LOU SARMOUNEY / LE JHACASSOUS

29 mai 2020

Le silvicultura naturala qu’es aquò ?

Classé dans : Bassin e Hauta Landa girondina,Biologia-genetica,Ecologia, natura,Lanas — Lo Sarmoneir @ 0 h 08 min

Interview de Jacques HAZERA publicada dens Lo Sarmonèir n° 18 (martz 2013)

 

Lo Sarmonèir – Ètz vice-president de Pro Silva France e fondator de le Sylviculture Naturelle et Continue © : de qué s’agís ?

Jacques Hazera – Pro Silva France es una associacion de forestèirs dont estèt creada en 1990 e dont hèi le promocion d’una silvicultura pròisha de le natura. Le Sylviculture Naturelle et Continue © es una adaptacion a les constrentas localas (massiu landés, sòus praues, climat ruche, esséncia pionèira, abitudas especificas deus pinhadèirs landés) deus principes de Pro Silva. Aquò’s en 2009 que Didier Müller (expèrt forestèir girondin originari deu Jurà, mòrt accidentalamens en aost 2010) e jo mème concebórem e botèrem au punt aquira adaptacion, au lendeman deu passatge de le ventena Klaus. Aquira adaptacion repausa en fèit sus chic de causas : en gròs, s’agís sonque de portar divas modificacions simplas a les abitudas landesas. Le permèira modificacion consistís a privilegiar le regeneracion naturala (en le pervaucans a chic de fres), e le segonda consistís a realisar aquira operacion quauquas annadas avant le pica rasa deus adultes. Divas autas preconisacions complétan aquith cambiament :  l’abandon deu despressatge mèi l’aubertura d’un paredatge large. Las consequéncias tecnicas mían en d’enòrmas milhoracions tant economicas (milhora rentabilitat), com tecnicas (bòi de mèi bona qualitat), ecologicas (milhoracion deus ecosistèmas, conservacion deus abitats), sanitàrias (milhors equilibres) o paisatgèiras. En resumit, lo pinhadar se pòrta milhor e los forestèirs tabé. Puirén díder que s’agís de « trabalhar mens entà ganhar mèi ! »

LS – Dídetz los pòplaments barrejats represéntan una de les solas solucions perennas en matèira de pinhadar. En qué consistíssen ?

JH – L’abarrei de les esséncias es en efèit primordiau per le perenitat deus ecosistèmas. Sàben per exemple que, gràcia a substàncias aulentas, le preséncia de bòis blancs bota los pinhs a l’empara de les atacas d’escolites, que les perringlas dont nídan hens los cassis hècen demingar les populacions de « gataminas processionàrias », o que los vèrns an le capacitat d’assanir tèrras molhadas. Tabé, le simpla preséncia de hulhuts permet d’adocir l’umús deu pinhadar e de’n milhorar chic a chic le fertillitat. S’agís pas forçadamens de grands aubres hulhuts : modèstes sutgèits persamiats per ‘cí per ‘quí son dejà frem benefics per le pèça. Lo mèi sovent, sufís de reduíser los entertens entà qu’un abarrei espontanat s’instali (taudins, cassis, castanhèirs, mès tabé senguin, sauç, jaugas…). Amèi d’aquò, per fin qu’un ecosistèma sigui robuste e resilient, fau que sigui complèxe, çò qu’es solide lo cas deus abarreis per rapòrt a nòstes pinhadars dont son monoculturas. Enfin, i a pinhadèirs dont s’eishéntan en credens le silvicultura deus puplaments abarrejats qu’es tròp complèxa, mès existís, per los gestionar, solucions frem simplas, frem eficaças, e bon mercat.

LS – Maugrat sa toxicitat e son caractère invasiu, quaus son los atots de l’arcacià, dont ètz un fervent partisan ?

JH – A ma coneishença, le toxicitat de l’arcacià concèrna pas dirèctamens lo pinhadèir (toxicitat de les fabacèias per ingestion de les granas… çò que vau tabé per los pesèus, les mongetas o les havicas !). Lo caractère invasiu de l’arcacià es mens violent qu’aquith de frem auts colonisators (ailanta, cerilhèir tardiu, bambó, « travassa-camin
deu Japon », bossalon asiatic…). Per exemple, l’arcacià coloniserà jamèi tèrras prauas. Aquò dit, a l’avantatge de milhorar le fertilitat deus sòus suus quaus s’instala. Aquò’s bien tròp tard anuit, au XXIe siècle, entà s’encoentar de lemitar l’expansion d’una esséncia dont, en qüate siècles, s’a dejà probanhat per tota l’Euròpa, e dont pòden anuit considerar com perfèitamens aclimatada. L’arcacià a tabé mantas autas qualitats : aquò’s un aubre mellifère frem reputat ; fixa l’azòte atmosferic, dab le garantia qu’aquith
azòte se retroberà pas hens les napas freaticas devath una fòrma poluanta (nitrita,…) ; aufre una remuneracion superiora en d’aquira de frem autas esséncias (notadamens lo pinh maritime) ; porvei un bòi frem duraduir e dur (amèi frem bròi) dont pòt remplaçar avantatjosamens frem bòis exotics (lo tèc notadamens) ; aquith bòi es un excelent combustible.

Publicat lo 31/03/2019.

3 août 2016

Shafres comunaus en Lana-Grand

Classé dans : Bassin e Hauta Landa girondina,Lanas,Tradicions populàrias — Lo Sarmoneir @ 12 h 08 min

Sivant ARNAUDIN.

 

Bonhicaires/quershadaires d’Argilosa
Tripèrs d’Arjusan
Rishards d’Aunèssa
Vaisheraires d’Aurelhan
Castanhaires de Balehada
Maquinhoaires deu Barp
Cauças-estronhadas de Bèilonga (?)
Pisha-vin de le Bastida
Argilaires de Belièt
Carrejaires de Belin
Cantaires de Bèrt
Picaires de Biscarròsse
Chancaires/heiraires de le Bohèira (gentilé : Bohèirin, Bohèiròt)
Cerilhaires de Boricòs
Cintèiraires de Calen
Recordaires de Campanha
Guindolhaires de le Capèra
Pè-negues/pèiraires de Comensac
Frangèus de Cornalís
Panatèrs/bondroaires d’Escorça
Chaleminaires de Garenh
Coarres de Garròssa
Anguilaires de Gastas (gentilé : Gastèus)
Sharroaires de Gujan
Milhadaires de Haudoars
Bandolièrs d’Igòs
Palomaires/esquiroaires/esquirochaires de Labrit
Marshands de pruvas de can/aulhaires de Lencoac
Mossurs de Lengòssa
Aücaires de Lesp’ron
Mautoèrs/capetraires de Licseir
Caga-lan/dançaires de Liglon
Gemèrs de Linse
Marcadaires de Lipostèr
Biscarraires de Lugòu
Hròcha-parets/chancaires de Luva (gentilé : Luvòts)
Garrolaires de Mamisan
Agressaires de Manòr (gentilé : Manorets)
Pescaires de Melhan
Agivaires de Miòs
Ivronhes de Morcens
Assembladaires de Mosteir
Shicanures/plaitejaires deu Murèth
Jogaires d’Ostens
Aucheraires de Parantís
Patacaires de Pissòs
Tuulaires de Pontens
Carrotaires de Rishèt
Sacules/perligostraires/hemnaires/embraçaires de Sabras (gentilé : Sabròts, Sabrins, Sabringòts)
Carboaires de Salas (gentilé : Salòts)
Aunhoaires de Saunhac
Pintaires de Senguinet
Moinicaires deu Sent
Auberjaires de Sent Magne
Henejaires de Sent Pau
Pregaires de Diu de Sent Perdon
Chinchaires de Senta Aulàdia
Biscarraires de Sèusa
Rampelaires de Shos (gentilé : Shorets)
Ajartaires de Sòre (gentilé  : Sorets)
Poloièrs de Susan
Porcatèrs de Tartàs
Pèugaires de la Tèsta (gentilé : Testerins)
Lagostraires/abelheraires de Trensac
Audiençaires de Viganon

21 août 2014

Parabòla en gascon d’Endarnòs : dau gascon locau ad una assajada de gascon seminormat

Classé dans : Bassin e Hauta Landa girondina,Lingüistica — Lo Sarmoneir @ 22 h 59 min

Tèxte d’origina

Lo dròlle pròdigue

 

1- Un òme n’avè que dus hilhs. Lo mèi jene dishut a sòn pair : « Es temps que sisgui mòn mèste e qu’agi argent. Fau que pusqui m’en anar e que vegi dau país. Partatgetz vòste bèn e balhetz-me ce que divi auger. » « Ò, mòn hilh, dishut lo pair, com vodràs. Sès un maishant e s’ràs punit. » Apui obrins un tiroir, partatgèt sòn bèn e n’en hit duv’s (duus) parts egalas.

2- Chic de jorns après, lo maishant hilh s’en angut dau país, en hens lo fièrt e shens díder adiu a digun. Travassèt hòrt de landas, das bòscs, de les ribèiras, e vingut dens una granda vila, ont despensèt tot son argent. Au bot de quauques mes, estèt aublijat (òblijat) de vénder sas hardas a una vielha hemna e se logar per estar vailet : l’envièren as camps per i gardar los aines e los beus.

3- Alòrs estèt hòrt malerús. N’avut pas mèi de lèit per dromir la nuit, ni de huc per se cauhar qüand hadèv’ freid. Avè quauque còp tant grand’ hame qu’auré bien minjat aqueras hulhas de caulet e aqueths fruits porrits que mingèvan los pòrcs, mès digun ne li balhèv’ arren.

4- Un dessèir, lo vente voit, se dishèt tombar sur un taboret, espiens per la frinèsta los audèths que volè’an liugèirament. Apèi vit paréisher dens lo cièl la luna e les estelas, e se dishut en plorens : « Alà, l’ostau de mòn pair es plen de dòmestiques qu’an pan, vin e hormatge, tant que n’en vòlen. Pendens aqueth temps, jo, mòri de hame aquí. »

5- E ben, vaut me levar, airèi trobar papair e li dirèi : « Heri un pecat qüand voluri vos quitar. Avuri grand tòrt e fau que me puníssetz, lo sabi bien. Ne m’apèretz pas mèi vòste hilh, tretatz-me com lo darrèir de vòstes vailets. Estèri copable, mès languivi lunh de vos. »

6- Lo pair èra dens sòn casau, fenissens d’arrosar sas flors : vesitèva los pomèirs e los radims. Qüand vit venir sau camin sòn hilh tot caperat de sudor e de possièra, trainans la cama, poscut a pena lo creire. Se demandèt si falèv’ que lo punissi o que li perdonèssi… Enfin, emb les larmas dens los ulhs, li tendit los braç e, se gitens a sòn còth, li balhèt un gròs pichòt.

7- Apèi hit asseitar sòn hilh, sonèt sas gents e los vesins : « Vòli l’aimar com davant, lo prave dròlle, lesi dishut, tanlèu qu’estèren tots arribats. A estat assez punit : que digun adara ne li hèci nat repròishe. Vinetz lo véder, portetz-li viste una minhona vèsta, metetz-li una baga au dit e das solièrs nèus as pès. Poiratz tanben préner viguèirs, canards e amenar un vetèth bòn a tu(v)ar ; vam búver, minjar ensemble e har una granda hèsta. »

8- Los vailets aubediren a sòn mèste e meturen una bèra napa ses la taula. Au mème moment, lo hilh ainat revinèv’ de la caça emb sòs cans : « Qu’es donc aqueth bruit ? cridèt en jurens. Credi que càntatz aquí ; n’es pas tròp lèu que reveni. Sètz pèc, papair ? »

9- « Non, mòn hilh, ne lo sèu pas, respondut lo vielh. Si hèuc aquò, es que sèu hòrt content. Càntam e sèm erús, car am bien dequé. Que lo vulhes o non, fadrà que cantes tu tanben e que te rejoíssis emb nosauts, percé que tòn frair qu’èra mòrt es revingut a la via. Es com si vinèv’ de vader : gèir èra perdut, anuit lo valà retrobat.

 

1- Remplaçar los francismes (e irregularitats d’accentuacion probable digudas au francés) per de fòrmas pròishas, atestadas dens lo mème airau dialectau

Lo dròlle prodigue

 

1- Un òme n’avè que dus hilhs. Lo mèi jene dishut a son pair : « Es temps que sisgui mon mèste e qu’agi argent. Fau que pusqui m’en anar e que vegi dau país. Partatgetz vòste bèn e balhetz-me ce que divi auger. » « Ò, mon hilh, dishut lo pair, com vodràs. Sès un maishant e s’ràs punit. » Apui obrins una tireta, partatgèt son bèn e n’en hit duv’s (duus) parts egalas.

2- Chic de jorns après, lo maishant hilh s’en angut dau país, en hens lo fièrt e shens díder adiu a digun. Travassèt hòrt de landas, das bòscs, de les ribèiras, e vingut dens una granda vila, ont despensèt tot son argent. Au cap de quauques mes, estèt oblijat de vénder sas hardas a una vielha hemna e se logar per estar vailet : l’envièren as camps per i gardar los aines e los beus.

3- Lavetz estèt hòrt malerús. N’avut pas mèi de lèit per dromir la nuit, ni de huc per se cauhar qüand hadèv‘ freid. Avè quauque còp tant grand’ hame qu’auré bien minjat aqueras hulhas de caulet e aqueths fruits porrits que mingèvan los pòrcs, mès digun ne li balhèv‘ arren.

4- Un dessèir, lo vente voit, se dishèt tombar sus un shèite, espiens per la frinèsta los audèths que volè’an liugèirament. Apèi vit paréisher dens lo cèu la luna e les estelas, e se dishut en plorens : « Alà, l’ostau de mon pair es plen de vailets qu’an pan, vin e hormatge, tant que n’en vòlen. Pendens aqueth temps, jo, mòri de hame aquí. »

5- E ben, vaut me levar, airèi trobar papair e li dirèi : « Heri un pecat qüand voluri vos quitar. Avuri grand tòrt e fau que me puníssetz, lo sabi bien. Ne m’apèretz pas mèi vòste hilh, treitatz-me com lo darrèir de vòstes vailets. Estèri copable, mès languivi lunh de vos. »

6- Lo pair èra dens son casau, fenissens d’arrosar sas flors : vesitèva los pomèirs e los radims. Qüand vit venir sau camin son hilh tot caperat de sudor e de possièra, trainans la cama, poscut a pena lo creire. Se demandèt si falèv‘ que lo punissi o que li perdonèssi… Enfin, emb les larmas dens los ulhs, li tendut los braç e, se gitens a son còth, li balhèt un gròs pichòt.

7- Apèi hit asseitar son hilh, sonèt sas gents e los vesins : « Vòli l’aimar com davant, lo prave dròlle, lesi dishut, tanlèu qu’estèren tots arribats. A estat propunit : que digun adara ne li hèci nat repròche. Vinetz lo véder, portetz-li viste una minhona vèsta, metetz-li un anèth au dit e das solièrs nèus as pès. Poiratz tanben préner viguèirs, guits e menar un vetèth bon a tu(v)ar ; vam búver, minjar amassa e har una granda hèsta. »

8- Los vailets aubediren a son mèste e meturen una bèra tavalha ses la taula. Au mème moment, lo hilh ainat revinèv‘ de la caça emb sòs cans : « Qu’es donc aqueth bruit ? cridèt en jurens. Credi que càntatz aquí ; n’es pas tròp lèu que reveni. Sètz pèc, papair ? »

9- « Non, mon hilh, ne lo sèu pas, respondut lo vielh. Si hèuc aquò, es que sèu hòrt content. Càntam e sèm erús, car am bien dequé. Que lo vulhes o non, fadrà que cantes tu tanben e que te rejoíssis emb nosauts, percé que ton frair qu’èra mòrt es revingut a la via. Es com si vinèv‘ de vader : gèir èra perdut, anuit lo valà retrobat.

 

2- Regularisar la conjugason

Lo dròlle prodigue

 

1- Un òme n’avè que dus hilhs. Lo mèi jene dishut a son pair : « Es temps que sii mon mèste e qu’agi argent. Fau que pusqui m’en anar e que vegi dau país. Partatjatz vòste bèn e balhatz-me ce que divi auger. » « Ò, mon hilh, dishut lo pair, com vodràs. Sès un maishant e seràs punit. » Apui obrins unatireta, partatgèt son bèn e n’en hit duv’s (duus) parts egalas.

2- Chic de jorns après, lo maishant hilh s’en angut dau país, en hens lo fièrt e shens díder adiu a digun. Travassèt hòrt de landas, das bòscs, de les ribèiras, e vingut dens una granda vila, ont despensèt tot son argent. Au cap de quauques mes, estèt oblijat de vénder sas hardas a una vielha hemna e se logar per estar vailet : l’envièren as camps per i gardar los aines e los beus.

3- Lavetz estèt hòrt malerús. N’avut pas mèi de lèit per dromir la nuit, ni de huc per se cauhar qüand hadè freid. Avè quauque còp tant grand’ hame qu’auré bien minjat aqueras hulhas de caulet e aqueths fruits porrits que mingèvan los pòrcs, mès digun ne li balhèva arren.

4- Un dessèir, lo vente voit, se dishèt tombar sus un shèite, espiens per la frinèsta los audèths que volèvan liugèirament. Apèi vit paréisher dens lo cèu la luna e les estelas, e se dishut en plorens : « Alà, l’ostau de mon pair es plen de vailets qu’an pan, vin e hormatge, tant que n’en vòlen. Pendens aqueth temps, jo, mòri de hame aquí. »

5- E ben, vau(c) me levar, airèi trobar papair e li dirèi : « Hiri un pecat qüand voluri vos quitar. Avuri grand tòrt e fau que me puníssitz, lo sabi bien. Ne m’apèritz pas mèi vòste hilh, treitatz-me com lo darrèir de vòstes vailets. Estèri copable, mès languivi lunh de vos. »

6- Lo pair èra dens son casau, fenins d’arrosar sas flors : vesitèva los pomèirs e los radims. Qüand vit venir sau camin son hilh tot caperat de sudor e de possièra, trainens la cama, poscut a pena lo creire. Se demandèt si falè que lo punissi o que li perdonèssi… Enfin, emb les larmas dens los ulhs, li tendut los braç e, se gitens a son còth, li balhèt un gròs pichòt.

7- Apèi hit asseitar son hilh, sonèt sas gents e los vesins : « Vòli l’aimar com davant, lo prave dròlle, lesi dishut, tanlèu qu’estèren tots arribats. A estat pro punit : que digun adara ne li hèci nat repròche. Vinetz lo véder, portatz-li viste una minhona vèsta, metetz-li un anèth au dit e das solièrs nèus as pès. Poiratz tanben préner viguèirs, guits e menar un vetèth bon a tu(v)ar ; vam búver, minjar amassa e har una granda hèsta. »

8- Los vailets aubediren a son mèste e meturen una bèra tavalha ses la taula. Au mème moment, lo hilh ainat revinè de la caça emb sòs cans : « Qu’es donc aqueth bruit ? cridèt en jurens. Credi que càntatz aquí ; n’es pas tròp lèu que reveni. Sètz pèc, papair ? »

9- « Non, mon hilh, ne lo sui pas, respondut lo vielh. Si hèuc aquò, es que sui hòrt content. Càntam e sèm erús, car am bien dequé. Que lo vulhis o non, fadrà que cantis tu tanben e que te rejoíssis emb nosauts, percé que ton frair qu’èra mòrt es revingut a la via. Es com si vinè de vàder : gèir èra perdut, anuit lo valà retrobat.

3- Auts arrenjaments possibles per una normalisacion pus possada

Lo dròlle prodigue

 

1- Un òme n’avè que dus hilhs. Lo mèi june dishut a son pair : « Es temps que sii mon mèste e qu’agi argent. Fau que pusqui m’en anar e que vegi país. Partatjatz vòste ben e balhatz-me çò que divi auger. » « Ò, mon hilh, dishut lo pair, com vodràs. Sès un maishant e seràs punit. » Apèi obrins una tireta, partatgèt son ben e n’en hit duas parts egalas.

[ En òc normat, june es considerat coma un francisme. Egau, ne capèra pas l’aira gascona en generau, mès sonque lo Bordalés. Es donc un francisme de contacte (benlèu un sentongisme ?) e pas un francisme de degradacion de la lenga. Aquò’s donc pr’aquò que lo gardi. ]

2- Chic de jorns après, lo maishant hilh se’n angut dau país, en hens lo fièr e shens díder adiu a digun. Travarsèt hòrt de landas, de bòscs, de ribèiras, e vingut dens una granda vila, ont despensèt tot son argent. Au cap de quauques mes, estèt oblijat de vénder sas hardas a una vielha hemna e se logar per estar vailet : l’envièren aus camps per i gardar los aines e los beus.

[ En gascon normat, an costuma d’escríver on. Ont es mèi logic, cf. la prononciacion gascona. ] [ Gardi oblijat au lòc d’obligat, aquesta darrèira fòrma n’estent pas atestada en gascon septentrionau. ]

3- Lavetz estèt hòrt malurús. N’avut pas mèi de lèit per dromir la nuit, ni de huc per se cauhar qüand hadè freid. Avè quauque còp tant grand’ hame qu’auré bien minjat aqueras hulhas de caulet e aqueths fruits poirits que mingèvan los pòrcs, mès digun ne li balhèva arren.

[ Escrivi qüand e non quan coma ‘quò’s la costuma en gascon normat, aquera fòrma fautiva se prononciant coma can. ]

4- Un dessèir, lo vente voit, se dishèt tombar sus un shèite, espiens per la frinèsta los audèths que volèvan liugèirament. Apèi vit paréisher dens lo cèu la luna e las estelas, e se dishut en plorens : « Alà, l’ostau de mon pair es plen de vailets qu’an pan, vin e hormatge, tant que ne’n vòlen. Pendens aqueth temps, jo, mòri de hame aquí. »

[ Pòden utilisar las mès les es egau una fòrma logica en gascon septentrionau. ]

5- E ben, vau(c) me levar, airèi trobar papair e li dirèi : « Hiri un pecat qüand voluri vos quitar. Avuri grand tòrt e fau que me puníssitz, lo sabi bien. Ne m’apèritz pas mèi vòste hilh, treitatz-me com lo darrèir de vòstes vailets. Estèri copable, mès languivi lunh de vos. »

[ Utilisi treitatz e non tractatz percé que tractare > treitar, coma tractum > trèit. ]

6- Lo pair èra dens son casau, fenins d’arrosar sas flors : vesitèva los pomèirs e los radims. Qüand vit venir sau camin son hilh tot caperat de sudor e de possièra, trainens la cama, poscut a pena ic creire. Se demandèt si falè que lo punissi o que li perdonèssi… Enfin, emb las larmas dens los ulhs, li tendut los braç e, se gitens a son còth, li balhèt un gròs pichòt.

[ Possièra es la sola fòrma coneishuda en gascon septentrionau. Aurem poscut utilisar possèira (mès benlèu qu’es una fòrma reconstituada per E. Bourciez, per Bordèu) o prova/povra (pus landés). ]

7- Apèi hit asseitar son hilh, sonèt sas gents e los vesins : « Vòli l’aimar com davant, lo praube dròlle, lisi dishut, tanlèu qu’estèren tots arribats. Es estat pro punit : que digun adara ne li hèci nat repròche. Vinetz lo véder, portatz-li viste una bròia vèsta, metetz-li un anèth au dit e solièrs nèus aus pès. Poiratz tanben préner viguèirs, guits e menar un vetèth bon a tuar ; vam búver, minjar amassa e har una granda hèsta. »

[ Èi causit lisi au lòc de lesi, per tant que les duas fòrmas codominin. En efèit, pòdem considerar lisi coma lo plurau de li + l’advèrbe i ; per contra, se descompàusam lesi en les + i, aquò pausa problèma vist que les es femenin. ] [ Minhona poiré tanben estar conservat. ] [ Tuar au lòc de tuvar es englobant mès ne sanja briga la prononciation. ]

8- Los vailets aubediren a son mèste e meturen una bèra tavalha sus la taula. Au mème moment, lo hilh ainat tornèva de la caça emb sons cans : « Qu’es donc aqueth bruit ? cridèt en jurens. Credi que càntatz aquí ; n’es pas tròp lèu que torni. Sètz pèc, papair ? »

9- « Non, mon hilh, ne lo sui pas, respondut lo vielh. Si hèuc aquò, es que sui hòrt content. Càntam e sèm urús, car am bien dequé. Que lo vulhis o non, fadrà que cantis tu tanben e que te rejoíssis emb nosauts, percé que ton frair qu’èra mòrt a tornat a la via. Es com si vinè de vàder : gèir èra perdut, anuit lo vaquí retrobat.

 

 

—————————————————-

Per comparar demb lo gascon « normat » (los occitanistas regents o pròfs me corrijaràn) :

 

1- Un òmi qu’avè(va) sonque dus hilhs. Lo mei joen que digó au son pair : « Qu’ei temps que sii lo men mèste e qu’agi argent. Que cau que posqui me’n anar e que vedi país. Partejatz lo vòste ben e balhatz-me çò que devi aver. » « Ò, mon hilh, digó lo pair, com voleràs (vorràs). Qu’ès un maishant e que seràs punit. » Puish obrint ua tireta, que partegè lo son ben e ne hasó duas parts egalas.

2- Chic de jorns après, lo maishant hilh que se n’anó deu país, en hasent lo fièr e shens díser adiu a digun. Que traversèt hèra lanas, bòscs, arrius, e que vienó hens ua grana vila, on despensè tot lo son argent. Au cap de quauques mes, que devó véner las soas pelhas a ua vielha hemna e logà’s com vailet : que l’envièn aus camps tà i guardar los ases e los bueus.

3- Alavetz qu’estó hèra malurós. N’avó pas mei de leit tà dromir la nueit, ni de huec tà cauhà’s quan hasèva hred. Qu’avè(va) a còps tan grana hami qu’auré plan minjat aqueras huelhas de caulet e aqueths fruts poirits que minjavan los pòrcs, mes digun ne’u balhava arren.

4- Un ser, lo vente vueit, que’s deishè càder sus un trubès, espiant per la frinèsta los ausèths qui volavan leugèrament. Apuish que vedó paréisher hens lo cèu la lua e las estelas, e que’s digó en plorant : « Acerà, l’ostau deu men pair qu’es plen de vailets qui an pan, vin e hromatge, tan qui ne vòlen. Pendent aqueth temps, jo que’m mòri de hami aquí. »

5- E ben, que’m vau levar, qu’anerèi trobar lo men pair e que’u dirèi : « Que hasoi un pecat quan voloi vos deishar. Qu’avoi gran tòrt e que cau que’m punissitz, qu’ac sabi. Non m’aperitz pas mei lo vòste hilh, tractatz-me com lo darrèr deus vòstes vailets. Qu’estoi copable, mes que languivi luenh de vos. »

6- Lo pair qu’èra hens lo son casau, acabant d’arrosar las soas flors : que visitava los pomèrs e los arrasims. Quan vesó viéner suu camin son hilh tot cobèrt de sudor e de prova, arrossegant la cama, que podó a pena ac créder. Que’s demandè si calèva que lo punissi o que’u perdonèssi… Enfin, dab las lagremas hens los uelhs, que’u tenó los braç e, se getant au son còth, que’u balhèt un gròs poton.

7- Puish hasó asséder lo son hilh, qu’aperè las soas gents e los vesins : « Que voi l’aimar com abans, lo praube dròlle, ce’us digó autanlèu qu’estón tots arribats. B’es estat pro punit : que digun adara ne’u haci nat arcast. Vienetz lo véder, portatz-lo viste ua vèsta berogina, botatz-lo un anèth au dit e solièrs naus aus pès. Que poderatz (poiratz) tanben préner hasans, guits e miar un vetèth tuader ; que vam béver, minjar amassa e har ua grana hèsta.

8- Los vailets qu’aubedín au son mèste e que botèn ua bèra toalha sus la taula. Au medish moment, lo hilh ainat que tornava de la caça dab los sons cans : « Qu’ei donc aquet brut ? cridè en jurant. Que credi que cantatz aquí ; n’ei pas tròp lèu que torni. Ètz hòu, papà ? »

9- « Non, mon hilh, n’ac soi pas, ce responó lo vielh. Si hèi aquò, qu’ei que soi hèra content. Que cantam e qu’èm urós, pr’amor avem plan dequé. Qu’ac volhis o non, que calerà (carrà) que cantis tu tanben e que’t regaudissis dab nosautes, pr’amor lo ton hrair qui èra mort qu’ei tornat tà la vita. Qu’ei com si vienèva de vàder : ger qu’èra perdut, uei qu’es retrobat.

 

21 février 2014

Protégé : Critica de mots utilisats per los occitanistas girondins

Cet article est protégé par un mot de passe. Pour le lire, veuillez saisir votre mot de passe ci-dessous :

3 juillet 2013

Lo mèi actiu deus occitanistas bordalés deu XXe siègle

Classé dans : Bassin e Hauta Landa girondina,Literatura — Lo Sarmoneir @ 13 h 30 min

Adrian Dupin vadut a Gujan-Mestràs lo 8 abriu 1896. Meilat de brava òra a l’accion felibrenca, vit coronar, en 1927, sas permèiras òbras per l’Academia deus Jòcs Floraus, que divè, vint ans mèi tard, li decernir sas mèi bròias flors : lo socí e la vriuleta d’argent. En 1930, fondèt emb Jan Bouzet l’Almanac gascon. Escrivut comedias, com Aqueth diapble de Parpalhòta (Féret, 1930), Lo Meron d’Òr (Bordèu, 1932), etc., contes, un reculh de poèmas rustics (Bruc e Brana), mèi pèças divèrsas, que l’inspiracion es pudada a les mèmas honts : la mar, lo pinhadar, los orizons de son enfança.

Membre de la Societat deus Escrivans d’Aquitània, dont vingut tresaurèir en 1955, fondator de l’Escòla Jaufre Rudèl en 1950, mèste en Gai Saber (1955), Adrian Dupin escrivut la prefaça de Las Malinèiras, obratge d’Emilian Barreyre, dont la novèra edicion estut publicada devath les auspiças de l’Escòla Jaufre Rudèl en 1956. Son roman Pierric, pareishut en 1953 en çò d’aquith editor, es una òbra d’una granda originalitat.

Adrian Dupin, considerat com a Bordèu «lo mèi actiu e remercable representent de la reneishença deus país d’òc» (P.-L. Berthaud), morit en martz 1973.

Sivant :
J. e B. Guérin, Des hommes et des activités autour d’un demi-siècle, B.E.B., 1957.

22 février 2013

Pendèn la tempesto

Classé dans : Bassin e Hauta Landa girondina,Literatura — Lo Sarmoneir @ 22 h 06 min

« Bèn, moun amic, bèn, moun praoube maynatgo,
Anèm touts dux aou pé de la grand’croux,
Per prégua Diou que ramène aou ribatgo
Touts lous batéous das praoubes pécadous.
Dumpèy jèy nèy que la tempesto groundo,
Nat mariney aci n’a parèchut.
Soun touts adare à lutta countre loundo,
En demandan à grans crits lur salut :

- Oh ! bèn prégua dambé ta may
Per rebeyre toun praoube pay ! »

Dis coume jou : « Moun Diou, noste boun pèro,
Dègne abècha tous regards sur nous aou !
As pécadous fey rebeyre la terro !
Fey què cadun rebène à soun oustaou !
Tout lou billatgo és plounjat dèn les larmos,
Cadun frèmis aou bruèy de l’ouragan.
Dègne, ô moun Diou ! fa cessa las alarmos !
Din lou repaou fey rèntra l’Oucéan !… »

- Oh ! bèn prégua dambé ta may
Per rebeyre toun praoube pay ! »

L’aouratgo aou louyn se remet en furio,
Lou bént redouble et bat pus fort lous flots ;
Prèguèn, amic, prèguèn tabé Mario
Qué sigue encar propice as matelots :
« May de Jésous ! may pléne de tendresso,
Bous qué rèndets l’espoir as malhurus,
Geytats nos plous, gueytats noste tristesso ;
Deslibrats-nous d’aquets tourmèns affrus !… »

- Oh ! prègue bien dambé ta may
Per rebeyre toun praoube pay ! »


La nèy après, la tempesto et l’aouratgo,
Èrent calmats et lou céou ère cla ;
Et lou matin birent sur lou ribatgo
Lous pécadous léntemén abourda ;
Ensenble après, suiban l’éntique usatgo,
Furent préga aou pé de la grand’croux,
Et puy la may dichut a sou maynatgo
Èn Èchugan èncare quauques plous ;

- Oh ! bénis Diou dambé ta may,
Nous a rendut toun praoube pay !…

Pointe-du-Sud, novembre 1852.

Jean LACOU

24 janvier 2013

« T’aimi tant mon país »

Classé dans : Bassin e Hauta Landa girondina,Musica e cançons — Lo Sarmoneir @ 0 h 13 min
Image de prévisualisation YouTube

 

Cantat per Eliette DUPOUY. Cançon impossibla a trobar alhons.

14 janvier 2013

Lamarque de Plaisance lo folclorista

Classé dans : Bassin e Hauta Landa girondina,Tradicions populàrias — Lo Sarmoneir @ 12 h 26 min

 

Jacques Thomas Alphonse Lamarque de Plaisance, vadut a Marmanda en 1813 e mòrt a Arcaishon en 1880, estèt maire de la Tèsta de 1852 a 1857 e lo permèir maire d’Arcaishon qüand la comuna estèt creada lo 2 de mai 1857. Ic damorèt dinc a 1865, e un novèth còp de 1874 a 1876. Publiquèt en 1845 son libre Usages et chansons populaires de l’ancien Bazadais . A d’aquira epòca, lo mòt «folclòre» n’existèva pas encuara. Mès, shens saber que hadèva folclòre, Lamarque de Plaisance estèt influençat per dus movements : lo romantisme european, iniciats preus Alemands Herder e Grimm, qu’avè l’ambicion de tornar trobar las tradicions primitivas deus pòples, apui lo conservatisme, que volèva guardar tralhas de las costumas deu monde rurau, que l’industrialisacion e l’escolarisacion anèvan har disparéisher. Aquò dit, puslèu que de contunhar recèrcas e publicacions sus las tradicions popularas, consacrèt son energia a sas fonccions de permèir magistrat e de conselhèir generau. Estut tanben shivalèir de la Legion d’aunor. Lamarque de Plaisance hit egau paréisher en 1846 una brocadura sus las inondacions de Garona – efèits, causas e prevencion – ; Le Club du Village en 1849 ; e quate òbras sus la gestion municipala d’Arcaishon mèi los noms populars d’Arcaishon.

 

22 novembre 2012

Dus musicaires

Classé dans : Bassin e Hauta Landa girondina,Dordonha,Musica e cançons — Lo Sarmoneir @ 19 h 29 min

CHRISTIAN VIEUSSENS

Neishut a Arcaishon, debuta la musica damb son pair qu’es flaütaire. En 1961, entra au Conservatòri de Bordèu coma eslève flaütaire. 1975 : Conservatòri de Gand (Belgica) . En 1976, avia un trabalh de recèrca aprihontit sus las musicas de tradicion populara en Gasconha. En 1977, ven responsbale deu departament Musicas Tradicionalas de l’ADAM Gironda, e ensenha dens divèrsas escòlas de musica dincas a 1985, annada que publica Pifraire en Gironde.

Es membre de la Cie Lubat,deu grope URRIA (Beñat Achiary), apui fonda e dirija la Cie Vieussens desempui 1985. Hèi partida de l’orquèstre regional de jazz d’Aquitània. Acompanhèt Bernat Mancièt. Dempui 1999, es titulari deu carilhon de St Miquèu de Bordèu.

Compositor, contaire, comedian, pintre,  practica las flaütas de tots òrdes, lo pifre, lo piccolò , lo saxofòne, la contrabassa.

Sas creacions musicalas : Fifres et Tambours, Noche en vela, Esprits nomades, Esquiç seguit d’Auròst (libre CD acompanhat de 17 pintruras anotadas per B. Manciet – Prètz Coup de Cœur 2010 de l’Academia Charles Cros dens la categoria Musique du Monde ). Monta « Chandelle », « La Gueuze », « Du Bassin je ne dirais pas tout.. », « Le Bal S’empêtre »  « Esquiç O la desestelada »…….

SYLVAIN ROUX

Flaütaire de formacion, explòra de 1970 a 1980, las musicas medievala, Reneishença, barròca e classica. Apui se passiona per l’estuda e la practica de las musicas tradicionalas e popularas, descubre lo pifre graça a C. Vieussens e jòga damb la formacion d’aqueth de 1985 a 1990. A costat de sas activitats de musicaire, es cargat de mission per las musicas tradicionalas, de 1985 a 1986, a la Delegacion Departamentala a la Musica de Dordonha, aucupa de 1987 a 1997 las fonccions de responsable de la sonotèca de las AD. de Dordonha, e hèi colectatges de temonhatges oraus sus la musica populara en Peirigòrd. De 1994 a 1997, es president deu CMDTA. Hèi partida de la Cie Lubat de 1990 a 2000 Se produís tanben damb M. Macias, F. Mounier, A. Bruel, X. Vidal, A. Cadeillan….

Titulari deu DE de professor de musica tradicionala, concep e coordona de 1994 a 2008 los estagis-concèrts de musicas improvisadas a l’escòla Britten de Peirigís. Interven tanben au Conservatòri de Musica de Dordonha.

De 1995 a 2005, se consacra au teatre burlesc musicau a travèrs La Conférance apui Les Guides. A partir de 2004, desvolòpa un trabalh autorn de la musica electroacostica. En 2006, crea a Rasac de Saussinhac, L’Insoliste, lòc de formacion e de recèrca autorn de l’improvisacion. Desempui 2008, ensenha lo Soundpainting au Conservatòri Municipau de Peirigús.

12 juin 2012

Parlar negue de Gironda

Classé dans : Bassin e Hauta Landa girondina,Lingüistica — Lo Sarmoneir @ 19 h 46 min

Lo parlar negue es coneishut coma estent tipicament landés (deu 40 !).

Aqueth parlar es caracterisat per la prononciacion « eu » (qu’èsti ubèrt, barrat o muc) deu e qu’es prononciat « é » alhurs. Lo è damòra damb la mèma prononciacion. Existen tanben parlars semi-negues (en Medòc, Libornés, etc.) on las sonoritats negas son presentas sonque a quauques endrets (ex. la finala -eir).

En Gironda, donc, se parla negue. D’autscòps, suu Bassin, disèvan Los Dengins parlan fin, los Miòs parlan gròs.  « Gròs » vòu díser « negue », solide. Lo canton de Belin, lo bocau de l’Èira, lo canton de Sent-Sefrian son inclusidas dens la zòna nega, que s’arrestèva au Barp e au nòrd de Sent-Magne. A Capsius tanben, ‘quò’s la lana clara.

Vací donc, a titre d’exemple, la mèi que famosa parabòla deu hilh prodigue en parlar negue de Salas, en prumèir una transcripcion aproximativament fonetica, en segond en ortografa normalisada. Lo problème de l’API ‘quò’s que per las voièlas nasalisadas, n’èi pas trobat dens la taula deus caractères lo simbòle adequat !

Un ome n’aouè pas queu dus hils. Lou mey joueunn dichut a soun pay :

 » Eus tèms queu sigi moun mèste é qu’agi argeunn. Faou queu pusqui m’eun ana é queu beugi péïs. Partadjàet boste bèn é balieut-meu ço queu dìoui aoueù. » «  O moun hil, dichut lou pay, hèy coum bùlhis. Ès un machann é seuras punit. »

E après, daourit un tiroir,  partadjàet soun bèn é n’eun hit dùoues parts. Quaouqueh
jouns après, lou machann s’eun angut dou biladye eun hèns lou fièr é chèn dide adichats èn digun. Traouassèt freum deu lanes, deu boys é d’arrìous. Aou cap dé quaouqueh meus, diwut beunde sa peulhe eun d’une bieulhe heumne é seu louguèt peur eusta bèyleut. L’eumbièren heun lous cams peur warda lous azes é louh bùous. Alòrs eustut bieunn maleurus. N’awut pa mèy deu leuyt peur jade la nuyt, ni deu huc peur seu caouha couann aouè hreuyt. Aouè caouque cop tèlemeunn hame qu’aureù bieun minjat aquires hulhes deu caouleut é aquit fruyt pourrits dounn minjen lous porcs. Mé digun li balhèoue pa reu. Un deusseù, lou bènte buyt, seu dichèt toumba sus un trous, é guignèoue peur la frinèste lous aoudèts queu boulèouen  liougèyremeunt. épuy labeuts bit apareuche heun lou cèou la lune é leus eusteules, é seu dichut èn plourans : ala, la mèysoun deu moun pay eus pleune deu bèyleuts qu’ann pan é bin, ùous é hourmadje tann queu n’eun bòlen. Peundèn aqueut tèms, jou, crébi deu hame aci ! Ebé, baouc meu lìoua. Anirèy trouba moun pay é li dirèy : hiri un peucat couan bouluri beus dicha. Awuri grann tort é faou queu meu punìssit. Ic sabi bieun.  M’apèrit pa mèy boste hiy, treutèt-meu coum lou darrèy deu bosteh bèyleuts. Eusturi coupable mè m’anugèoui lugn deu bous.

Un òme n’avè pas que dus hilhs. Lo mèi joen dishut a son pair :

« Es temps que sigi mon mèste e qu’agi argent. Fau que pusqui me’n anar e que vegi peís. Partàtjatz vòste ben e bàlhatz-me çò que divi aver. » « Ò mon hilh, dishut lo pair, hèi com vulhis. Ès un maishant e seràs punit. »

E après, daurit un tiroar, partatgèt son ben e ne’n hit duas parts. Quauques jorns après, lo maishant se’n angut deu vilatge en hens lo fièr e shens díder adishatz en digun. Travassèt frem de lanas, de bòis e d’arrius. Au cap de quauques mes, divut vénder sa pelha en d’una vielha hemna e se loguèt per estar vailet. L’envièren hens los camps per guardar los ases e los buus. Alòrs estut bien malerús. N’avut pas mèi de leit per jàder la nuit, ni de huc per se cauhar quand avè hreid. Avè quauque còp tèlament hame qu’auré bien minjat aquiras hulhas de caulet e aquiths fruits porrits dont minjan los pòrcs. Mès digun li balhèva pas ‘ren. Un desser, lo vente vuit, se dishèt tombar sus un tros, e guinhèva per la frinèsta los audèths que volèvan liugèirament. Epui lavetz vit aparéisher hens lo cèu la luna e las estelas, e se dishut en plorans : alà, la maison de mon pair es plena de vailets qu’an pan e vin, uus e hormatge tant que ne’n vòlen. Pendent aqueth temps, jo, crèbi de hame ací ! E ben, vauc me livar. Anirèi trobar mon pair e li dirèi : hiri un pecat quand voluri ves dishar. Avuri grand tòrt e fau que me puníssitz. Ic sabi bien. M’apèritz pas mèi vòste hilh, tretètz-me com lo darrèir de vòstes vailets. Esturi copable mès m’anugèvi lunh de vos.

Quauquas remarcas :
* prononciacion « d » (audèth, díder)
* pronoms « nes »,  »ves » ; determinants/pronoms « aquith », « aquira » ; pronom « ic »
* conjugasons en -u- (avuri, vulhis)
* aspiracion deu « s »  (louh buus)
* mòts damb -u- (buu, uu, vuit)
* presença deu -n- intervocalic (luna, frinèsta)
* preterit « long » (voluri, hiri)
 

Lo còp que ven, ajotarèi en compareson las parabòlas d’Austens e de Sent Sefrian… per véser çò que balha en anant cap au levant !

 

Luxeetvolupte |
Actuel |
Newyorkcity2012 |
Unblog.fr | Créer un blog | Annuaire | Signaler un abus | Insidelayers
| Lanouvelleperspective
| love star