Losarmoneir

Jornau electronic gascon en Gironda

3 mai 2017

Prononciacion deu lengadocian : confrontacion de l’ideologia a l’ALF

Classé dans : Alhurs,geografia,Linguistica,OPINION — Lo Sarmoneir @ 15 h 37 min

Per justificar la grafia alibertina au lòc de l’adaptar a la realitat, los ideològues occitanistas pretenden de causas que pòden se damandar ont les son anadas cúlher.

LA PRONONCIACION DEU J EN LENGADOCIAN

Domèrgue Sumien cossidèra que la prononciacion [ʒ] deu j es  »localizada » e [dʒ] es en  »occitan estandard generau ». E jo, en partent de l’ALF, èi la carta aquí junta, que nòs mòcha clarament que la prononciacion [dʒ] es absoludament minoritària en lengadocian ; a díser lo vrai aquò’s avant tot una prononciacion provençala, mediterranèia se vòletz.

En realitat, aparei que lo lengadocian es partatjat en

- [ʒ] entà Tolosa, Fois e Carcassona e dens l’èst deu Roèrgue ;

- [ts] en Naut-Agenés, Carcin, oèst deu Roèrgue, Albigés e Orlhagués ;

- [ts/dz/z] en Brageiragués e Sarladés ;

- [tʃ] en Montpelhierenc ;

- [dʒ] (en jaune) entà Besièrs, Narbona, dens lo Gavaudan e l’Aubrac.

Curiosament, pr’un còp, ni Carcassona ni Tolosa sèrven de referéncia, mès pulèu la Provença ! Sui pas segur, taplan, que s’expliqui per l’origina provençala de Domèrgue Sumien, mès belèu per de rasons de fonetica istorica (?) o de catalanisme. Lo [ʒ], eth, sembla espudit a causa de sa gasconitat…

PRON. DU J

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

LA PRONONCIACION DE SABLE

Me pensi que la prononciacion ['sable] es la nòrma en lengadocian. Pertant, vésem sus la carta ací-devath que la prononciacion ['saple] es ultramajoritària en lengadocian, amèi defenís quasiment lo dialècte lengadocian, manca quauquas zònas perifericas (en ròse) coma lo Brageiragués-Sarladés, la region de Montpelhièr… Vésem tabé que [‘saplə] se disèva entà Bordèu, çò que se retròba a pics e a pelats capvath les òbras de Verdièr, Blanc, etc., per d’autes mots coma  »diaple » o  »tarriple ». Enfin, en vath de Garona entre Bordèu e Agen, existen de doblons coma  »puble/puple » e  »pible/piple » a costat de  »diable » o  »tarrible ».

SAPLE1

 

 

 

 

 

 

UÈLH, LUÈNH, NUÈCH, FUÒC

Sui atucat de véser que Domèrgue Sumien cossidèra [ɥɛl], [lɥɛn], [nɥɛtʃ], [fɥɔk], coma de fòrmas estandard en lengadocian. Tabé la Mal Coiffée (per exemple, mès pensi qu’es generalisat dens l’ensenhament) ditz [nɥɛjt] dens ses cançons. Descrivi la realtat deu XXe siègle per les cartas que seguissen ; en roge,les zònas ont les prononciacions pretendudament estandard son atestadas :

UELH NUEIT LUENH FUEC

 

 

 

E aquí, les fòrmas atestadas (es possible que per error  i augi integrat un bocin de dialècte provençau) :

UELH NUEIT LUENH FUEC_reel

 

En alibertin, balharé aquò :

UELH NUEIT LUENH FUEC_alib

Conclusion : les fòrmas estandard (se vòlem a tot prètz normalisar lo lengadocian maugrat sa granda diversitat dialectala e culturala*) diurén èster :

non pas  [ɥɛl], [lɥɛn], [nɥɛtʃ], [fɥɔk],

mès [ɛl], [nɛjt], [fjɔk] ; e, pus malaisidament, belèu [lɛn/lɛŋk]. Coma auratz comprés, son de fòrmas pus evoluadas e sustot pus eufonicas. Fau bien  véser que critiqui pas briga l’usatge de les grafias englobantas UÈLH, LUÈNH, NUÈCH/NUÈIT, FUÒC, mès lo fèit de preconisar coma estandard de prononciacions arcaïcas o ultralocalisadas tot en treitant de localisadas les que son pus espandudas !!

 

* e bé ò… Agen, Seta e Orlhac son dens tres univèrs diferents… pòden pas hèser pus desparièir !

17 janvier 2017

Técherèy la téle dé tous mots

Classé dans : Alhurs,Literatura — Lo Sarmoneir @ 19 h 08 min

Traduccioun dou pouème d’Eric NOWAK, I tesserè la tèle de tés mots (2009)

Técherèy la téle dé tous mots,
Per pa qué siqui dit
Qué nous soun teysuts.
Per pa qué siqui dit
Qu’an aoujut lou darrèy mot,
Per pa qué siqui dit
Qué ma léngue es morte,
Per pa qué siqui dit
Qué l’an tuouade,
Per pa qué siqui dit
Qué ma léngue sèrt a rés,
Per pa qué siqui dit
Qué l’an tapouade.
Per tout aco, léngue d’aci,
Té pénserèy,
Té parlerèy,
T’escriourèy,
T’imprimerèy,
Arèy dé pilots dén tous mots,
E dé quéts pilots, d’escrits.
Arèy dé règues dén toun barèyt,
E dén quéres règues, samiyerèy ta grane.
Arèy dé règues dén mous récuils,
E dén quéts récuils, samiyerèy toun ame.
Técherèy la téle dé tous mots,
N’én arèy une téle d’iragnade,
Qué séra coume aoutan dé ligans éntre lés géns.
I pindanguerèy grumilles dé rousade d’a noste,
Mèy lugréjantes qué pèrles dé Tuamotu.
Té broderèy d’iou dé séde,
D’or é d’argén éntremeylats.
T’arèy rèy dous mots,
Rèy dé lés léngues.
Té dirèy,
Té criderèy,
Té sisclerèy,
Té plourerèy,
Té bramerèy,
Su la fine uille dé papèy,
Su lou cartoun escu,
Su lou plastre dous murs,
Su la pèyre graouade,
A l’éncre négre,
A l’éncre rouge,
Illustrerèy dé mots lés irèyes dous omes,
Lés émbéges dé lés géns,
Lou plasé dé la carn,
La poou dou queytiouèy.
Escarraougnerèy dé mots
Lés termières éntre pays,
Lous barbelats éntre lés géns,
Lou brin dous dious,
La pègueriye dous omes,
Per fin qué lous mots siquin libres,
Coume lés géns.
Per fin qué les géns siquin libres,
Coume ma léngue.
Soulide qué séra soun darrèy crit.
Aco séré bién estounan
Qu’estussi lou darrèy
Qué crideran lés géns d’atyi.

15 octobre 2016

La hilha deu jardinèir

Classé dans : Alhurs,Linguistica — Lo Sarmoneir @ 12 h 50 min

Un praube òme avèva tres hilhas e les aimèva redde. Son trabalh de jardinèir li permetèva a pena de les norrir. Aquò’s pr’aquò que hosèva, rasterèva, sauclèva son casau deu desser au matin e deu matin au desser.

Un còp que hosèva un rosèir, se mastèt davant eth un grand lusèrp que li dishut :

- Òme, sabi qu’as tres hilhas. Fau que m’en balhis una en maridatge, senó te minjarèi.

Lo jardinèir penadit fòrt d’ausir aquò. S’entornèt a son ostau lo cap baishat. En lo vesent atau, sa hilha l’ainada li damandèt :

- Pair, qu’atz donc vos ?

- Vèni de véser un grand lusèrp e m’a damandat una de mes hilhas en maridatge senó me minjarà. La quala d’entre vosautas vodrà l’esposar ?

- Pas jo, s’escridèt l’ainada.

La segonda hilha entrèt e, vesent son pair bien apenat, li damandèt :

- Qu’atz donc vos, pair ? Me sémblatz bien apenat.

Li’c dishut.

- Pas jo, ce cridèt la segonda.

La pus juna entrèt enfin e pausèt la medissa question.

- Jo, sui prèsta a esposar lo lusèrp !

S’en angut dens lo casau e rencontrèt l’alimaut au pè deu rosèir.

- Vèn demb jo, ce dishut lo grand lusèrp, e autalèu la tèrra se dubrit e davarèren dedens per un grand escalèir. Digun tornèt véser la goiata ni mèi lo lusèrp.

Un jorn que penadissèvan, dens l’ostau deu jardinèir, de çò qu’èra vinguda la goiata dispareishuda, l’ainada aujut l’irèia de tornar au casau e de hosir lo pè deu rosèir. Descubrit los escalèirs e los davarèt marsha après marsha. Vit un bròi ostau esclairat, i entrèt e trobèt sa sòr sheitada au cunh deu huc. S’abracèren, fòrt emocionadas.

- Fau pas plorar, ce dishut la pus juna, sui pas malurosa. Mon marit es fòrt bròi, te lo mocharèi desser. Lo jorn, se transfòrma en lusèrp ; la nuit…

Lo desser vingut, quòra lo marit estut adromit, les duvas sòrs s’aproishèren deu lèit. Mès l’una hasut un gèste que desendromit lo bèth prince.

A ‘queth moment, tot dispareishut : l’òme, l’ostau e se retrobèren dens un ahorèst espés, au bèth mitan d’un país desèrt, devath un cèu shens estelas.

Caminèren lavetz longtemps, longtemps, shens avisar digun. Lèu, descubriren taplan un grand castèth au cimòt d’una montanha.’Quò’ra lo castèth deus vents.

- Ont vòs anar ? ce dishuren los vents a l’ainada.

- Vòli rejúnher l’ostau de mon pair, lo jardinèir.  -

Lavetz seguís-me, ce respondut la bisa.

- E tu, ont vòs anar, ce dishuren los vents a la capdèta.

- Vòli retrobar mon marit, lo prince Lusèrp.

- Lavetz seguís-me, ce respondut l’autan.

Au cap de sèt jorns, l’ainada se retrobèt, tota bargada, dens un país desèrt e torrat.  Digun sap çò que vingut.

L’autan dishut a la pus juna :

- Praubeta ! de ‘cí entà l’endret ont vòs anar, i a encara bien de camin. Çaquelà vau assajar de te l’abracar. Vas anar entà ‘queth ostalòt ont alugreja una lutz. Aquí haràs çò que te diràn. Atau retroberàs belèu un jorn ton marit.

- Mercí, vent d’autan,ce dishut la goiata.

Arribèt a l’ostalòt. Achí damorèva una bona hada.La hilha deu jardinèir, quòra estut bien pausada, li contèt son aventura.

- Ma dròlla, ce dishut la hada, ‘quò’s bien tu qu’ès responsabla de ton malur. Ton marit es un rèi qu’un meishant encantaire condamnèt ad una longa espròva en l’oblijant ad èster un lusèrp pendent lo jorn. En acceptant de l’esposar, li permetures en partida de se liberar. Mès falèva pas que son secret estussi revelat. Dens sèt jorns adara, son espròva serà acabada e se sovirà pas mèi de tu ! A, pòdes plorar sus ton malur !

‘Quò’s çò qu’hasut la hilha deu jardinèir.Plorèt, plorèt pendent sèt jorns. La hada qu’èra partida s’entornèt lèu.

- Praubeta ! lo rèi , ton marit, t’a completament aublidada. Se torna maridar doman.

La hilha deu jardinèir n’avèva pas mèi de grumilhas per plorar.

- Escota, ce dishut la hada, vau assajar de t’adujar. Pren-te aquera quenolha d’òr demb la quala hilaràs hius d’òr. Vai a la pòrta de la glèisa.La nòvia vodrà crompar ‘quera quenolha e li diràs :  »Es pas a vénder ni mèi a balhar, mès demb lo nòvi vòli damorar ».

La goiata s’en angut a la pòrta de la glèisa e,quòra la nòvia vit aquera polida quenolha, volut la crompar.

- Es pas a vénder ni mèi a balhar, mès demb lo nòvi vòli damorar.

- Mès ès pèga ! ce dishut la nòvia.

Sa mair qu’èra pròishe d’era  e qu’avèva tot ausit parlèt a l’aurelha de sa hilha.

- Accèpta de los deishar amassa una jornada per auger aquera extraordinària quenolha.

La nòvia acceptèt donc, mès de tot lo jorn, la hilha deu jardinèir poscut pas rencontrar lo rèi. Lo desser vingut, li hasuren béver un beuratge que l’adromit autalèu. La prauba aublidada hasut tot çò que poscut per lo revelhar en li disent :

- Te sovènes deu temps quand èras lusèrp ? Rapèla-te lo casau de mon pair. T’èras maridat demb jo.

Mès dromèva a tengut.

La goiata s’entornèt a la hada per li díser que lo rèi n’avèva pas aujut l’escasença de la reconéisher.

- Vas préner aqueth còp aqueth travolh e angràs i gumerar de hiu d’òr davant la pòrta deu palais. La nòvia vodrà te lo crompar, mès li diràs :  »Es pas a vénder ni mèi a balhar, mès demb lo nòvi vòli damorar ».

La novèra rèina consentit encara, mès la hilha deu jardinèir e lo rèi poscuren pas damorar amassa un sol moment. Lo desser, un novèth beuratge plongèt lo rèi dens un somelh prihont.

La hilha deu jardinèir contèt a la hada çò que s’èra encara passat.

- Aqueth còp, ce dishut la hada, vas préner aqueth plat en òr demb ausèths rostits que cantan, e tornar a la pòrta deu palais.

Au solide, la rèina volut aqueth plat e n’en damandèt lo prètz.

- Es pas a vénder ni mèi a balhar, mès demb lo nòvi vòli damorar.

La nòvia, maugrat sa granda enveja d’auger un plat tà extraordinari, comencèva a s’esmalir. Consentit a degrèu.

Lo desser, l’auserèra se trobèt dens la crampa deu rèi, e aqueth, coma per encantament,èra bien revelhat. Avèva voitat lo beuratge dens la chaminèia.

La hilha deu jardinèir li damandèt :

- Te sovènes deu temps quand èras un lusèrp e quand damandères a mon pair l’una de ses hilhas ? Aquò’s demb jo que te maridères.

Lo rèi s’en sovinèva perfèitament e estut tot urós d’auger retrobat sa prumèra esposa.

- Adara qu’ès achí, te gardi.

E viscuren bien urós.

14 septembre 2016

Provèrbes lemosins e adaptacion garonesa

Classé dans : Alhurs,Linguistica,Tradicions populàrias — Lo Sarmoneir @ 12 h 26 min

Eu es passat dins las vinhas : il a bu => Es passat dens les vinhas

Eu a ‘trapat lo còp de solelh a l’ombra : id. => A gahat un còp de sorelh a l’ombra

Eu crei que tot lo país es plan : il ne doute de rien => Crei que tot lo país es planèir

Eu a sentit quauque fum : il s’est douté de qqch => A sentit quauque hum

Eu a entendit brundir quauqua moscha : il a appris qqch => A entendut broncir quauqua mosca

Un n’es pas a l’enterrament d’un chat : on n’a pas besoin d’etre si sérieux => Som pas a l’entarrament d’un gat

Eu fará coma las nesplas : il s’amendera en vieillisst => Harà coma les mesplas

Far mai de fuòc qu’un n’a de boés  => Hèser mèi de huc que n’an de bòi

Eu a pòur de se nejar dins lo crachat => A pòur de se negat dens un escupit

Eu a ‘gut un piau blanc : il a eu peur => A aujut un peu blanc

Eu es coma las ròndres : eu ne vòu ni beure ni laissar beure => Es coma los romècs, vòu pas béver ni dishar béver

Eu es coma lo papa : infaillible => Es coma lo papa

Per far ‘na moleta, fau cassar daus uòus => Pr’hèser una moleta, fau copar eus

Un li fariá creire que las lebres bastissen sur los chasnes / que n’a pas de chamisa => Li harén acréser que les lèbes bastissen sus los casses

‘Natz portar dau fen a las polas : allez vous faire voir => Anatz portar de hen  a les polas

Plejar son profiech dins ‘na fuelha de persilh => Plegar son profit dens una hulha de peiressilh

Eu a ‘chabat de far rire : il est mort => A ‘cabat d’hèser ríser

Si ‘quela femna n’a pas d’aiga dins sos selhs, ‘la ne’n aurá dins sos uelhs : elle sera malheureuse => Se ‘quera hemna a pas d’aiga dens ses selhas, n’en aurà dens sos ulhs

Content coma ‘na graula qu’empòrta un calau => Content coma una agraula que s’empòrta un esquilhòt

Quand la sopa es facha, fau la minjar => Quòra la sopa es hèita,  fau la minjar

Quand la pola chanta, ‘la vòu póner : quand on parle de qqh, on le désire => Quòra la pola canta, vòu pón(d)er

Ne fau pas tuar tot çò qu’es  gras /totas las moschas que pican => Fau pas tuar tot çò qu’es gras /totas les moscas que fissan

N’es pas temps de fermar l’escuria quand lo chavau es partit => S’en vai pas temps de barrar l’escuria quòra lo shibau es partit

 

1 mars 2016

LO SARMONÈIR 41

Classé dans : Alhurs,LO SARMONÈIR novèra version,Òlt e Garona,Vasadés — Lo Sarmoneir @ 11 h 06 min

N° 41 1èir de martz 2016

POESIA

Aus mens compatriòtas

- Gascon baionés -

 

A Baiona que soi vadut

E permí vosautis enqüara

Que n’i a mantruns qui, si’m vedèn le cara,

Diserén m’aver coneishut ;

Car bien sovent dab eths, en sortint de l’escòla,

Qu’èi hèit au brut, mème au patac,

E mè d’iva partida hòla

A córrer enti’au molin d’Onzac !

Après lo vrespejar, vinent de har chauchòla

Qüant de còps nos an vists,

Sius ramparts, sius glacís,

Dançar le farandòla,

Quènd èram mainatjòts ;

Mè grands que hesèvam d’auts jòcs :

Que n’avèvam d’espècias diferentas,

Qui rendèn les camas valentas,

Còm : Pim-pam-ba, Guigueriguí,

Lo Pica-ròma e lo fin Bartòli,

O bien, s’aparelhant per assajar les fòrças,

Que hesèvam a les estòrças.

Urós temps, tròp viste passat,

Jo ne l’èi jamès oblidat !

Car, shens nat sopic ni turmenta,

N’avèvam lavetz d’auta coenta

Qu’a holejar, qu’a bien nos divertir :

Qu’èra tot bonur, tot plesir !…

 

Que’m rapèli que sus le plaça

De Gramont qu’èra dret plantat

Un arbre de le Libertat ;

Mès que ne sap qu’ací baish tot que passa,

L’arbre un bèth jorn, soi disent, qu’es tombat,

E, soi disent taben, le prauba Libertat,

De ‘quò l’amna shegrina,

Que n’auré fòrt plorat !…

Mantruns despuish an dit, (mès jo n’at voi sustíner),

Qu’en França un arbre atau ne pòt préner racina :

Es vrai, n’es vrai ; sii çò qui sii,

Aquò ne sèrv d’arren ací.

Çò qu’es segur, mè de cincanta anadas

Despuish lavetz plan son passadas ;

Per qui vejatz vosautis goei

Quenh atge pòt estar lo men ?…

Shens estar vilh que soi adara

Çò qu’apèran un shic madur,

E, çò qui tapauc n’es pas rare,

Lo temps passant shens díser gara

Siu men topet, d’autscòps shenut,

L’a, shic se’n cau, metut a nud.

Vin de Bordèu e bon potatge

Ara convinen au men atge

E que daishi dança e viulon

Per iva transha e jambon :

D’auts còps n’èra medisha causa,

Qu’aimavi tot çò qui le joenessa ausa,

Arríder, holejar, har l’amor, bien cantar,

E lo dimenge a Marrhum hòrt dançar !

Bèth temps aquò per le joenessa

Qui lo plesir tustemps seduísh, flata e careça ;

Mès quènd lo peu devin grison

Qu’es, hilhòts, iv’auta cançon,

Car le reflexion qu’arriba

E qu’aprenen lavetz a víver :

L’experiença e le reson

Valen bien mè qu’un bèth sermon !…

 

P.-T. Lagravèra, 1865.

Per lugir lo tèxte empenat : https://books.google.fr/books?id=AX0pAAAAYAAJ&pg=PP7#v=onepage&q&f=false

 

VASADÉS

Xomin e sa navèra activitat

Dominique Lummeaux, dit Xomin, lo miaire deus Caps Negues, après aver longtemps trabalhat dens la banca apui l’immobilièr, s’es reconvertit dens l’alimentari. A creat Lou Bazadés, una marca de consèrvas a basa de produïts locaus com la lemprega de Garona, lo boeu de Vasats, lo hitge de guit, los vins deu Bordalés… ; per la preparacion, seguís les recèptas de sa mamè Lucia – un personatge qu’apareish dens les cançons deus Caps Negues. Trabalha en partenariat dab l’ESAT de Capsiuts per lo condicionament deus produïts.

Dab son camion blu e roge, Xomin se tròba suus marcats de Vasats e de Lengon, e tanben a Castèths a costat de la farmacia. Sos produïts son en venta en çò de certens comerçants casteriòts.

MARMANDÉS

Madama Denise Laffargue

Vasuda en1918 a Viraselh, as Grinholets,

          mòrta lo 17.01.2016 a Castèthmauron d’Òlt.

Denise Laffargue, qu’èi coneishuda de caps a la fin de sa via, avèu l’èrt d’una vielha paisana d’avant-guèrra, bien d’a nòste. L’èrt de res …

Que nani ! Aquò’ra una fama excepcionèla. Un ulh viu, una intelligença discrèta mès evidenta, d’un comèrce agradable. Excepcionèla per ço qu’es de l’interès que portèu a nòsta vielha lenga de nòste peís marmandés, nòste gascon marmandés, que los inhorents, o los insolents, qualifian enquèra de patoàs.

Denise Laffargue es la prumèra, dens lo Marmandés, a escríver un « PETIT DICTIONNAIRE » dens la lenga locala, depausat a las Archivas municipalas de Marmanda. Serà pas mei la sola : motivèt, encoratgèt d’escolièrs que mantendràn e perseguiràn son òbra.

Aquò’s una paisana que parla bièn e aisidament nòsta lenga, mès que l’escriu en inventant una grafia singulièra e desrotanta.

Una paisana avent lo gascon marmandés per lenga maternèla e qu’aprengot lo francés a l’escòla.

Una paisana vasuda en 1918, que vai hèser, parcièlament, d’estudis superiors e serà titulària de tres certificats d’estudis superiors d’italian.

Una pegueria, coma disèu, la contrendrà a díver se ganhar la via.

Maridada en 1943, divorçada en1953 ; aurà tres mainatges.

Après bièn de pòstes en França e en Africa (passarà dètz ans au Senegau e en Guinèia), cabarà sa via professionala coma inspectora das Impòts à Agen.

A la retrèta, se consacrarà à sa lenga maternèla, lo gascon dau Marmandés, qu’illustrarà per son « PETIT DICTIONNAIRE » en dus vòlumes : Français-Occitan en 2007 e Occitan-Français en 2008. Son diccionari serà descobèrt e imprimat devath los auspicis dau Marcèu Esquieu (hilh de paisans coma èra), brilhanta icòna òlt-e-garonesa de l’Escòla Occitana d’Estiu a Vilanèva d’Òlt.

Denise Laffargue escriurà quauques tèxtes dens sa lenga mès sustot, demb la participacion de sos escolièrs, harà de nombrosas traduccions de tèxtes francés dens divèrs domenis : literatura (romans, poesias, contes, recits), politica (Jaurès), per illustrar nòsta lenga marmandesa e hèser véser sa capacitat a téner son rang dens tots los domenis de l’escritura.

A la véser autant bièn desgranar las annadas, avèi aublidat que Denise Laffargue èra mortèla. Entra anuit dens l’immortalitat demb son « PETIT DICTIONNAIRE » de lenga dau Marmandés e demb nòsta afeccion.

Mercí, Denise Laffargue.         La Tèsta-de-Bush, lo 18 d’heurèir de 2016.

Bernard Le Beau (Bernat Lo Bèth per los amics), provisor aunorari, ancièn escolièr de Denise Laffargue. Traduit du français, dans la langue de Denise Laffargue, par Daniel Séré et Bernard Le Beau.

PATRONIMES

Vimeney

Lo patronime VIMENEY es originari de la vath de Garona autorn de Lengon e Cadilhac. Un vimenèir es un òme que trabalha lo vime per n’en hèser per exemple de panèirs o d’endòrtas. Mès es tanben un endret ont possa lo vime (‘quò’s a díser l’aubar quòra es estaussat e que lo considèram dens sa fonccion de produccion), encara que pàrlim sustot de vimièra (en vath de Garona), de vimelèira o vimenèira (dens l’oèst de la Gironda) o de vimoèra (en Vasadés).

RECÈPTA

La torta de legumatge

Ingredients : 2 junas porradas deu casau, 2 còrs d’ardishaut, 2 gòishas d’alh, un punherat de hulhas e junas tijas de cardaminas, quauquas hulhas de vineta, hormatge raspat, sau, péber, sucre, haria, aiga.

Preparacion : Lavar e talhucar los legumes ; gardar les gòishas d’alh entèiras. Hèser còser lo tot a l’aiga. Tirar la pèth de les gòishas d’alh e eventualament lo gèrmi. Espotir legumes e alh demb un penhic d’hormatge, sau e péber.

Prestir la haria a volentat demb aiga e aplatir la pasta de faiçon a obtenir una galeta. Saupodrar la galeta de sucre e i estamplar la preparacion de legumes. Hèser una segonda galeta que dispausaràn per dessús. Apoiar sus los bòrds. Hèser còser una detzena de minutas au horn.

Lo Sarmonèir / Le Jhacassous

ISSN 2119-2502

Shes Lydie BALLOUX, 14 les Alèias (les Allées) 33 490 VERDELAIS. sarmoneir@laposte.net. Blòg : http://losarmoneir.unblog.fr. Facebook : « Lo Sarmonèir Le Jhacassous ».

Redaccion : Gabrièu Balloux, Bernat Lo Bèth, Danièl Séré.

23 avril 2015

Manuel Valls e la religion

Classé dans : ACTUALITATS,Alhurs,Au hiu deus jorns,OPINION,Politica — Lo Sarmoneir @ 12 h 58 min

« Vouloir s’en prendre à une église, c’est s’en prendre à un symbole de la France », vachí les paraulas de Manuel Valls que vèni de lugir dens l’Est Républicain. Aqueras paraulas m’an acipat. Tè, n’en sui quasi damorat museishuc. Non, una glèisa n’es pas un  simbòle de la França, ni mèi d’Occitània ni de nat pòple ni de nat estat.  ‘Quò’s un simbòle dau catolicisme. Manuel Valls vodré insinuar que lo catolicisme es coma una religion d’estat en França ? Que lo catolicisme es la sola religion que pausi pas de problèmas ? Mès bondiu, arrestatz donc de balhar a la religion aquera importança ! S’agís – enfin, diuré s’agir – de cresenças e practicas personalas. Es que l’espiritisme, la sorcelaria, l’astrologia, brèf tot çò que concèrna les causas non-concretas, n’en hèsen un afar de politica ? De v’rai, M. Valls, vos haré pas esclapotar de ríser – o vos esmalir benlèu – se los astrològues e mediums s’assemblèvan en haut lòc demb de politicians o se lurs biscanhas  avièvan una guèrra ? Diu vivant !!!

 

13 octobre 2014

Molière es vingut occitan !

Classé dans : Alhurs,Istòria,OPINION — Lo Sarmoneir @ 9 h 37 min
moliere
Album : moliere

1 image
Voir l'album

 

Vésem dens ‘queth article coma, daus-uns-còps, los occitanistas pòden estar ridicules shens s’en avisar (… enfin, suspausi que s’en avisan pas).

Molière èra parisièn… e la causa que jutjan essenciala per l’article Wikipèdia, es díser que joguèt en Occitània. E ben òc, los actors hèsen de viradas !

E per çò de la competéncia occitanofòna de Molière, fau pas exagerar tanpauc ; ren nos ditz qu’eth sabèva lo parlar, egau. Pensi simplament que damandèt a un letrat lengadocian de redijar les replicas en òc.

22 août 2014

How wolves change rivers : un efèit parpalhon

Classé dans : Alhurs,Biologia-genetica,Ecologia, natura — Lo Sarmoneir @ 18 h 38 min

 

 

Avèvi una idèia prampó particulièra sus la reïntroduccion de lops (dens les Pirenèias per exemple): me pensèvi que ‘quò’ra una pègaria, que revenèva a tornar destorbar un equilibre que s’èra pauc a pauc bastit en l’absença dau lop. Mès un parçonèir m’hasut conéisher una videò redde bien hèita, intitulada How wolves change rivers, que mòcha que ‘quò’s briga antau, dau mens dens lo parc nacionau de Yellowstone (Estats-Units). Vachiu çò que s’i passa:

En 1995, daus lops esturen reïntroduïts a Yellowstone après 70 ans d’absença. L’efectiu de cèrves anèva lavetz en aumentant, pusque n’avèvan gaire de predators, e aquò avèva menhat a una disparicion de la vegetacion, brostada tot empenada.

Tanlèu los lops arribats, mème chic nombrós, comencèren per tuar quauques cèrves… mès aquò’ra sonqu’anecdotic! En efèit, lo sanjament lo pus prihont concernèt sustot lo comportament daus cèrves: aqueths se botèren ad evitar les zònas dau parc nacionau ont podèvan s’hèser gahar per los lops, coma les bariscombas. Còp sec, dens ‘questes lòcs, la vegetacion se revispolèt, se probanhèt; la hautor de certèns aubres quintuplèt en sheis ans; les baishadas desnudadas se caperèren de briules e de sauceringas.

Vos dóbtatz bien qu’aqueths aubres atirèren los barbòts e los ausèths… mès tanben los castòrs, au segur, que son dits « ingeniors » (espècia modificant l’estructura de l’ecosistèma). Lurs barratges creèren de novèras nishas ecologicas qu’atirèren, dirèctament o indirèctament d’autas espècias: lotras, rats d’aiga, guits, peishs, reptiles, anfibians…

Los lops tuèren tanben de coiòtes, çò qu’hasut créisher les populacions de ratas e de lapins. Prau còp, los auts predators d’aquestes rogaires se desvelopèren: haucassas, belètas, renards, taishs… Los caronhèirs tanben, coma agraulas e èglas. Los ors tanben s’apasturèren demb les caronhas, çò que los hit prosperar, d’autant mèi que los aubres fruitèirs hasèvan lavetz abonde.

Mès lo mèi interessant es que los lops sangèren lo fonccionament de les ribèiras. Graça a les rigadas daus aubres, les ribas s’èran estabilisadas e les ribèiras hasèvan mens de biscoetas. Les canaus s’estreciren, de lagüas se formèren, en diversificant encara la biocenòsa.

Tot aquò’s çò qu’apèran una cascada trofica a granda escala (un nom bien sabent per un tipe d’ »efèit parpalhon »): un processús ecologic que comença au capit d’una cadena alimentària (o puslèu d’un hilat trofic) e que se repercuta dinc en bas. Mès, mèi qu’aquò, se repercutèt dinc au quite biotòpe (la partida non-viventa de l’ecosistèma).

Los lops, per tant qu’estant pauc nombrós, transformèren tot un ecosistèma dinc a sa topografia!

21 mai 2014

Noms de rapaces en basque

Classé dans : Alhurs,Biologia-genetica,Ecologia, natura,Linguistica — Lo Sarmoneir @ 19 h 54 min

Au cors de mon estage, lugissi la tèsa de medecina veterinària d’un Basque qu’estudia la migracion deus rapaces e que balha lurs noms en basque. Los vachí donc ; en prumèir lo nom en basque unificat, apui en basque deu nòrd. Tot aquò per moishar, dens una lenga ont i aujut una unificacion, qu’aquò pòt menhar pus o mens lunh.

Buteo buteo : Saibelatz // Buzkoa

Pernis apivorus : Beatz erlejale (sonqu’un nom)

Circaetus gallicus : Suge arrano // Arrano nabarra

Circus aeruginosus : Arranoxka gorritza // Mirotza

Milvus milvus : Miru // Miru xuria

Milvus migrans : Miru beltz // Miru beltza

Falco tinnunculus : Belatz txiki // Hiruxka

Accipiter nisus : Gabirai // Xaflaxa, esparbera

Hieraaetus pennatus : Arrano txiki

Pandion haliaetus : Arrano arrantzale // Itsas arranoa

Circus cyaneus : San Martin arranoxka

Circus pygargus : Arranoxka urdin

Neophron percnopterus : Sai zuri // Sai xuria

Falco peregrinus : Belatz // Mirotza

Falco subbuteo : Belatz praka-gorri // Belatziriga

Falco columbarius : Mirotz

Accipiter gentilis : Aztore // Haztorea

Aquila chrysaetos : Arrano errege // Arranoa

Falco vespertinus : Belatz zanka gorri

24 janvier 2014

Sus l’arpitan

Classé dans : Alhurs,Linguistica,Musica e cançons — Lo Sarmoneir @ 13 h 16 min

 

Atz ací una fòrt bròia cançon en francoprovençau :

http://www.bing.com/videos/search?q=dor+meyna&qs=n&form=QBVR&pq=dor+meyna&sc=2-9&sp=-1&sk=#view=detail&mid=6A4258EDE84941B18DEB6A4258EDE84941B18DEB

 

L’arpitan (mòt « reneishentista ») o francoprovençau (mot de lingüistas), autament dit patoés, es la lenga tradicionala de la part de Lyon (Liyon), Saint-Etienne (Sant-Etiève), Grenoble (Grenoblo), Bourg-en-Bresse (Bôrg), Annecy (Ènneci), Chambéry (Chambèri), Genève (Geneva), Lausanne (Losena), Aosta (Aoûta), Neuchâtel (Nôchâtél)… Es a l’origina deu parlar populari lionés o deu « gaga » de Saint-Etienne. Intermediària entre l’òc e l’oïl, es una lenga pro conservatriça. N’en tornarèi parlar !

 

Luxeetvolupte |
Actuel |
Newyorkcity2012 |
Unblog.fr | Créer un blog | Annuaire | Signaler un abus | Insidelayers
| Lanouvelleperspective
| love star