – exceptat plonjarchampolhar (mèi demb lo sens de barboter) e tolhar… mès n’an probable pas la connotacion de plonger d’un plongeoir. La  solucion marmandesa capuishar (Laffargue 2007) pòt èster generalisabla au gascon septentrionau.

◊ caisha (boîte, caisse) – Es teoricament possible en gascon septentrionau (es la fòrma gascona meridionala, amèi en gascon septentrionau utilisan baishar, caishau, etc. Un mòt modèrne atestat es caissa [‘kεjsə] ; es cèrtas un francisme mès rapelaram qu’i a de mòts shens sh en nòrd-gascon (parei, conei, pèisser…).

campèstre (campagne) – Volentat de distanciacion lengadocianisanta ; sufís de díser campanha. En Marmandés, designa un lòc perdut, isolat, dens la campanha (influéncia agenesa), o belèu la campanha mès demb una connotacion de trou paumé.

cansat

canton (coin) – En Gironda, aquò vòu díser carrefour (ALG, Gaye 1999). Aquò’s vrai que Mensignac balha tabé la significacion coin de rue mès aquò rejunh la precedenta, e tròbam pas enlòc, en nòrd-Gasconha, l’extension a totas les accepcions de coin. Aimar mèi cunh, o a la lemita còrn. Los Marmandés disen tabé cohin per lo cunh deu huc.

◊ capitar (réussir), capitada (réussite) – Inconeishuts en Gasconha. Lengadocianismes ;  »La significacion normau de ‘capitar’ en gascon qu’ei ‘entamiar’, ‘començar’ en parlant d’un tribalh, d’ua tasca, que non ‘escàder-s’i’ (ved. Palay). » (http://loblogdeujoan.blogspot.fr/2017/05/petit-lexic-dincorrections-e-de-causas.html)

◊ car (cher = anglais « dear »)  – Dens aqueth sens, pensi que fau se rabàter suu francisme shèr (N. Laporte). Aquò’s eth qu’utilisan los locutors, que lo diferencian de car = de prix élevé.

◊ carrèira (rue) – Aquò’s vrai que lo mòt es fòrt espandut dens les regions d’òc demb lo sens de rue e chemin a l’encòp (TdF, Thesoc, Cénac-Moncaut 1863, Lespy  & Raymond 1887, abat Foix). Mès a nòste, aquò’s un arcaïsme que damòra sonque dens de diminutius, o en Vasadés dens lo sens de chemin d’exploitation (Thesoc) o, coma escriu Vigneau : « chemin de charrette, généralement compris entre deux champs et bordé de haies. » Dens lo TdF, vésem d’alhurs : »chemin creux, chemin rural, sentier, en Gascogne et Limousin« . Sui pas contra l’utilisacion de carrèira, au contrari ‘quò’s adeqüat per les bastidas e los vilatges medievaus (cf. noms medievaus de les ruas a Sent Macari : « carreyra de l’Ourdidey » etc.), mès rua, ruia, son belèu mèi apropriats dens un sens generau, per nòstas vilas modèrnas. Ad utilisar per route. Cf. tabé a Sent Pèir d’Aurilhac ont la Carreyre es un camin religant lo borg aus getins, e ont la Carreyrelongue es un camin entre les vinhas.

charrar (bavarder) – Mòt lengadocian (Laus), provençau (CREO Provença) e vivaro-aupenc (Faure). Curiosament atestat dens Rei-Bethvéder, demb la prononciacion [ʧ]. Dens lo Thesoc, present en Aups Maritims, Auda, Avairon, Erau, Gard, e en catalan. A nòsta, encara un còp, am la causida, e demb totas les nuanças que vòlen : caquetar, blagar, blagassar, blagassejar, jacassar, jagassar, javassar, chapilhar, devisar, papotar, plaidar… E be no !  N’i'n a, fau qu’anguin quèrre lunh lurs mòts… e après, critican l’òc « farlabicat » !

chepic [ ] (souci)

clavaire (trésorier) – Lo sens de trésorier es mencionat dens lo TdF, mès es precisat qu’es vielh. Sui pas totalament contr’aqueth mòt, mès fau tanben pensar a  tresaurèir. A notar que lo clavaire o clavèir èra tabé, d’autscòps, lo que gardèva les claus d’una vila o d’un ostau, lo majordome.

◊ clucas (lunettes) – Vigneau nos balha un mòt interessant : les bajauclas.

◊ çò purmèir (tout d’abord)  – Sufís de díser en purmèir, en prumèir, en permèir, en premèir. Aquò hèi benlèu mens « sintaxa occitana » mès aquò’s mens artificiau, aumens a nòste.

còla (équipe) – Mòt tipic en Lengadòc o dens los Pirenèus, mès… inconeishut a nòste. Un pauc coma se disèvan « baragana » o « shipiron » en Provença ! Vesi pas res de milhor qu’equipa. Demb una connotacion pejorativa, poirem utilisar corriòla, ligòt, palancada,… …, sivant lo sens de la frasa.

◊ concluida (conclusion) – Conclusion, bien entendut ! E pas una fòrma bastarda coma *metgina, *letradura, e auts. Amèi, escrivut atau, diuré se prononçar [-'klyj-].

contenèir (container/conteneur)

contunh (de) (sans arrêt, continuellement) – Inconeishut en Gasconha deu nòrd. Am una locucion fòrt interessanta mès pauc coneishuda per díser aquò : a tengut (Vigneau 1879), de tenelha (Masson). Tanben, en Buc : darrèir-avant (Moureau 1870).

◊ de qué (quoi – pronom interrog. seguit de qqren) – Aquò’s usuau (se ditz dens ma familha) de s’escridar de qué ? quora an mau comprís quauquarré. Mès hèser seguir aquò d’una frasa, coma dens de qué dises ?, aquò’s pas endogène a nòste. Aimar mèi qué dens aqueth sens.

dab [dab] (avec) – Èi entendut aquò mantes còps. D’autscòps, les gents sabèvan prononçar l’òc, hasèvan les ligasons, les modificacions foneticas, naturalament, per de rasons d’eufonia ; quòra escrivèvan, seguissèvan la prononciacion, çò que balha çò que los occitanistas apèran la « grafia vergonhosa » mès qu’a pas res de vergonhós. Çò que tròbi en quauqua sòrta vergonhós, aquò’s lo contrari que se practica anuit : los occitanistas deduïsen la prononciacion de çò que lugissen en grafia normalisada. Atau, disen [dab] au lòc de [dap]. Idem, la frasa lengadociana « aquesta setmana, los bèls anhèls pèisson pas luènh dins las bòrdas e dins lo prat de Joan amb los anhelons » vai èster dita  pus o mens « aquesteu sétmaneû louss bèlss agnèlss pèyssounn pass lüèn dinnss lass bordeûss é dinnss lou prat dé Djouann ambeu louss agnélounnss«   au lòc de « aquésto sémmano, louy bèlz agnèl(s) pèyssou(m) pay lèn dî lay bòrdoz é dî lou prad’dé Jan (o Tsan) an louz agnéloûs« . [ Pòdetz notar lo -a prononçat -e a la mòda gascona-occidentala dens los mediàs occitanofònes dinca dens la boca d’un provençalofòne, per pas lo citar. Mon ipotèsa es : Ortés es en zòna [-ə] (Gasconha occidentala) e Per Noste i es basat ==> los de Per Noste espanden aquera prononciacion dens lo Biarn (donc a Pau) ==> la prononciacion atenh l’UPPA e la quita  universitat de Bordèu ==> los estudiants occitanistas, d’ont que siquin, aprenen aquò shens se pausar de questions e cresen que ‘quò’s LA prononciacion ==> vènen jornalistas occitans o emplegats d’associacions occitanas o cargats de mission sus de questions occitanas, dens tot lo territòri d’òc ; aprenen lo lengadocian o lo provençau aseptisats en gardant lo [-ə]. PS : sui pas anti-ə, vist que disi atau. ]

se debanar (se dérouler, se passer) – Ridiculissime, dens lo sens que debanar significa dérouler au sens pròpe (un gumèth, un escavèth) un pauc pertot en « Occitània » (mès pas en Gironda). Vam lugir çò qu’i a dens lo TdF, donc au XIX° siègle : « DEBANA [...] Dévider, mettre le fil en écheveau ou en peloton [...] débiter des paroles [...] bâcler, dépêcher un ouvrage [...] renverser par les cornes, faire tomber ; rouler d’un lieu élevé, dégringoler ; mourir, en style familier [...] SE DEBANA, v. r. Se dévider, se dérouler ; s’écorner. » En çò de l’abat Foix : « DEBANA vb. act. Dévider ? le lin (Armagnac)« . Los occitanistes hasuren artificialament lo medís litzament de sens qu’en francés… coma se disèvan « un alugret au cafè » o « i a un bohon dens lo service »… Prepausi simplament se desrotlar, se passar, se tenir, etc. Divèrs lectors m’hèsen remarcar que lo mòt es tanben notat per Mistrau (aumens en provençau) au sens figurat, çò qu’èra passat per malha quòra avèvi lugit l’entrada DEBANA dens lo TdF. Aquò dit, fadré cercar son existéncia en gascon. D’auta part, G.J. Barceló avèva notat dens Jornalet una atestacion d’aver luòc (donc auger/àuger/aier/aver lòc a nòste) en òc medievau.

debuta (début) – Lafitte, dens sa tèsa, escriu : « vigoureusement critiqué comme une innovation récente par le linguiste provencal F.-L. Icard (Aquò d’Aquí, Déc. 2001) et désavoué par G. Narioo (País Gascons, Janv.-Fév. 2002), est ignoré du TDF et de Palay qui ne connait que debut, masculin, tout comme le catalan. Il s’agit sans doute d’un gallicisme [...] On peut lui préférer [...] coumençamén », sichi començament [-sə'men] a nòste.

dèca (faute) – A nòste, am marganha qu’es prampó saborós. O simplament fauta.

demesir (diminuer) – Encara un lengadocianisme inexplicat en çò de Girondins ! Lo vèrbe demingar, bien espandut a nòste (ALG), n’a pas res de francés, pertant ! Citarèi tabé coma vèrbes segondaris : desmingar, dimingar (ALG).

desaparéisher (disparaître) – Fòrma iberica (catalan desaparèixer, castillan desaparecer) e gascona meridionala. La preconisacion de Lafitte es desparéisher, e retingram disparéisher en Gironda. D’alhurs, lo TdF dona sonque « DESPARÈISSE, DISPARÈISSE, DISPARÈSSE (l.), DISPARÈITRE (d.), DISPARECHE, DESPARI (g.), DISPARI (carc.)« .

desbrembar, desbrombar (oublier) – Aqueths mots, mèi ses variantas inhoradas deus occitanistas « de basa » (vista l’egemonia biarnesa dens tota la Gasconha lingüistica) debrembar, debrombar, desabrembar, debrumbar, son presents en Biarn, Hautas Pirenèias, Arièja, Hauta Garona, Gèrs e Lomanha. Autament dit, en Gasconha meridionala e orientala. En Gironda, dísem essencialament oblidar ; tanben aublidar, omblidar. Dens les Lanas, i a tanben obligar.  E… desapréner en Buc !

despuish (depuis)

dessenh (dessin), dessenhar (dessiner) – Lafitte indica que ‘quò’s un catalanisme per dessin, dessinar.

un XXX deus/daus bons (un (très) bon XXX)

dintrar (entrer)

discutida (discussion) – Encara un neologisme, desgitat per lo quite Alibert. Palay prepausa discuta o discussion, retingram lo segond.

doblidar (oublier)

dorsièr (dossier)

dralha (trace, voie tracée) – Am tralha, tralh, trolha (ALG). À la trace se ditz dens lo tralh (Bergey 1923). Pòdem tabé parlar de les piadas (Gaye 1998) : marshar dens les piadas de quauqu’un.

edat (âge) – Arcaïsme en Gasconha, atestat sonque dens Per Noste, e pas dens lo quite TdF. Díser simplament atge, comprés per tots.

elejut (élu)  – Se los qu’ec utilisan sabèvan conjugar coma fau, s’apercebrén qu’aquera fòrma supausa un infinitiu eléger. Òr aqueth infinitiu es biarnés e landés (manca Bòrn e Petita Lana) ; dens los departaments 33-47-32-65-82-31-09, es legir (lugir en bordalés e garonés), donc elegit/elugit.  (http://cartodialect.imag.fr/cartoDialect/seadragon.jsp?carte=CarteALF0774&width=4880&height=5908)

empont (scène, estrade) – Absent deu TdF (mès i tròban « EMPOUNDRE, EMPOUNE (esp. imponer, lat. imponere), v. a. Elever, en Béarn, v. auboura« ). Inconeishut tabé de l’abat Foix, e d’Estalenx balha coma significacion échafaudageEstrada estant un mòt d’òc (deu latin strata), sembla donc qu’èsti la milhora solucion.

encargat de (chargé de = qui a la misson de) – Pensi que cargat de, carcat de, es mèi simple.

encastre (cadre = « dans le cadre de… ») – Medissa consideracion que per « se debanar ». Dens lo TdF :  »Rouet de charpente [...] ; châssis [...] ; cadre d’un ciel-de-lit [...] ; empâtement d’une grue, d’un beffroi ; vieux meuble encombrant [...] ; châssis en général, encadrement, clôture, chaton d’une bague [...]« . Autament dit, significa cadre mès sonqu’au sens pròpe. Au sens figurat, vau mèi emplegar cadre/quadre.

ensajar (essayer) – En Gironda, aquò’s estrange de lugir aquò, coma se les gents inhorèvan assajar (fòrma pangirondina) e sajar (fòrma vasadesa) (ALG).

entresenhas (renseignements) – Prumèir problèma : escrivut atau, lo s centrau se diré [-z-]. Segondament, Lafitte explica que ‘quò’s un catalanisme, escartat per Narioo e absent en çò de Palay. A remplaçar per rensenhaments ; Palay balha tabé endicas.

escasença (chance) – Diu èster emplegat sonque quòra vòu díser occasion, opportunité… e pas per la chança quòra son chançós !

eslissar (glisser) – La Gironda es plenha de vèrbes originaus : s’esluishar en Vasadés e Lana girondina, lincar en país garonés e entà Bordèu, arrelinjar en Buc, lurjar e lurzar en bas Medòc, litzar a Sent Macari, lissar a Taiac, limpar? (ALG, Thesoc, Macariënes 1763, Moureau 1870, Masson 1980, BACT 1994). Pus lunh, trobaràm tabé enlurrar, eslurrar (abat Foix). Eslissar se tròba dens Per Noste, mès enlòc en Gironda, aumens per çò qu’en sabi.

esmauvut (ému) – Pòdem prepausar lo mòt bordalés esmovut, deu vèrbe « esmover » (Dador 1867), o lo mòt que digun n’i trobarà  pas a díser, emocionat.

esperit (esprit) – Medissa remarca que per « beròi ». Pòdem escríver entau mès fadrà prononçar [es’pɾit].

estrambòrd (enthousiasme) – Aquò’s vrai que d’Estalenx cita ‘queth mòt pertant provençau, mès ajota « littéraire« . Lo mòt sud-gascon usuau es arsec. Utilisar entosiasme.

◊ eveniment (événement) -

farlabica, farlabicat (désigne ce qui est non authentique, fait de toutes pièces) – Lo TdF indica « FARLABIC, FARLABICO, s. Frelatage, frelaterie, artifice, en Languedoc. [...] FARLABICA, v. a. Frelater, falsifier, en Languedoc. [...] FARLABICAT, ADO, part. et adj. Frelaté, ée« .  Es tabé gascon, atestat dens lo Gèrs e lo Biarn ( »farlabicar » = frelater), en Arièja ( »farlabic » m. = tromperie, frelaterie) (FEW). Mès pas en Gironda ! A donc una afinitat meridionala e orientrala dens l’espaci gascon.

fin finala (finalement) – Estranja locucion, recurentissima en çò deus occitanistas « de basa »… coma s’una fin podèva estar auta causa que finala ! (umor). L’abat Foix balha a le fin deu conde, en fin de conde/conte. A nòste, pòdem utilisar finalament(citat tabé per d’Estalenx, a costat de hinaument (Garros) ), en fin de conte/compte, a la fin(cf. Lespy  & Raymond per lo darrèir). Aquò’s vrai que Mistrau cita « en fin finalo, à la fin finalo, à la fi finau (b.), en fin finale, en dernier résultat » mès : 1) i a « en » o « a la » en prumèir, 2) en fin finale es tabé una locucion francesa (http://www.cnrtl.fr/definition/final) e achiu lo sens es de vrai « tot a fèit a la fin, shens qu’i augi res après ». Donc, díser : fin finala, am pensat har una amassada… n’es pas adeqüat. Tot aquò dit, fin finala estut adoptat pr’una quita  »localista » vasadesa ( »Tiralanha ») qu’escriu en grafia francisada !

frais (frais = dépenses) – Arriba qu’èsti prononçat [fɾajs] ; pertant, vèn – via lo francés - deu latin fractum (CNRTL). Tot coma tractum e factum an balhat « trèit » e « hèit », diuré estar escrivut – o aumens prononçat – [fɾɛj(t)]. E, se vòlem completament integrar lo mòt, perqué pas l’escríver frèit/frèits/frèis ? Mès, per Lafitte, la question se pausa pas : coma ‘quò’s un francisme, prepausa de lo remplaçar per despensas, còstas, çò que me sembla una solucion interessanta. (Segur qu’utilisi bèth-arremat de francismes, mès aqueth pausa problèma, e la solucion n’es pas exotica !)

gaujós (joyeux) – Per Noste balha sonque gaujós ; Rei-Bethvéder balha gaujós e joiós. Lo dimorfisme gaujós/joiós se retròba en çò de Laus, Faure e CREO Provença. L’abat Foix, eth, dens les quitas Lanas, balha pas gaujós ; mès balha arregaugidós, content, hajau, joiós. En Gironda tabé, tròbam sonque joiós, o geiós en bas Medòc (Viaut 1992). Mon argument en favor de joiós es lo seguent : en Gasconha septentrionala, los adjectius en -ós son tipicament gascons (amorós, jabrós…) e los en -ús son de francismes (piús, malurús…). Òr Mèste Verdièr utilisa joiós ; donc pòdem gardar ‘queth mòt.  D’auta part, i a tanben esberit e escarrebilhat que pòden convenir.

gavidar (guider) – Mòt sud-gascon ; conselhi simplament guidar (d’Estalenx, Per Noste, etc.), deu francic *wîtan, qu’es dens tots los diccionaris (http://www.locongres.org/fr/).

gessit (issu)

govèrn (gouvernement) – Calque deu catalan govern o arcaïsme (existís en toponimia : Maugouber…)… Aquò dit, governament - qu’utilisi - es calcat, eth, sus lo francés.

ja (déjà)

hestenau (festival) – Calque deu lengadocian festenal. Pensi que pòdem aimar mèi hestejada/festejada o belèu hestegèira/festegèira, derivats de « hestejar/festejar » =  festoyer (Blanc, Bourciez 1895)… mès tanben assemblada ! Sivant lo FEW, lo lengadocian festenal vèn de festa + annalis ( »granda hèsta que torna cada an »).

hialat

las (les) – Tot lo gascon negue ditz [ləs] ; en Gironda, se ditz [les] (Vasadés, Bordalés, Buc, etc.) o [lej(s)] (Libornés, haut Entre-duas-Mars) (Bourciez 1895). La prononciacion [las] es presenta en Medòc (Romefort 2004) e es citada per Vigneau (probable per les Lanas), mès es minoritària. Lavetz, coma explicar que tot aquò s’escrivi las ? Les es mèi logic.  Les fòrmas las, mas, tas, sas semblan anterioras en Vasadés ; coexistèvan au XIX siègle demb les fòrmas en -e-. Belèu qu’aquestas darrèiras vènen deu francés mès hèsen l’especificitat deu gascon septentrionau, d’autant mèi qu’es un mot fòrt utilisat.

legidor (lecteur), legida (lecture) – Son de mots qu’auré pas espudits Arvèi Cassinhac : seré coma díser en francés un liseur (a la lemita…), la lue. No, utilisaram de mots sabents  lector, lectura.Véser : http://josiane-ubaud.com/ORRORS%20LEXICALAS.pdf

 

lenga nòsta (occitan)

libe, libi (livre)

lissar (glisser)

Lo Goiran (Langoiran) – Fantasia o meishanta trencadura d’una vielha fòrma deu tipe Longoyran, Logoyran, mès ont lo- correspond pas ad un article. Se me sovèni bien (a confirmar !) s’agís de Longorius > Longorianum.

londanh (lointain) – Barbarisme probable digut a una meishanta escritura de l’òc medievau lonhdan, que retròbam devath la fòrma lonhtèn en òc modèrne (Gaussem 1900). Per reconciliar los dus, pòdem prepausar lonhtan. E tabé les variantas lunhtan, lònhtan, apui loenhtan mèi au mijorn.

mairetat (mairie) – Mot baionés (Per Noste) ; mairia es lo mòt comunament emplegat pertot. Per lo bastiment en particulièr, am maison comuna (benlèu pas en Gironda) o ostau de vila Au XIXe siègle encara, en Gironda (Ferrand), disèvan la mèreria (francisat), donc la maireria se regasconísam.

◊ mantuns (plusieurs) – Sui  pas briga segur que sii au plurau. Sivant l’abat Caudéran : « Maint : Mânte, m.f. (archaïsme)    Plusieurs : Mant’un (mantun), f. ûne, pl. mântes-uns, mântes-ûnes. » Logic, non ? Dejà que « mantun » = « mèi d’un ».

medish (même – adj.) – Fòrma sud-gascona. En Gironda, pòdem recuperar lo vielh mòt medís. L’èi d’alhons adoptat.

medish se/si, medish quan (même si, même quand) – Fau pas confónder même coma adjectiu (cf. aquí-dessús) e même coma advèrbe ! Aquò’s pas perque lo mot es identic en francés que vai forçadament èster identic en gascon ! En gascon donc, diram eventualament quitament, assajaram d’emplegar lo mèi que púsquim quite (adj.) e belèu amèi. Los dus pòden belèu èster combinats :  »amèi se ma quita mair vingut… », encara qu’aquò’s belèu un lengadocianisme (cf. amai)

melhor + subj.

de tota mena (de toutes sortes), una mena de (une sorte de)

mensh (moins)      [majn§]

mercés, mercé, mercèi (merci) - Dejà, mercèi, dont la terminason rapèla lo « -èir » girondin, es un mòt foresian (TdF). Mercés e mercé, eths, son atestats un pauc pertot, mès pas en Gironda. Per contra, mercí, mercís, mercia, son atestats en Gironda (Dupouy, Secrets daou Diable, Tradinaires …). Mercí e mercia son atestats per Rei-Bethvéder, d’Estalenx e Atau que’s ditz. L’abat Foix, e Faure en vivaro-aupenc, coneishen mercí ; d’alhons, l’abat Foix conei sonqu’aquò, exceptat ad Aira ont se ditz mercé. E vachiu, pr’auger un apercebut pro complet en país d’òc, çò que nos ditz lo TdF : « MERCI, MARCI (a.), MACI (querc.), MARCEI (lim. d.), MERCEI (for.), MERCÉ, MECÉ, MECI (l.), MÈRCI, MÀRCI (a.), MERCE, MÈCE (toul.), MERCES, MERCÌO, MECÌO (g.), MARCE, MARCES, MARÇO (rouerg.)« .

mercejar (remercier), mercejament (remerciement)

mesclar (mélanger) – Am barrejar (Moureau 1870, Masson 1980), abarrejar (BACT 1994), e boirar (Laffargue 2007), que convènen tot-a-fèit. Mesclar e barrejar n’an pas lo medís sens, lo prumèir significant mélanger, e lo segond mêler.

mètge (médecin) – Inconeishut a nòste. Pòdem díser medecin, o, milhor, çurgent (Buget XIXe, Los Secrets dau Diable XIXe) -encara qu’aqueste èsti pulèu un chirurgien.

metgina (médecine)

mocador (mouchoir)   e auts  »-ador » per un obgèit

món (monde) – En gascon, l’ajot d’un accent agut vai pas cambiar la prononciacion deu -n finau : se prononciarà totjorn coma mon. La grafia món es catalana, e d’alhons shas eths lo -o- tonic se ditz [o]. Per contra, se vòlem a tot prètz espudir lo -e de sosten (a ! la granda question deu tarrible -e de sosten !), sufís d’escríver mond. Personalament, escrivi monde.

moviment (mouvement)

mudacion (mutation)

ne, n’ (en – pronom)

nomenar (nommer) – Aquò’s lengadocian (Laus) e vivaro-aupenc (Faure). Per Nosta balha nomar (o nommar – Atau que’s ditz), nominar, nomentar. D’Estalenx ajota nomiar.

nueit [nw-]

òsca (bravo)

pagina (page) – Lo TdF balha : « PAJO, PARJO (lim.), PATJO (l. g.), PATYO, PATYE (b.), PAGINO (niç.), PAINO (lim.) » ; lo tipe pagina n’es pas lo mèi frequent, ni lo mèi centrau. Pòdem causir paja, simplament. Per tourner la page, dísem virar la hulha (Romefort 2004).

au parat de (à l’occasion de) – En Gironda, poiram díser a l’escasença de. Per contra, escasença diu pas èster emplegat a tot invèrs (cf. aquí-dessús).

paraula (mot) – Iberisme ! Utilisar mòt/mot sivant los lòcs, son pas de francismes !

pas jamèi (jamais)  – Dens les construccions i a pas jamèi de… , sui pas jamèi vingut… , etc., es legitime, mès fau pas aquijar !  »E si pas jamèi… » per et si jamais… es absoludament redicule, tant vau un barbarisme  »de frasa » !

parçan (région, environs) -

partejar (partager)

pegasolet (autocollant) – Occitanisme fòrt espandut. Dejà l’ortografa es pas tarribla, vist qu’escrivut atau diuré se prononçar [peɣazu'let]. Apui aquò’s burlèsque… En francés, un colle-tout-seul haré redde richonar.  E, d’alhurs, « pegar » = coller n’es pas un mòt d’a nòste : ça pègue es tolzan mès pas bordalés. A nòste, un pegar es un gatge ont botan la lèit (ALG) ; dens les Lanas, un sinonime de nòsta pingueta (abat Foix). Lavetz, perqué nosauts Gascons (e Guienés) dívem nos autò-ridiculisar ?  Danièl Séré nos aufre la solucion tota simpla : autò-adesiu.

pertocar (concerner) – Fòrma panoccitana – diurí díser occitanista ? – non attestada en Gironda. Vau mèi emplegar concernar, o pulèu la fòrma corrècta concernir ; o encara, simplament, tocar.

pialat (tas), apielar, amolonar (entasser), a pièlas (à foison) – Lengadocianismes (o mòts gascons orientaus) flagrants ; mèma remarca que per « vuide ». Tas pòt se díser pilòt, carrassa, patòc, pila, pilòc, bostòc (ALG, Laffargue 2007). Entasser se ditz apilar, apilotar, patocar, apilocar, acussar, acurcussar, encarrassar(ALG, Moureau 1870, BACT 1994, Laffargue 2007). À foison se ditz a pilòts, a braçats, a paquets, a gargalhs, a garròt (Blanc, Masson 1980, BACT 1994…). Pòdem donc pas preténder que tròbam lo vocabulari de manca… o qu’es tròp francisat !

piri (pire)

plan [pla] (bien)  – Los occitanistas girondins (e gascons en generau) estent influençats per lo biarnés (cf.  »elejut », etc.) e  aqueth mot estent fòrt comun, es prononciat a la mòda biarnesa, au mesprés de tota cossideracion fonetica. En efèit, dens la pus granda partida de la Gasconha lingüistica (malurosament la nòrma biarnesa correspond a quauquarrés de minoritari), lo  n se ditz [ŋ] : [plãŋ]. (aquò’s fossilisat dens  » taplan ») E de tota faiçon, a nòste dísem bien.

poblant (habitant) – Pr’auger poblant, fadré que peuple se dishussi « pòble ». Òr ‘quò’s pas anau a nòste. Abitant es acceptat en gascon (Per Noste), aquò’s donc la solucion a privilegiar.

podut (pu)

pr’amor (parce que), pr’amor de (à cause de) – Atestats per Vigneau au XIX° siègle, mès aparentament absents de Gironda au XX° siègle. Sui pas contra pr’amor, mès percé que es mèi comun en Gironda, e tròban tabé perqué (Bourciez 1895) coma en lengadocian.

premsa (presse)

prèp (près)

prigond (profond) – Encara una causida estranja dens de bocas girondinas, se considèram la diversitat nòrd-gascona. Prigont/prigond es pas atestat qu’en Òlt e Garona (Thesoc, D. Séré). Am prehont en Vasadés, Bordalés, Medòc e Buc (ALG, Tradinaires, Romefort 2004, Lavaud 2012) ; prohont en Buc, Entre-duas-Mars, Lana girondina (ALG) ; prihont en Entre-duas-Mars (ALG ; Thesoc) ; perhont (ALG, Barreyre 1983, Lavaud 2012) e prihònt dens lo nòrd-èst de la Gironda (Thesoc) En Gironda, les solas fòrmas demb -g- son pregont (Vigneau 1879) e prigònt (Thesoc). L’etimologia vodré qu’escrivussin prehond, prihond, etc. , mès lo femenin es en -onta.

programi (programme) – Ipercorreccion per programa, cf. http://josiane-ubaud.com/linguistique.htm.

pronóncia (prononciation)

pujar (monter) – Present dens les Lanas (abat Foix) mès pas enlòc en Gironda. Se ditz montar. Aquò dit, aquò’s vrai que tròbam de  derivats de pujar en Gironda, dens la toponimia : pujada, pujaduirPujar divèva se díser au Moièn Atge, es donc a la lemita acceptable, mès pas pojar.

quan, on, gran…

quasèrn (cahier), quasernet (carnet) - Mòt reïntroduït per Per Noste, qu’es pas shens rapelar lo castilhan cuaderno. Caièr es utilisat per los locutors.

quitament (même – adv.)

refusir (refuser) – Ipercorreccion per refusar. Una mania prampó espanduda es l’ajot de i partout.

reivindicar (revendiquer), reivindicacion (revendication) – Catalanismes per revendicar, revendicacion (Lafitte 2005).

se remembrar (se souvenir), remembri (souvenir)

repotegar (radoter, grommeler…) – Mot fòrt espandut (Cevènas, Bas Lengadòc, Tolosa, Albigés, Castrés, Roèrgue, Cantau, Agenés, Biarn) mès pas a nòste. Am taplan la causida  : ropiagar, rimonar, marronar.

ressorga (ressource), sorga (source – sens fig.)

la rèsta (le reste)

result, resulta (résultat)

revirar (traduire) – Aquò significa retourner. Traduire se ditz traduíser.

risolèir (risible, amusant)

rodar las  »r » (rouler les  »r »)

salhit -> cf. gessit

sancèir (entier) – Sancèir significa sain, intact, pas abîmé : un fruit sancèir. Entier, dans sa totalité, se ditz entèir ; dens certèns lòcs, am entègre, entrègue o empenat Mès, au solide, sancèr significa  »entier » en gascon meridionau (biarnés per exemple).

sentit (sentiment) – Se retròba au costat de sentiment (que preconisi) dens Per Noste, mès pas dens Laus, Faure, CREO Provença, Atau que’s ditz, nimèi dens lo quite TdF. Homi lo catalanisme a plenh nas !

sesilha (séance) – Mencionat dens lo TdF mès shens mencion deu gascon. Prepausi seança (a la lemita sedença).

seuva (forêt) – Mòt arcaïc introduït per los occitanistas gascons. Coma tèrmes generics, l’abat Foix balha shens problèma horèst, haurèst (qu’i a fòrt de horèsts dens lo Maransin) ; haurèst es garonés, faurèst, forèst  existan tabé en haut Entre-duas-Mars  e en Libornés (Thesoc) ; e bòsc es lo mòt mèi generau. Lo vasadés ahorèst = taillis (BACT 1994) pòt estar utilisat per extension per forêtMontanha es utilisat sus la costèira (p.ex. la montanha de la Tèsta) per designar les ròcas complantadas de bòscs, e per derivacion los quites bòscs (Moureau 1870, Vidal 2003). En fèit, pòdem simplament prepausar seuga/siuga per remplaçar seuva ; es arcaïc coma aqueth, es atestat en toponimia girondina. Vèn pas de secare mès dau latin silva coma seuva (alternància -v-/-g- : cf. dauguns/dauvuns, jauga/jauva, golh/bolh, garrolh/varrolh…). Après, pòdem emplegar los noms especifics : pinhadar, pinadar, piadar, garrena, garrigar, carpolèira, cassoèra, cassoar, bedorar, etc.

si (soi) – Alibert nos indica : « se, pr. pers. des deux genres. Se, soi. La forme si est vieillie« . Pensi que pòdem utilisar se,qu’es un mòt fòrt simple. Per soi-disant, prepausi pretendut,-uda.

si pas jamei (si jamais), com pas jamei (comme jamais), etc.

sicut (sujet) – Neologisme occitaniste per sutgèit, o subjècte (mòt « corrècte ») se vòletz.

sistèmi (système) – Ipercorreccion per sistèma, cf. http://josiane-ubaud.com/linguistique.htm.

sordèir (pire)  – Barbarisme, demb lo feminin sordèira, deformacion de sordeis/sordeish (deu latin sordidus, fem. sordeissa/sordeisha), que Rei-Bethvéder e Atau que’s ditz presentan coma vielh, au costat de piri, pièger o mès maishant. En Gironda, vam díser pire, pus meishant, mèi meishant

soscar (réfléchir), soscadissa (réflexion) – Penibles occitanismes frequentissimes. Lafitte, d’après Palay, balha refleishir, pensar ; reflexion, pensada. Benlèu que pòdem ajotar carcular mès sui pas briga segur qu’aquò se disi a nòste.

subèr (super + adj/nom)

talhèr, talhèir (atelier) – Catalanisme fòrt espandut, elàs preconisat per la majoritat deus diccionaris. En gascon, pòdem notar l’existença deus noms generics obrador, obrader, obradeir/obraduir (un pauc artificiau en Gironda anuit, mès gascon taplan), e tanben… atelièr. Dens una optica sud-gascona, talhèr pòt èster acceptat au costat d’obrader, lo prumèir augent un sens abstrèit e lo segond un sens concret :  » Segon jo, ‘l’obrader’ (melhor qu »obrador’, enqüèra qu’aqueste darrèr sia sinonime d’obrader segon Palay;  ‘obrador’ qu’ei totun ambiguü pr’amor que sap designar l’obrèr tanben) qu’ei lo lòc on tribalha l’obrèr , l’artesan, lo fabricant:. Dongas, l’obrader qu’ei un lòc de fabricacion, de produccion, de tribalh. Lo talhèr, per contra, qu’ei un lòc on s’i amassan monde tà s’i apréner o melhorar ua disciplina, un lòc d’ensenhança, de formacion e de practica e lo mot que sap designar tanben aquesta quita amassada. » (http://loblogdeujoan.blogspot.fr/2017/05/petit-lexic-dincorrections-e-de-causas.html). E de tota faiçon, talhèir es au grand còp segur un crane barbarisme (…o neologisme s’àimatz mèi !)

telefonet (téléphone) – Demb lo sens de téléphone portable, es desgitat per lo quite Sumien (http://opinion.jornalet.com/lenga/blog/831/cossi-raprochar-loccitan-e-lo-catalan-ii) que pr’un còp seguissi. Un telefonet es encara mens un telefòne. Un telefonet es un petit telefòne. Preconisi donc telefòn(e).

temeruc (craintif, timide) – Inexistent en nòrd-gascon : se dirà pauruc, paurut, crentiu…

tèmi

tèrratrem (séisme) -

testimòni (témoin), testimoniar (témoigner), testimoniatge (témoignage) – Arcaïsmes. En Gironda : temonh, temonhar, temonhatge. N’am pas besonh, tapauc, d’anar dinc a temoen, temoanhar, temoanhatge !

tira (liste) – Occitanisme. A la lemita, pòdem utilisar tèira.

tirador (tiroir)

tòca (but, objectif) – Neologisme inhorat de Mistral, Alibert e Palay, desavoat per Narioo  Lafitte prepausa de remplaçar aver per tòca per aver (auger/àuger/ager/aier) en vista. Tròbam egau tòc : vesinar dau tòc = toucher au but (Barreyre 1983) ; mès, Barreyre augent un lengatge particulièr, lo milhor mòt a retenir es pit. Atau, am tocar au pit = toucher au but. Pòdem utilisar objectiu dens de frasas mèi formalas. E familièrament, toucher au but se dirà popar lo shancònhe.

tot, plaçat après lo nom (la vila tota) – Lafitte indica qu’aquò’s inconeishut en gascon. Plaçar tot en prumèir.

totun (cependant, pourtant, quand même) – Fòrma sud-gascona tipica ((( Si-fèit, es atestat a Cissac, en Medòc ; mès es fòrt marginau en nòrd-gascon )))  ; en Gasconha septentrionala : egau, pertant, taplan, çaquelà(aqueth darrèir en marmandés).

trapadèra (piège) – Tracanard [-ə-] es lo mòt ideau (BACT 1994). Trapadèra sembla fòrt èster un barbarisme (un lengadocianisme) : trapadèla = piège en lengadocian (Alibert 1965).

tremolar (trembler) – Mot ancian, mès acceptable a la rigor ! En nòrd Medòc, trimolar ; senó, tremblar. E après, am tot un talh de mòts per descríver de les nuanças : ganilar, ganitar (tremblar de frid, en Medòc) ; fresilhonar, s’estrementir (mèi leugèir, Medòc) ; tartalhar, estrementir (mèi leugèir, Buc) ; fredilhonar (mèi leugèir, deduït de fredilhon – Masson 1980), grenguilhar (garonés).

se trufar (se moquer), trufandisa (moquerie) – Atestat en çò de l’abat Foix, mès pas enlòc en Gironda. A part lo francisme pas tarrible se mocar (confusion demb se mocar = se moucher) e lo familhèir se fóter, som praubes : s’arralhar es bas-medoquin, e escarnir n’es pas un sinonime exact. Per moquerie, relevèri moquet (Dupouy  ) e risèia (Moureau 1870).  Si-fèit : se trufar e trufaire son citats per Vigneau ! (demb trufandèr coma sinonime landés) Aquò dit, es pas bordalés pr’autant !

uei (aujourd’hui), uei lo dia (de nos jours, actuellement)

uflar (gonfler) – En generau, a nòste, utilísam gonflar… qu’es la solucion de Per Noste (a costat d’en·hlar) mès tabé de Faure e deu CREO Provença ! L’abat Foix, eth, balha islar, hinglar. Donc, pòdem gardar gonflar. Uflar, eth, es lemosin, entr’auts corresian (Béronie & Vialle 1824). Tabé estar embohit, embohicat…

vàder, vàser (devenir ; rendre = faire devenir) – Un locutor naturau girondin qu’ausís vàser vielh o vàser grand vai bien ríser ! En Gironda, vàder e vàser significan naître, au costat principalament de « nèisher » (ALG) ! Devenir se ditz simplament (de)venir, (de)vèner, (de)víer, (de)vir… sivant los lòcs. L’abat Foix nos balha víner, devíner, deviéner, a costat de vàder òc-be, mès en Gironda, nada mencion (ni literatura tradicionala, ni lexics, ni collectatges) de vàder/vàser = devenir.  Per contra, am tabé se botar, se méter, se far : chaleminaire me vòli botar (cançon vasadesa).  Enfin, per rendre, am botar, rénder, hèser venir (e variantas).

vam (élan, entrain) – Mot lengadocian tipic : lo TdF balha « VANC, VAN (rh.), BANC, BAN, BAM (l.), BANS (querc.), BONC (rouerg.), BON (lim.), ENVANC, ESVANC (m.), s. m. Elan, secousse [...] branle, impulsion« . Nada mencion deu gascon, donc. Am donc tot un patòc de mòts per remplaçar aquò : aviada, (ba)lanç, entrin, arsec, … Lo quite Narioo espudís aqueth mot (véser http://loblogdeujoan.blogspot.fr/2017/05/petit-lexic-dincorrections-e-de-causas.html).

vertadièr, vertadèir (vrai) – Vrai dens lo sens d’autentic, mès los occitanistas an malurosament tendença a lo plaçar a tot invèrs : un vertadèir con (aimar mèi : un franc con, un meishant con, un satre con), e curiosament (per distanciacion per rapòrt au francés) en hasent una inversion : una volentat vertadièra de…, un enjòc vertadièr, etc. Mès deriva de « vertat », remplaçat anuit per lo francisme « veritat ». Donc, exceptat dens certèns cas, preconisi d’emplegar vrai (o verai [bɾaj], se vòletz), qu’es completament inclús dens les expressions ò-be-de-vrai, de vrai, p’rai, a díser (lo) vrai

◊ vist [bist] - Encara un desfaus de la grafia alibertina. Se ditz [bis] e [biz] avant voièla, e avant una consona auta que [s, p, t, k]. Lo t es sonque etimologic. Normalament, l’eufonia diuré fonccionar, mès los occitanistas de basa coneishen pas l’eufonia.

la vita vitanta (la vie quotidienne)

vuide (vide) - Coma inhorar lo polimorfisme nòrd-gascon ? Am a l’encòp voit, vuit e voeit (ALG). En Dordonha, am voide, viude ; en Òlt e Garona, viude, voite (Thesoc).

 

 

E sovenètz-vos : çò que perdram en francisant, ec poiram ganhar d’un aut bòrn, en introduïsent de mòts aublidats.

7 janvier 2014

Lo laveder de Caishen

Classé dans : Lanas,Literatura,Umor — Lo Sarmoneir @ 11 h 17 min

Dens : G. Laporte-Castède, Pain de seigle et vin de grives, compte d’auteur, Dax, 1980.

 

J’avè, d’auts còps a Caishen, un vielh curè, enqüèra esbrit totun, e que s’entenè dab lo maire com lo can dab lo gat.

De ‘queth temps, las hemnas qu’anèvan soent a confessa : un còp per mes aumens, quauque còp dus. Entertant, que’us arribèva d’aver quauque amic, de gahar lo betolèr e de har peguessas.

Aqueras plègas ne son pas aisidas a díser… e lo curè, pro viste, qu’estic ahurbit d’enténer aqueth arrimatoères. Dab cadua, que hasoc un convienut ; que’u caliva díser au confessional : «que soi tombada dens lo laveder… un còp… dus còps… tres còps…». Entà banlèu, totas las hemnas qu’estín au siòt. Que tombèvan dens lo laveder e que’s hasèn perdonar.

Mès, un jorn, lo praube òmi caloc deishar la paroassa a un joen. Qu’avoc, avant de s’en anar per tostemps, lo plaser de véser lo qui’u devè remplaçar ; e, tots dus amassas, que hasón hèra d’istoèras : parlan de la glèisa, deu maire, deu regent, deu factur e deu cantonièr…

Lo jorn deus sons adishatz au son monde, lo vielh curè que pensèc que s’avè oblidat ua causa : de’u díser com las hemnas confessèvan lo pecat de pegolhèr.

— Bah, que vau deishar la comission au maire. Que l’i harà.

Atau pensèc e atau hasoc.

Lo maire que prometoc… Mès e disoc pas arren au navèth curè.

Aqueste que hè l’arribada. Qu’es hèra bien vist de tots, deu maire sustot. E las hemnas que van a confessa un chic mèi soent qu’avant. E totas, sonque las tòrtas, las lèsas e las hoishudas, que’u hèn lo mème istoère : «Que soi tombada dens lo laveder un còp, dus còps… o cada setmana o hèra de còps».

Aquò que’u sovèn au joen curè.

— Que van atrapar mau, aqueras praubas hemnas ! Benlèu j’aurà quauqua negada. Que cau qu’ac disi au maire !

E atau hè. Aquò que hè arríser lo maire, que’u hè arríser tant e mèi… E lo curè que’s demanda s’a ahar a un òmi com cau o a un pegolhan.

Qué har ? S’en va trobar lo cantonièr, un vielh gojat  de qüaranta ans. Lo capèth a la man, aqueste qu’escota lo curè e que’u promet d’anar tot jorn au laveder e de portar ajuda, se cau, en aqueras malurosas.

Las setmanas que passan, los dimèishes tanbenh… e tostemps, las lavairas que’s foten dens l’aiga de l’arriu.

Lo curè que pareish : aqueth ahar que l’empacha de dromir.

Lo jorn de Pascas, après vrèspas, que’s hè menhar au laveder peu maire e peu cantonièr ; totas las hemnas que segueishen. E aquí, que ditz :

— Mossur lo Maire, aquò a pro durat ! Lo vòste dever qu’es de har vèner, ací, quauqu’un deu Mont entà véser çò que cau har. Las hemnas que son hartas de’s banhar, ivèrn com estiu. Urós que ne sii pas arribat un malur !

E las hemnas de tirar lo roge e  lo maire de’s fóter a arríser com un tistèth… Lo curè, eth, que creid vàser pèc.

Mais enfin, Monsieur le Maire, c’est insensé ! Comment, vous refusez d’agir, et cela vous fait rire ? Pourtant, vous ne devez pas ignorer que votre femme, la pauvre, elle aussi tombe de temps en temps dans ce maudit lavoir. Elle me l’a confié. Cela vous laissse-t-il insensible ?

Mès lo Maire, adara, n’arritz pas mèi briga. Que s’arrevira e que’s fot a húger com s’avè lo hoec au cuu.

Dempús, ne l’an pas jamès tornat véser : ni a soa-casa ni dens lo país. Aont a fotut lo camp ? Digun n’ac sap. Mès benlèu hèra lonh, en un lòc ont las hemnas ne tomban pas jamès dens los laveders.

16 juillet 2013

Imne landés, tot empenat !

Classé dans : Lanas,Musica e cançons — Lo Sarmoneir @ 22 h 50 min

1
De Gavarret dinc a le còsta
De Pèira-horada au Bordalés
Qu’èm en familha, qu’èm a nòste
Qu’èm entr’amics, qu’èm tots Landés
Aquera tèrra, grassa o seca
Que ns’a balhat lo mème anar
Que sufeish de’ns véder le teca
Entà cantar, entà cantar

2
N’i a pa’nlòc bèra campanha
Mèi qu’a Mugron, Monthòrt, Amor
N’i a pas nat cèu, mème en Espanha
Mèi clar, mè rishe de color,
Escotatz faça a l’Atlantica
Shiular lo vènt, bronir le mar
Ne cérquitz pas melha musica
Entà cantar, entà cantar

3
Dens los pins a pèrta de vista
Se vòletz seguir lo gemèr
Que’vs carrà córrer viste, viste
A travèrs bruc, d’un pè laugèr
Com l’esquireu cinglant è lèste
Arrei n’arriba a l’eslentar
Qüènd a finit  è pren le vèsta
Qu’es per cantar, qu’es per cantar

4
En shaqu’endret qu’i a bèras hilhas
Qui hèn lo plesir deus gojats
E dens le hèsta en espartilhas
Son les permèras aus esbats
Que son vadudas amorosas
È hèitas per les embraçar
Qu’an les camas tan aguinhosas
Entà dançar, entà dançar

5
Se n’atz pas paur porratz descènder
Dens l’arèna dab « Paloma »
È que veiratz se’s cau defènder
Entà ne pas se har hular
Mès lo FILLANG que hèi d’aviada
Tres bèths escarts per l’esvitar
È lo DAV’RAT que pren l’aviada
Per le sautar, per le sautar

6
Au Vielh Bocau qu’es l’Assemblada
Minjam alaudas è cotolius
Hitjon, jambon, bona caroada
Puishque s’at balha lo Bon Diu
Puishque le taula rènd aimable
È hèi tanbei arrebisclar
Chucam, chucam, lo vin de sable
Entà cantar, entà cantar

7
Ò Marensin, bèra contrada
Que lo primtemps hèi eslorir
Puishque per ‘quí que m’an hèit vàder
Qui carrèi bien un jorn morir
Qu’siin bien o mau devath le tèrra
Dessús qu’èm melhe è n’èi que har
Que de poder longtèmps enqüèra
Víver è cantar, víver è cantar

REPIC
Que son aquí los òmis de le lana
(o: Son tots ací…)
Los de Shalòssa è los deu Maransin
Los deu país on le tèrra es tan grana
Que com deu cèu ne se’n veid pas le fin
Tèrra d’estanhs on lo so s’esmiralha
Tèrra de camps, de vinha è d’arrelhòts
Tèrra de pins on lo gemèr trabalha
È hèi pishar le gèma en los cutiòts

18 avril 2013

Cançons de nòça a Belin-Beliet

Classé dans : Lanas,Musica e cançons,Tradicions populàrias — Lo Sarmoneir @ 21 h 55 min

Interessanta trobalha a la Bibliotèca de Bordèu :

 

Abat Albert GAILLARD, Deux paroisses de l’ancien temps, Belin et Béliet, Office d’Edition du Livre d’Histoire réimpr., 1996

 

S’agís de cançons populàrias usitadas dens les nòças, en gascon negue… mès a còps es escrivut « la » e pas « le » !

Qüand van portar la corona

I Portem-li la corona (ter) / Portem-li bien / Era se l’a ganhada bien sajament.

II Nau gojatas nosauts èm (bis) / E la nòsta corona / Si la nòvias nes le demanda / Nosauts farrà li dònim

III La nòsta corona a nau candelons / Shaque candelon a sa lustror / Per la nòsta nòvias la bèra aunor

IV Aquiras gojatas, la bèra aunor qu’an / Les qui bien hèn pòrtan boquets / Les qui mau hèn de bèths moquets

V Les gents de la vila diurén tremblar / Diurén tremblar, diurén samsir / De véder passar la corona ací

VI Aunèstas gents, regardetz bien / De tota part, de tot estrem  / Si nòsta corona a nat mancament

VII Mès se n’i védetz, nes ic diratz / Nosauts gojatas lesi arranjaram

VIII Nòvias te pòrtam la corona / La corona la tua aunor / Que te l’as ganhada en hèns l’amor

IX Lo pair de la nòvias, vingut, vingut (au lòc de venetz o vinetz !) / Lo pair de la nòvias vingut ací / L’aunor de vòsta hilha qu’es ací

X idem demb la mair

XI Demandem au mèste de la maison / Se vòu la corona hens sa maison / Se ne le vòu pas, nes le vam tornar / A nosauts gojatas nes servirà

Apui :

I Obretz, obretz la pòrta, portets

Responsa : Qui truca ací a la pòrta, novèla ?

II Los amics de la nòvias, novèla

Responsa : Qué pòrtatz a la nòvias, novèla ?

III La corona a la nòvias, novèla

Responsa : Amassaratz-li, conservaratz-li     ) (*)

Tot aquò poirà servir a la nòvias                      ) (*)

Idèm per : solièrs, debàs, pelha, cotilhon, corset, pantalon, camisa, espós

Lo darrèir còp, au lòc de (*) :

Aquò n’es pas vrai / N’ètz daus mensongèirs / L’esposa, l’espós / Son au miei deu larèir

S’ètz de bravas gents / Nes lo haretz véder / Nosauts urós / D’aver sa coneishença

En anant a la glèisa

I Sortitz dahòra, caps ahumats / Veiratz passar de bèths caps daurats

II Sortitz dahòra de dus en dus / Veiratz passar de bèths mossurs

III Se vòlem sortir, sortiram / Un plat de mèrda vos portaram

En arribant a la glèisa

Jo vedi la glèisa e l’autar ludir / Aquí on la nòvias va díder « oui »

En sortint de la glèisa

Nòvias, remercia Mossur Curè / Mossur Curè, lo secrestan / Que t’an balhat un bon còp de man

En se botant en taula

E ! au cap de la taula i a un arrosèir / Un arrosèir qu’es bien florit / Entr’ací un an serà tot flaishit

Pendent lo repàs (e se vei, a las paraulas, que lo vin pisha !!) Aquí, òmes e fimèlas altèrnan los coblets.

I Aquiras gents, d’on son ? d’on son ? / Que ne saben pas un mòt de cançon / Pòdem ic díder, ic assegurar / Aumens per cantar, ne saben pas

II Està teishau, pantalon gris / Se n’ès pas sorcièr ès lo malin

III Està teishau, cotilhon blu / Que te l’as ganhat damb un mossur !

IV Farrà crompar lo cordon blu / Percé d’estacar los ases com tu

V Està teishau, cotilhon blanc / Que te l’as ganhat damb un paisan !

VII Sii damb un paisan o damb un mossur / Aquò ne t’i hèi pa’rren a tu !

VIII Està teishau, chac-chc, chac-chòc / Que t’as pishat hens los esclòps

IX N’ic èi pas hèit, mès qu’ic vau har / Tu damb ta lenga ic vendràs lecar !

X Està teishau grand caishalàs / Les de devath te tòcan au nas

XI Està teishau pantalon blu, / Per un horat que mòishas lo cuu

(E ‘quò’s un curè que reculhit aquò !)

Quèsta

Bonsoar Mossur (Madama/Mamisèla), l’aunor icí presenta

Estrenetz l’esposa, estrenetz-la bien

A vos Mossur (Madama/Mamisèla), que n’atz los moièns

10 avril 2013

Cançon gaire d’actualitat : « Sent-Jan deu blat » !

Classé dans : Au hiu deus jorns,Lanas,Musica e cançons — Lo Sarmoneir @ 21 h 39 min

En parlar negue :

 

Valà la Sent-Jan, la Sent-Jan d’estiu

Valà la Sent-Jan, la Sent-Jan deu blat

 

On tots los amics van a la velhada

On tots los amics van au huc benedit

 

An hèit una crotz d’èrba de la* lana

An hèit una crotz per har benedir

 

* Curiosament, escrivut « la ».

 

Tot aquò per botar una ambiença estivala ! Fau díser que pr’ací (a Bordèu), lo temps es gohat, viroliu. Mès bon, s’i acostuman ! Tè, a prepaus de Bordèu, i a pas pausa, èi vist tres ciclistas de la poliça nacionala s’arrestar en d’un huc roge (e aurén poscut passar shens accident !) A n’i pas créser !!

17 février 2013

« Los Senguinets son los pintaires »

Classé dans : Lanas,Lingüistica,Tradicions populàrias,VOCABULARI — Lo Sarmoneir @ 21 h 37 min

Cançon collectada per Felix ARNAUDIN.

  1. Los  Senguinets son los pintaires
  2. Los Biscarròsses los picaires <pinhadèirs, gemèirs>

    Repic : Jana m’amor / Per ua arròsa muscadèta* / Morirèi jo ?

  3. Los Parantís los aucheraires <caçaires d’audèths>
  4. Los Gastèus los anguilaires <pescaires d’anguilas>
  5. Los Senta-Aulàdias los chinchaires <pescaires de sancarruvas>
  6. Los Mamisans los garrolaires <pescaires damb le garròla (traïna)>
  7. Los Aurelhans los vaisheraires <batelèirs>
  8. Los Sent-Paus los henejaires
  9. Los Pontens los tuulaires
  10. Los Boricòs <quartèir de Pontens> los cerilhaires <minjaires de  cerilhas>
  11. Los Escorças los bondroaires
  12. Los Lu(v)òts los chancaires
  13. Los Bohèirins los heiraires
  14. Los Comensacs los pèiraires <«darrigaires» de pèiras>
  15. Los Trensacs los abelheraires
  16. Los Sabròts los perligostraires <fimelèirs>
  17. Los Licglons los dançaires
  18. Los Garenhs los chaleminaires
  19. Los Vèrts los cantaires
  20. Los Labrits los esquiroaires <trocaires d’esquirons>
  21. Los Sens los moinicaires <gents de «moaneria»>
  22. Los Lencoacs los aolhaires <marshands d’aolhas>
  23. Los Licseirs los capetraires
  24. Los Calens los cintèiraires <los que hèn au cintèir>
  25. Los Sorets los ajartaires <ensurtaires>
  26. Los Argilosas los quershadaires <minjaires de cruishada>
  27. Los Balehadas los castanhaires <minjaires de castanhas>
  28. Los Manorets los agressaires
  29. Los Ostens los jogaires
  30. Los Sent-Magnes los auberjaires <corrurs d’aubèrjas>
  31. Los Barps los maquinhoaires
  32. Los Miòs los agivaires <que juntan los buus>
  33. Los Gujans los sharoaires <pescaires de sharrons>
  34. Los Testerins los pèugaires
  35. Los Salòts los carboaires
  36. Los Lugòus los biscarraires
  37. Los Belièts los argilaires <que manejan l’argila>
  38. Los Belins los carrejaires
  39. Los Viganons <quartèir de Mosteir> los audiènçaires
  40. Los Saunhacs los aunhoaires <minjaires d’aunhon>
  41. Los Murèths los plaitejaires
  42. Los Mosteirs los assembladaires <gents d’assembladas>
  43. Los Rishèts <quartèir de Pissòs> los carrotaires <topièirs>
  44. Los Pissòs los patacaires
  45. Los Licpostèrs los marcadaires
  46. Los Shorets <d’Ishós> los rampelaires <jogaires de rampèu>

(‘quò’s pas una cauquilha : Arnaudin escriu bien «muscadéte» e non «muscadete».

12 février 2013

A la hèira de Labrit

Classé dans : Lanas,Literatura — Lo Sarmoneir @ 9 h 47 min

Aqueth ahar que s’es passat a Labrit, qu’i a quauquas annadas, e vertat qu’es. Qu’i avè, lavetz, cada ivèrn, ua hèira aus ases e a las saumas. Los lanusquets qu’i arribèvan, dab aqueth bestiar, de pertot avant : de Lucseir, deu haut-lana de Lencoac, de Caishen, de Canencs, de Sabras, de Porseguèra, de Garen(h), e benlèu de mèi lonh enqüèra.

Tots los asoèrs de la contrada qu’èran a Labrit, aqueth jorn, los uns entà véner, d’auts entà crompar, o entà trocar, e quauques-uns entà espiar.

De ‘queth temps, un ase costèva pas hèra car. Qu’èra mèi aisit a atalar e a maserar qu’una cavala… e s’èra tilhut e valent, que hasè l’ahar.

Aqueth ditjaus, a Labrit, sus la plaça, qu’i avè hèra d’òmis, tots vestits d’ua belosa, lo capèth sus lo cap e los esclòps aus pès. Qu’i avè tanbenh, dehens la glèisa vesia, «l’Adoracion» e hèra de monde a la mèssa de haut jorn : quauques mossurs, hèra de
hemnas, la genessa, los còishes e las mainadas. A mijorn, las clòishas que trangan e la glèisa que’s vueita. Lo tropèth deus messèrs que s’esperraca.

Entà banlèu, los curès que hèn, eths tanbenh, la sortida. Que son lusents, Diu mercí!
Cadun que s’a hicat la soa mèi beròia sotana e lo grand shapèu negue en plaça deu calòt. Quantes son ? Pròishe d’una dotzena arrond lo de Labrit e que hèn de cap au presbitère. Ah, los gus ! que’s van ataular e, tots amassas, har un chap dab bolhon, borit, sauça, rostit e tortièra…

La coada de curès que camineja. De tot costat, qu’i a ases, saumas e asoèrs qui hèn istoèras. Hèras que saludan en se tirant lo capèth. Digun ne gauseré tirà’us janglas.

Entà banlèu, los curès que passan au ras de tres o qüate «pòpes». Que son de Lucseir… e a Labrit qu’an balhat aus òmis de Lucseir lo shafre de «pòpes». Los «pòpes», eths, qu’apèran «pires» los de Labrit e pòpes e pires que son amics com cans e gats.  Perqué ? Digun n’at a sabut, mès qu’i a hèra pausa que se son despudits.

Dens aqueth escòt de «pòpes», qu’i a l’Auguste de Batarrièra. Que pòden cercar a dètz lègas arrond Labrit entà trobar un trufandèr com eth. Entà espatar tots los heirèrs, que crida :

- Tè, uei, ací, i a pas  sonque ases e curès !

Qu’i a quauques pòpes qui s’escanan d’arríser de ‘quera peguessa. Mès lo curè de Labrit que s’arrevira austanlèu de cap a l’Auguste e los sons amics.

- Vam véser, vosauts ! Qu’ètz curès, mès a-on ? Ne’vs avisi pas… Pas  per ací, benlèu…

L’Auguste que tira lo roge e que respon en mequejant.

- Mès…  mès, nani ! Som pas curès… briga curès… Que som… de… de  Lucseir !

- Lavetz,  qu’ètz ases !  E los mèi famús de tots los qui son ací, uei, a  la hèira de Labrit !

- E ben, aqueste còp, «pòpes», que’vs an beròi gahats a l’arratèr ! ce’us crida lo Janti de Capbueu, un pire qui n’a pas «lo hiu a la lenca».

E tots que’s foten de l’Auguste de Batarrièra e tanbenh de tots los pòpes qui son a  la hèira.

11 février 2013

La hèira de la Bohèira

Classé dans : Lanas,Literatura — Lo Sarmoneir @ 13 h 15 min

En gascon de Ròcafòrt (40) – reculhit per Georgette Laporte-Castède.

Qu’es  un dimeishe ser, deu mes de junh.
A l’escurada, lo Segond de las Horticas que hè l’arribada au son casa e que ditz a la soa hemna :
- Doman, a tres òras, cau que foti lo camp !
- E a-on, tan lèu ?
- Que voi anar a la hèira de la Bohèira !
- A la Bohèira ? Qu’i as coentas ?
- Que voi anar véser un còp la hèira aus mulets !
- Tè ! Denc adara, qu’ès estat boèr ! Vòs estar mulatrèr ?
- Non, non ! Mès qu’èi hèit lo convienut dab lo Felix de Garpat. Que cau que sii au son casa avant tres òras e mieja. Qu’atala la cavala a la carriòla e que ns’en vam.
La Celestina, la hemna deu Segond, n’es pas briga moèra. « Ba, ce’s pensa, aquò que deut estar quauqua marcadiòla hèita au bistròt qüand los òmis son un chic pompètes. » E que’s pensa tanbenh que lo Second, un còp sopat e plan dromit, que s’aubliderà la hèira de la Bohèira.
Mès, hèra avant lo cantic deu hasan, lo son Segond que’s deishida, que’s lhèva, a tastas, que’s fot los pelhoèrs de tot anar, e shens díser arren a la Celestina, que s’escapa.
Aquesta, hèra mau lunada, que’s lhèva pro viste après… Va pas har hrèita de coentas : los mainatges, lo hen a téner e a auguerar, los bueus a estramiar…
La jornada que passa, la nueit qu’arriba e lo heirèr n’es pas enqüèra arribat a casa. La mair que hè sopar los mainatges e que’us anisa. Era qu’aten.
« Va tornar banlèu ! ce’s pensa, la prauba d’era. Qüand va a las hèiras de Sent Justin, en aquesta òra, tostemps qu’es ací. Mès la Bohèira, solide, qu’es hèra lonh. E se, ende tirar au dret, lo Felix a gahat capvath los piadars quauque maishant sendèr, se son benlèu esbarrits. »
La prauba hemna que’s hè hèra de maishant sang. Entà totara que se’n va au lheit, shens clavar la pòrta « de devant » e que dèisha aubèrta la de la soa crampa.
La praubina que vorré tant poder adromí’s, mès i arriba pas.
De cap a duas òras, que va enténer quauqu’un estornedir devant la pòrta de dehòra e har anar lo flisquet.
« Qu’es eth ! ce’s pensa. Totun ! »
A tastas, lo Segond qu’arriba a la crampa, que trabuca au lheit, que’s tira lo veston e las culòtas… e que s’anisa. A penas esloncat, que’s fot a dromir, e a roncar, a roncar ! Dab aqueth roncaire au costat d’era, la Celestina pòt pas har un bèc : que vira e que viròla dehens lo lheit, mès l’aut ne’s deishida pas. Portant, soent, qu’es, ce ditz, pro maishant dromidor. Mès, adara, qu’es shord : arren ne’u hè deishidar : ni la pendula qui truca tres òras, qüate òras, las miejas…, ni lo hasa, qui canta a grand plen cap, ni las polas qui apèran e los polòis qui horholhan per devant la pòrta deu dehens.
Har qué ? Que hè lutz ! Lhevà’s que cau, pardí ! E la Celestina que’s lhèva, que’s hica lo devantau. Ò, hè pas com un gat, mès l’òmi que dròm e que ronca tostemps.
La hemna , tanlèu dehens la cosina, qu’aubre la pòrta, la mitat, lo haut, e çò que veid ?
Dehens lo devant de pòrta, la poralha, tota la poralha qu’es aquí : las polas, los polòis e lo hasan qui acossa ua bèra polarda.
Qüand es tornat, lo Segond que s’a desablidat(?) de barrar lo batenòt e l’aujami, ahamiat, qu’es aquiu. Que va de que víver… e que lordeja hèra…
Lavetz, la hemna que’s gaha la bareja pitada darrèr la pòrta, qu’aubre lo batant deu hons e qu’amaga d’at voler tot estambornir. Tots e totas que hugen… sonque lo hasan pitat sus la beròia polarda e qui vòu, a tot prètz, acabar l’ahar. La Celestina que l’envia la bareja e que’u crida.
- A, tu i èras pas, ger, a la hèira de la Bohèira !
Patatràs ! Lo manshe de la bareja s’es croishit. Lo hasan destrauviat que s’escapa dab la polarda.La dauna que s’amassa los tròç, que crida au mèste :
- Entenes feniantàs ! Lo nòste hasan qu’es esberit, eth ! L’i vesós, tu, ger a la Bohèira ? Non, n’èra pas a la hèira… Qu’èra ací, dab jo. E que s’es lhevat de d’òra. Anem, lhèva’t tu tanbenh, e viste ! Feniant ! Capon ! N’i aniràs pas unhaut còp a la hèira de la Bohèira !
 

Caracteristicas : [b] per -v- ; [ə] per -a.

12
 

Luxeetvolupte |
Actuel |
Newyorkcity2012 |
Unblog.fr | Créer un blog | Annuaire | Signaler un abus | Insidelayers
| Lanouvelleperspective
| love star