Losarmoneir

Jornau electronic gascon en Gironda

14 janvier 2017

Lo metaièr deu Diable

Classé dans : Lanas,Literatura,Tradicions populàrias — Lo Sarmoneir @ 21 h 22 min

Autiscòps, j’avè au Haut-Lana de Lencoac un vielh paisan, magre com un sit. N’avè pas nada hemna, ni familha, ni parentat, e que vivè tot solet, com un praubilhàs. Entà eth, jamès dimeishes, jamès hèstas ! Pr’aquò, un còp, que’s deishèc morir…

Austalèu, qu’anoc en infèrn, e lo Diable qu’eretèc deu son ben : un camp, ua tapiòta e ua bòrda a tèit de palha. Lo Diable que’s cèrca un metaièr, mès ne’n tròba pas nat : digun ne vòu d’un tau mèste !

Totun, au cap de dètz ans, quauqu’un que’u prèga de’u balhar lòtja. Qu’es un joen : digun ne’u vòu. Qu’a pro maishanta reputacion : lo monde que disen que n’es pas valent, e portant qu’es pro goalhard… Que’u hèn tabenh passar per pèc, com la lua vielha…

Aqueth omiòt s’aperèva Jantiròt. Lo Diable, per un còp bravilhàs, que’u disoc :

— Que’t voi ! Que’t lòtgi e que’m hès lo camp !

— Mercí hèra. Mès, çò que’vs devi ?

— E bé ! La mitat de çò que hècis vasi entà cadun. Engoan qui vèn, çò qui serà de cap au so serà entà jo. Tu, qu’auràs çò de devath tèrra.

— Ò quiò ! Atau haram pusqu’at vòtz atau !

E de la Sent Martin a miei abriu, lo Jantiròt qu’eishartiga, que dessoca, que hosia, qu’arrèga e qué hè ?… las tuhras.

De cap au vint d’aost, qüand las tuhras son amassederas, lo nòste òmi qu’apèra lo mèste. Aqueste que s’i hè d’arribar, dab hèra d’ajuda. E tots que còpan au tros : los uns que sègan, los auts que dalhan… Que plenhan tambarèus de… salopèr. E lo dimeishe qui vèn, que menhan tot aquò a Lucsèir, devant la glèisa. Digun ne’n vòu e tots, a la sortida de la messa de haut jorn, que’s foten deu Diable e que l’ahulan.

Aqueste, negue de colèra, se’n va trobar lo metaièr e que’u crida :

— Que m’as gahat engoan ! Mès que sii lo prumèr e lo darrèr còp ! En unh’aut an, que’m carrà çò que sii cochat e tu qu’auràs çò qui pareisherà !

— Com vólhitz, mèste !

E de Sent Luc a Totsants, lo Jantiròt que hema, qu’arpèga e qué semia ?… blat ! Aquò hèit, que boja, que casca, qu’escantoa e que dèisha har…

Entà banlèu, de cap a Cension, lo Diable qu’arriba. Vòu véser lo camp. Qu’i veid bèra recòlta… e, plen de coentas com tostemps, s’escapa viste a l’infèrn.

A Sent Jan, lo blat qu’es copeder. Lo Jantiròt que harga la hauç, que sèga, que hè garbas e ligòts e que s’i hè de hicar a l’aplec, dehens la bòrda, çò que s’a amassat. Aquò qu’es hèit ! Lavetz, qu’apèra lo Diable : cau que vèni viste cercar los sons drets.

Ne’u cau pas aperar dus còps ! Austalèu qu’arriba dab ajuda, hèra d’ajuda. E tots que hèn au qui mèi har : que darrigan, que hèn pialòts e que carcan… Lo Diable qu’at vòu véner tot a Sent Justin, per la hèira de Magdelena.

Mès digun ne vòu de ‘queths tros de blat e lo monde qu’arrisen e que’s trufan un còp de mèi. Hòu de colèra, lo Diable que torna engular lo Jantiròt.

— Malaja ! Malaja ! Volur de metaièr ! Que’t harèi còser banlèu !

— Jo, que soi un volur ? Qué’vs èi panat ?

— Si-fèt, qu’ès un volur ! Que’t sauvas tendent çò de bon e que’m dèishas…

— Mès, mèste, es la mia fauta ? N’atz pas causit cada còp ? Qué vorratz engoan qui vèn ?

— Tot ! Qu’at voi tot ! As entenut ? Tot entà jo : çò de dessús e çò de devath ! E pren garda a tu, se’m gahas un còp de mèi ! Que t’at harèi pagar e que’t costerà hòrt car ! As-tu comprés ? Que t’averteishi que poiràs, lavetz, anar har córrer la biaça !

E tostemps pressat com lo mau de vente, lo hastiau que huit a soa casa e qu’arnèga : ‘’Macarèu ! Diu vivant ! Hilh de p… !’’

Lo Jantiròt, eth, qu’es capvirat. Cau donc que hèci au camp adara ?

— Tè, ce’s ditz, perdut a pèrder, vau semiar milhòc de varèit, deu prumeriu.

E, au mes e mai, que hè milhòc. Que’u trabalha, que’u cauça, mès n’escabelha pas, ni n’es·hoelha.

A Sent Lop, lo Diable que vèn har lo torn deu camp. Lo milhòc qu’es austà haut que lo qui e’u hè possar. E, en graupant dab las úrpias devath tèrra, que tòca. Que va plan aqueste còp ! E que vòu amassà’c tot lo lendomans.

Lo Jantiròt ne’n es pas d’avís.

Cau aténder Sent Luc ! ce’u ditz. Atau hèn tots los metaièrs de pr’ací…

A Sent Miquèu, la nèit, au clar de la lua, lo Jantiròt que s’amassa las pilhas e que’n plenha lo solèr de soa casa. Qüand a fenit, ua semmana avant Sent Luc, que crida au Diable d’arribar qüand volhi…

Com tostemps, qu’es aquí austalèu, dab lo son monde. E tots au trabanh ! Que shirgan, que hèn hèis, que carcan vint carretassas. Las menhan a Recohòrt per la hèira de Sent Luc, la mèi grana de l’annada… E que tiran a véner… Mès, aquí, com alhons, tròban pas crompaires, sonque trufandèrs, hèra de trufandèrs.

Lo Diable creid vàser pèc. Har fóter d’eth tres còps adarrond ! Que huit dens l’infèrn e qu’at vòu har còser tot ! E que jura… E que raina… E que s’esprisha…E  que s’esmaleish… E que ronha… E que n’a dab tots e totas.

Dempús, lo Jantiròt ne l’a pas jamès tornat véser. Qu’a hèit benesir, peu curè de Lencoac, lo camp, la bòrda e la tapiòta. E, adara, que viu, mèste a soa casa, urós com un arrat au palhèr.

Lo monde que disen qu’aqueth pegolhàs qu’a avut hòrt de shança, tròp de shança…

2 janvier 2017

Lo colièr de Nòsta-Dama de Lorette

Classé dans : Entre Duas Mars,Literatura,Tradicions populàrias — Lo Sarmoneir @ 19 h 19 min

FlorimondDirèi pas de quala arma e de quau regiment
S’arrestèt a Lorette un gròs destacament.
Ne me’n sovèni pas. La tropa èra campada
Tot au ras de la glèisa au mitan d’una prada
E tornèt se’n anar lo lendoman matin.
Quauquas òras après, valà qu’a fons de trin
Hòra d’alent e tot caperat de susor,
Lo chef vei arribar per darrèir lo rector,
Autament dit lo curè de Lorette. – Arrestatz !
Crida-eth au lieutenant, un de vòstes sordats
Vèn de nos darraubar lo colièr de la Vièrja.
Lo chef en l’entendent devèn blanc coma un cièrge.
- Qu’entendi, ce ditz-eth, un volur, un sordat !
- Oui chef, un colièr d’òr qu’aqueth nos a panat !
- Qué me càntatz ? qu’aurí dens la tropa un volur ?
Anem donc, son de badinadas. Per bonur,
Vo’n vau balhar la pròva : Halta ! rassemblament !
Mon pair, horgalhatz donc tot lo destacament !
Mès lavetz un sordat tira de sa sacòta
Un colièr qu’a los gruns ta gròs qu’una auglanòta
E qu’au sorelh levant que s’i vèn miralhar,
Hèsen perpitar l’ulh au punt de l’avuglar.
- Es jo qu’èi lo colièr ! ce crida lo sordat.
- Arpalhan, ditz lo chef, seràs bien lèu jutjat !
E lo curè radiós e tabé solatjat
Marmòta un Diu-mercís qu’es prampó adaptat.
Mès lo tropièr ripòsta : Ò ! n’èi pas res panat !
Èi la consciéncia pura, escotatz e veiratz.
Sui estat eslevat jo dens la religion
E de mon naturau aimi la devocion.
Tabé demb quau plaser per díser ma pregària
Èi corrut a matin dedens lo sanctuari.
E donc, mon lieutenant, l’urosa inspiracion,
Vatz véser s’èi aujut cent mila còps rason.
Ausissi dens la glèisa una voètz musicala
Mès que nat instrument de musica n’egala.
Lèvi lo cap en l’èrt, la Vièrja me sorritz
E son regard ta doç e ta clar m’esbloís.
- Escota, ce me ditz, ès vingut, as pregat
Demb una fe ta sincèra e granda, sordat,
Qu’èi sentit qu’èras tu lo pus digne devòt
Que meriti d’auger lo colièr qu’èi au còth.
Un vielh mossur l’avèva crompat pr’una fama
E me’n parèt a jo pr’orgulh e per reclama.
Se me l’entortilhèt coma l’auré passat
A la granda secalha que l’a refusat.
Solatja-me en me tirant aqueth asiu
T’haràs una fortuna e a jo m’hèi puishiu.
Tant d’òr es una ensurta a ma simplicitat !
Es una ifronteria, una immoralitat
Que de se cobrir d’òr deu temps que la misèra
A tant de praubes gents hèi trainar la galèra !
Tremblis pas militari, apròisha-te de jo,
Mon colièr t’aparten, te lo balhi, pren-lo !
Pensatz-vos se lo còr m’hasèva tipa-tapa
Quòra me sui mastat sus los pès per l’atràper.
N’èi pas tròp marganhat taplan per reüssir
E la Vièrja m’a dit : Adiu, vai e mercí !
Valà, mon lieutenant, coma èi dens ma museta
Lo present que m’a hèit la Vièrja de Lorette !
Lavetz, lo lieutenant ditz au curé : E bé
Mèi que n’impòrta qui ‘quò’s a vos de saber
Se los miragles son una causa probabla.
Mèi que n’impòrta qui dívetz saber qué diable
S’atz una Vièrja qu’hèi miragles quauque còp.
- Mès ò, ditz lo curé, es que ne’n hèi baucòp
Ne’n am tot un grand libre. – E bé la, pòdetz díser
Que ne’n atz un de mèi e deus grands ad inscríser !
Pui saluda, se vira, hèi hèser per lo flanc
E comanda a sa tropa alinhada : En avant !

19 décembre 2016

Recueil de mots gascons à Verdelais et à St-Maixant

Classé dans : Entre Duas Mars,Linguistica,Literatura,Tradicions populàrias — Lo Sarmoneir @ 23 h 45 min

Ici, le gascon a disparu du paysage oral. A Verdelais, je n’ai entendu que Thierry Latestère qui nous parlait de sa grand-mère parlant gascon bazadais et qui disait quelque chose du genre  »vau te fóter un clapat » (je crois). Jean et Jany Fonteyraud, qui ont la soixantaine, ont dit ne pas connaître le gascon. Quant à notre voisin André Lavigne (né dans les années 1920), il a parlé d’  »anguiles » et de  »gourgue » mais c’est tout ; et Maurice Chevillard, nous allons en parler ci-dessous.

Outre l’enquête Bourciez, les mots déjà trouvés dans les archives (carruet, ormièra, balet, pinhadar, hauressa, jauga, vimièra…) et ceux de la toponymie (nogueiria, luc, rodèir, rolha, nausa, sarra la coa, graveta, nèga-can, astoret, gravar, galoishèr, Bernilha, Bertric, padoenc…), deux livres nous fournissent quelques mots de français régional issus du gascon, ou de gascon directement si l’on préfère. Voici de quoi il s’agit :

 

Lucienne SINZELLE, Mon Malagar, Gallimard, 2001. (née en 1927)

  •  »un grand sac rempli des feuilles qui entouraient les épis de maïs (et qu’on appelait des panouilles) »
  •  »là, toutes les trois, on  »épanouillait » ensemble le maïs »
  •  »Parfois le tourin à l’ail la remplaçait »
  •  »Vous vous souvenez sûrement, Jean, avoir vu mon père faire chabrot »
  •  »une culotte  »pisse-droit » (piche-biste en patois) qui lui descendait jusqu’aux genoux »
  •  »Notre mère faisait la lessive (la bugade en patois) »
  •  »Les plus gros étaient utilisés comme  »carassons », des piquets pour  la vigne »
  •  »Mon père et Jean Ducasse avaient, attaché à la ceinture, un étui – le coudey en patois »
  •  »Comme il restait toujours du   »cavaillon », un peu de terre, entre les ceps »
  •  »elles décavaillonnaient avec une bêche dentelée »
  •  »tracer une ligne bien droite, à l’extrémité des règes »
  •  »Le matin, les vendangeurs se retrouvaient sous le hangar à côté du cuvier, où étaient entassés les baillots »
  •  »Sur place, les hommes déchargeaient les comportes, ou bastes »
  •  »C’est par la petite fête du  »pampaillet » qu’on célébrait à Malagar la fin des vendanges »
  •  »L’hiver, dans les vignes, nous recueillions des baraganes (poireaux sauvages) »
  •  »M. Dubourg jurait beaucoup et toujours en patois : midedious (mille Dieu), Diou biban (nom de Dieu). Les gens, à Malagar, ne parlaient entre eux que le patois. Je me souviens si bien : le chien, c’était lou cagnot, le château, lou castel, le chapeau, lou capet, la maison, l’oustaou, la vaisselle, la bachére, sans oublier le fameux quézaco et l’inoubliable adichats pour dire au revoir, ou plutôt adieu »
  •  »nous avions la charge de les transporter dans la souillarde du château »
  •  »celui-ci m’avait rapporté des Pyrénées une  »mounaque », une poupée de chiffon »
  •  »Je cueillais aussi de l’herbe pour les lapins [...] les  »coudennes », le  »traverse-chemin » »
  •  »Lou martéou, il s’appelle  »reviens », nous disait-il »
  •  »les lézards (que nous appelions des singualettes) »
  •  »j’entendais la pauvre femme le supplier en patois :  »Déche mé, déche mé »  »
  •  »Je constituais les fagots de sarments et déposais sur chacun d’eux une  »andorte » en osier »

Marc-Hercule DILAVI (pseudo de Maurice CHEVILLARD), Les murmures du Galouchey, à compte d’auteur, 2016 (né dans les années 1940)

  •  »un gros écrou rouillé venant du bourrier »
  •  »les  »bouzigs », appelés aussi lombrics »
  •  »son jeune drôle avait caché le seau avec les anguilles »
  •  »tu vas vite passer par la Gourgue »
  •  »je voulais jouer au  »pet » (il faut bien prononcer la lettre t finale) »
  •  »une grosse bille en verre comme une agate ou en fer, c’est alors un  »berlon »  »
  •  »celui qui est touché perd une bille appelée aussi berle ou pite »
  •  »Ce dernier vérifie que c’est une bonne berle et non pas une saloperie de  »cacugne ». »
  • Si un joueur a perdu toutes ses berles, il est dit  »cougnut ». »
  •  »je tire en  »plombet », c’est-à-dire en lui tombant directement dessus »  (Rq : un plombet ou plombèu est un fil à plomb)
  •  »Ici les petits oiseaux sont des  »pachirocs » ou des  »roupits » »
  •  »Il dit que le  »bayot » de ma grand-mère est un panier. »
  •  »Je me dépêchais de couper [...] des branches bien touffues d’aubier »
  •  »Notre coup de filet compte au moins soixante poissons,mais pas un seul  »créac’ »’
  •  »Nous équarrissons à l »’ahouzet’‘, sorte de serpe à la lame courbe »
  •  »Ils seraient capables de tout avaler, boudiou »
  •  »monsieur ne veut plus aller travailler avec ses esclops »
  •  »les coups d’aiguillon et de  »vimes » cinglants »
  •  »les sarments et mes  »vignottes » étaient embarqués et entreposés au sec »
  •  »tous deux dégustaient après avoir mélangé ail et persil haché, sa sanquette »
  •  »couchée sur le  »banchet » sorte de table creuse en forme de quart de cercle »  (est-ce bien gascon ? je n’en sais rien pour l’instant !)

14 septembre 2016

Provèrbes lemosins e adaptacion garonesa

Classé dans : Alhurs,Linguistica,Tradicions populàrias — Lo Sarmoneir @ 12 h 26 min

Eu es passat dins las vinhas : il a bu => Es passat dens les vinhas

Eu a ‘trapat lo còp de solelh a l’ombra : id. => A gahat un còp de sorelh a l’ombra

Eu crei que tot lo país es plan : il ne doute de rien => Crei que tot lo país es planèir

Eu a sentit quauque fum : il s’est douté de qqch => A sentit quauque hum

Eu a entendit brundir quauqua moscha : il a appris qqch => A entendut broncir quauqua mosca

Un n’es pas a l’enterrament d’un chat : on n’a pas besoin d’etre si sérieux => Som pas a l’entarrament d’un gat

Eu fará coma las nesplas : il s’amendera en vieillisst => Harà coma les mesplas

Far mai de fuòc qu’un n’a de boés  => Hèser mèi de huc que n’an de bòi

Eu a pòur de se nejar dins lo crachat => A pòur de se negat dens un escupit

Eu a ‘gut un piau blanc : il a eu peur => A aujut un peu blanc

Eu es coma las ròndres : eu ne vòu ni beure ni laissar beure => Es coma los romècs, vòu pas béver ni dishar béver

Eu es coma lo papa : infaillible => Es coma lo papa

Per far ‘na moleta, fau cassar daus uòus => Pr’hèser una moleta, fau copar eus

Un li fariá creire que las lebres bastissen sur los chasnes / que n’a pas de chamisa => Li harén acréser que les lèbes bastissen sus los casses

‘Natz portar dau fen a las polas : allez vous faire voir => Anatz portar de hen  a les polas

Plejar son profiech dins ‘na fuelha de persilh => Plegar son profit dens una hulha de peiressilh

Eu a ‘chabat de far rire : il est mort => A ‘cabat d’hèser ríser

Si ‘quela femna n’a pas d’aiga dins sos selhs, ‘la ne’n aurá dins sos uelhs : elle sera malheureuse => Se ‘quera hemna a pas d’aiga dens ses selhas, n’en aurà dens sos ulhs

Content coma ‘na graula qu’empòrta un calau => Content coma una agraula que s’empòrta un esquilhòt

Quand la sopa es facha, fau la minjar => Quòra la sopa es hèita,  fau la minjar

Quand la pola chanta, ‘la vòu póner : quand on parle de qqh, on le désire => Quòra la pola canta, vòu pón(d)er

Ne fau pas tuar tot çò qu’es  gras /totas las moschas que pican => Fau pas tuar tot çò qu’es gras /totas les moscas que fissan

N’es pas temps de fermar l’escuria quand lo chavau es partit => S’en vai pas temps de barrar l’escuria quòra lo shibau es partit

 

3 août 2016

Shafres comunaus en Lana-Grand

Classé dans : Bassin e Hauta Landa girondina,Lanas,Tradicions populàrias — Lo Sarmoneir @ 12 h 08 min

Sivant ARNAUDIN.

 

Bonhicaires/quershadaires d’Argilosa
Tripèrs d’Arjusan
Rishards d’Aunèssa
Vaisheraires d’Aurelhan
Castanhaires de Balehada
Maquinhoaires deu Barp
Cauças-estronhadas de Bèilonga (?)
Pisha-vin de le Bastida
Argilaires de Belièt
Carrejaires de Belin
Cantaires de Bèrt
Picaires de Biscarròsse
Chancaires/heiraires de le Bohèira (gentilé : Bohèirin, Bohèiròt)
Cerilhaires de Boricòs
Cintèiraires de Calen
Recordaires de Campanha
Guindolhaires de le Capèra
Pè-negues/pèiraires de Comensac
Frangèus de Cornalís
Panatèrs/bondroaires d’Escorça
Chaleminaires de Garenh
Coarres de Garròssa
Anguilaires de Gastas (gentilé : Gastèus)
Sharroaires de Gujan
Milhadaires de Haudoars
Bandolièrs d’Igòs
Palomaires/esquiroaires/esquirochaires de Labrit
Marshands de pruvas de can/aulhaires de Lencoac
Mossurs de Lengòssa
Aücaires de Lesp’ron
Mautoèrs/capetraires de Licseir
Caga-lan/dançaires de Liglon
Gemèrs de Linse
Marcadaires de Lipostèr
Biscarraires de Lugòu
Hròcha-parets/chancaires de Luva (gentilé : Luvòts)
Garrolaires de Mamisan
Agressaires de Manòr (gentilé : Manorets)
Pescaires de Melhan
Agivaires de Miòs
Ivronhes de Morcens
Assembladaires de Mosteir
Shicanures/plaitejaires deu Murèth
Jogaires d’Ostens
Aucheraires de Parantís
Patacaires de Pissòs
Tuulaires de Pontens
Carrotaires de Rishèt
Sacules/perligostraires/hemnaires/embraçaires de Sabras (gentilé : Sabròts, Sabrins, Sabringòts)
Carboaires de Salas (gentilé : Salòts)
Aunhoaires de Saunhac
Pintaires de Senguinet
Moinicaires deu Sent
Auberjaires de Sent Magne
Henejaires de Sent Pau
Pregaires de Diu de Sent Perdon
Chinchaires de Senta Aulàdia
Biscarraires de Sèusa
Rampelaires de Shos (gentilé : Shorets)
Ajartaires de Sòre (gentilé  : Sorets)
Poloièrs de Susan
Porcatèrs de Tartàs
Pèugaires de la Tèsta (gentilé : Testerins)
Lagostraires/abelheraires de Trensac
Audiençaires de Viganon

25 janvier 2016

Tèxte de la grépia occitana de Sent Fèrme 2016

Classé dans : Accion associativa,Entre Duas Mars,Literatura,Tradicions populàrias — Lo Sarmoneir @ 20 h 18 min

Vachí coma se realisèt la profecia qu’anoncièva la vinguda de Jesús sus la tèrra :

I avèva a Nasarèt, vila de Galilèia, una goiata aperada Maria, fiançada en d’un òme nomat Jausèth, de la familha de David. L’ange Gabrièu li estut mandat per Diu. Entrèt dens son ostau e li dishut :

- Adishatz plenha de gràcia, lo Sénher es demb vos, sètz benesida entre totas les famas.

Maria estut capvirada per aqueras paraulas e se damandèt çò que volèva díser aquera salutacion. L’ange li dishut :

- Crànhitz pas Maria, qu’atz trobat gràcia davant Diu. Auratz un hilh, l’aperaratz Jesús.

Maria damandèt a l’ange :

- Coma aquò se harà ?

L’ange respondut :

- L’Esprit Sent vendrà en vos e la vertut deu Tot-Puishent vos caperarà de son ombra. Aquò’s pr’aquò que lo sent mainatge que neisherà de vos s’aperarà Hilh de Diu.

Lavetz Maria dishut :

- Sui la serventa deu Sénher, que tot aquò èsti hèit d’après vòsta paraula.

 

Un decret de l’emperur Auguste ordonèt a totas les personas de l’Empire roman de s’hèser inscríver dens lur país d’origina. Maria e Jausèth deishèren donc Nasarèt per anar a Betleèm, país d’origina de lur familha. A lur arribada, trobèren pas d’auberjament dens una ostelaria e se refugièren dens un parc de beus. ‘Quò’s aquí que se passèt la neishença deu drollet Jesús.

Maria – Jausèth, mon shèr e fidèle espós, tot en jo me rapèra un sent evenement : sènti lo fruit d’una via que, d’una senta enveja, vòu aparéisher a nòsta via.

Jausèth – Nos vachiu arribats, ma shèra esposa ; aqueste lòc nos servirà d’abric per la vinguda de nòste ninòt.

 

1èir tablèu

 

Som a Betleèm de Judèia. Escotatz, brave monde, l’istòria deu tot prumèir Nadau. Dens un recunh d’una prauba establa, un ninòt nud e miserable es neishut per nòste salut. Sos parents, Maria e Jausèth, n’avèvan pas d’argent ni mèi d’ostau per aculhir lo penhin qu’èra sus lo punt de nèisher. Antau l’enfant Jesús espelit dens una grépia, a l’òra que pertot, dens los cròs coma sus los tarrèirs, sonèvan los dotze còps de mijanuit.

 

Vaquí que deu cèu estelat una estela daurada e alugrejanta vingut s’apausar sus l’ostau ont vinèva de nèisher lo Sauvador. Còp sec, una voètz trenit deu pus haut de la montanha. ‘Quò’ra l’ange deu Senhor.

- Crànhitz pas, mos amics, vos pòrti una granda novèra, anuit vos es neishut un Sauvador, son nom es Jesús. Diu nos salva, Diu nos aima !

Anatz a Betleèm, preishatz-vos per saludar lo rei deu Cèu !

 

Lavetz, dens les pradas se levèren d’aulhèirs qu’èran aquí a gardar los tropèths. Amassa, s’en anguren entà la cròta dens los roquèirs e viren dens lo hons, esclairat per un rai de lua, lo petit ninòt pausat sus un lèit de palha fresca. De cada part, un beu romièva pensiu deu temps qu’un ase gris quilhèva les aurelhas.

Pròishe d’aquí, un june aulhèir dromilhèva tot solet dens sa cabana.

- Fau anar lo revelhar, ce dishuren tots, qu’aquera novèra es bona pr’eth tabé.

 

La novèra s’esbarja dens tota la campanha e dens tota la vila. Los aulhèirs d’alentorn vènen aufrir de cadèus au drollet. Cadun disha son ostau per véser la mervelha e, lèu, vènen pausar sus lo pas de la pòrta de qué norrir e de qué vestir lo hilh de Diu tot arganic. Li aufren los anheròts que braman doçament, los mainatges li pòrtan de joguets per l’amusar, los papès e les mamès li hèsen de broishats per l’escaurrar. Nosauts tabé l’estela vèn nos quèrre. Per lo novèth millenari, se quilha dens lo cèu de nòsta umanitat e nos ensenha un camin d’amistat. Per Nadau cadun hèi la patz e cadun samia lo bonur.

 

2d tablèu

 

Lèu, tot lo monde parlèva sonque d’aquò e vinèva de la quita capitala per véser çò que se passèva. Un matin, vingut un messatgèir, hòra d’alent tant avèva corrut.

- Ai vist passar una caravana ! Son tres reis ambe lor equipatge de dromadaris e d’elefants, an traversat Jerusalèm e son anats al castèl del rei Eròdes. Demandan pertot ont es lo rei d’Israèl que vèn de nàisser ! [jogat per    ]

Eròdes n’en estut tot capvirat. Còp sec amassèt son conselh e hasut venir de monde de son pòple.

- Vòli saber la veritat. Qué disen dens la vila ? Tu, achí, qui sès ? Qué hèses ?

- Io, vau au mercat a Pelagrua, a Montsegur, a La Rèula ! Pertot se ditz que va venir lo Messia ! E que va tot cambiar ! [jogat per    ]

- Creses qu’harà milhor que jo ? Tu, lo bolangèir, qué n’en pensas ?

- Fabriqui e vendi dau pan dins mon fornilh. Disen que vèn de nàisser a Betleèm lo rei dau cièl, lo rei que vendrá establir lo rènhe de Diu sus la tèrra. Les paures van minjar lo bon pan de la torta pausada sus la taula. [jogat per Yves Sauvestre]

- Taisa-te pegàs ! Creses que vai tot shanjar aqueth messia ? Qu’en dises, tu, lo vinhairon de Bordèu ?

- La tèrra florirà e balharà son fruit, los sherments seràn cargats e de les gaspas sarcidas pisharà lo vin novèth dens les barricas !

- Pòdes totjorn saunejar. E qué mèi ?

- De las espasas faràn d’araires e de falces. N’acabaràn de se far la guèrra e de se trucar dessús ! [jogat per   ]

- Vam véser los palomaires, que saben bien de causas.

- Èi gueitat naut, vesi arré. Onte son passadas ‘ques palomas ? [jogat per Jean-Pierre Bugeade]

- Ò, belèu son totas partidas a Betleèm ! [jogat per Jacques Gaye]

- Mès non xxxxxxxxxxxxx Tiberiada xxxx [jogat per Daniel Testet] (achí sabi pas mèi !)

- xxxxxxxxxxx (tapauc)

- N’i’n a prampó ! Tot aquò’s impossible ! Qu’en dises, tu, lo mòine de Sent Fèrme ?

- Diu vèn a nòste per partatjar nòsta misèria. Diu se hèi òme per fin que l’òme vèni Diu, nos dubre lo camin deu Cèu.

- Sabes pas çò que dises, repapilhas praube òme ! Qué n’en pensas, tu, lo factur ?

- Passi per las bòrdas per portar las letras. Una granda jòia se vei sus totas las caras, dins totas las familhas fan la fèsta e cantan Nadal. [jogat per    ]

- Res a hèser ! Digun m’escota ! Tu, lo sabent que lugisses lo Libre de la Lei, qué te sembla ?

- Tot aquò es escrich ; los profètas vièlhs ne parlan de pertot. Vaquí çò que ditz Esaia : [jogat per    ]

- Aubora-te Jerusalèm ! E trelusís, car aquí ton lum : la glòria del Senhor subre tu s’es levada. Agacha : l’escuresina acapta la tèrra, las tenèbras cobrisson los pòbles, mas subre tu se lèva lo Senhor, e sa glòria subre tu resplendís. Las nacions van marchar cap a ton lum, los reis van s’encaminar cap a la clartat de ton auròra. Lèva los uèlhs a l’entorn e espia : totes s’acampan e s’agandisson. Tos enfants t’arriban de luènh e tas filhas te  son portadas sus los braces. Vas veire, seràs raionanta, auràs lo còr que farà tifa-tafa… tifa-tafa… tifa-tafa… e que s’espompirà ! Los tresaurs de delà las mars afluïràn cap a tu amb las riquesas de las nacions. De molonadas de camèls t’envasiràn, emai de dromadaris de Madian e d’Efa. Vendràn totes dusca de Saba, adusent d’aur e d’encens, proclamant las lausenjas del Senhor ! [jogat per Alain Pierre]

 

Deu temps qu’Eròdes ropiaguèva dens son castèth, pus lunh, dens la montanha, los Mages s’en anèvan sus lo camin de Betleèm. L’estela losi ensenhèva l’endret ont èra neishut lo rei deu Cèu.

Entrèren dens l’ostau e trobèren lo ninòt demb Maria e Jausèth. Lavetz s’aclatèren davant eth, s’agenolhèren e li dubriren lurs caissetas. En present li aufriren :

> l’òr, per aunorar lo rei deu monde ;

> l’encens, per hestejar lo vrai Diu ;

> la mirra, per garir lo còs de l’òme.

Rentrèren dens lur país shens tornar véser Eròdes. S’entornèren shas eths e esbargèren la novèra per la tèrra empenada.

- Vènem de rencontrar nòste Sauvador lo hilh de l’òme, lo rei deu Cèu. Tornam cadun dens son país per preishar la bona novèra a nòstes frairs e a nòstas sòrs.

Qu’antau siqui.

Alleluia !

17 mai 2015

Lo punt sus lo gimborrat

Lo gimborrat (escrit gimboura, gimbourra, jimboura, jimbourra, gimbourat, zimboura, jamboura, gembourrat…) es una sopa tradicionala fòrt coneishuda en Perigòrd porpre, en Libornés e Entre-duas-Mars, a Bordèu e dens lo nòrd-oèst d’Òlt e Garona. Semblaré (cf. carta) que lo hoguèir d’aqueth nom estussi autorn de Brageirac e Senta Fe. Lo FEW, eth, menciona  »gembourrat » dens lo Gèrs ! Lo mòt es masculin mès quauques-uns lo botan actualament au femenin, probable a cause de la finala -a.

Les prononciacions occitanas atestadas son [ʒi͂mbu'ɾa], [ði͂mbu'ɾa] en Perigòrd e [zi͂mbu'ɾa] a Liborna e Bèthpui.

En tot cas, ‘quò’s una sopa hèita demb l’aiga de les tripas, après la tualha dau pòrc. Es totjorn venduda per de conservarias, e minjada dens les hèstas de vilatges.

La recèpta n’en es simpla e çanja pauc : per 8 personas, fau 3 L d’aiga de coison de tripas, 1 caulet verd, 4 carròtas, 2 aunhons, 3 naps, 4 turras (o 1 nap-caulet), sau e péber, e eventualament 500 g de mongetas e alh, o de porradas se vòletz. Après auger pelat e picat los estramis, fau los hèser passar a la padèra 10 minutas dens de grèish de guit. Après, los barrejaràn demb lo bolhon e haràn còser tot aquò mija-òra a una òra (dinc a que lo caulet e les carròtas èstin bien còits). Salar e pebrar.

Aquesta sopa se retròba dens tota una corriòla de regions. Per
achí, se ditz tanben  »tourrin » devèrt a Montpaun, Vilafrancha de Lopchac, Montanha…,  »bougras » a Moissídan (sivant certènas sorças, seré sonque l’aiga de coison de les tripas),  »bouga » e  »goga » en Bordalés,  »gigourit » en Charanta… En Gasconha, serà remplaçada per la famosa garbura.

Una cançon benaujanta menciona lo gimborrat : http://losarmoneir.unblog.fr/2013/01/09/dus-textes-noveths-en-gascon-de-benauja/

Bon apetit !

1 février 2014

Los costagnos ruffados

Classé dans : Dordonha,Literatura,Tradicions populàrias — Lo Sarmoneir @ 19 h 46 min

Los castagnos ruffados           Las castanhas rufadas

Enquèro, din qualquo meïou / Enquèra, dins qualqua maion
Pel l’hiver, din nostro compagno, / Per l’ivèrn, dins nòstra campanha,
Bésès, lou ser, din lou contou, / Vesètz, lo ser, dins lo canton,
Un viel qué pialo los costagnos. / Un vièlh que piala las castanhas.
 
Dé pel, né lébant un boussi, / De pèl, ne levant un bocin,
Los olignant doban loï biolos, / Las alinhant davant las biòlas,
Oban dé s’en ona durmi, / Avant de se’n anar durmir,
Lou pétit faï dé loï birolos. / Lo petit fai de las biròlas.
 
Lou viel a gornit lou toupi / Lo vièlh a garnit lo topin
En dé los costagnos piolados, / Emb de las castanhas pialadas,
Mais la vieillo, doumo moti, / Mès la vièlha, doman matin,
Lou nous gorniro dé ruffados ! / Lo nos garnirá de rufadas !
 
Anen ! … Lébo té doun, Fronçou ! / Anèm !… Lèva-te donc, Françon !
L’Angélus tinlo sus la gléio, / L’Angelús tinla sus la glèia,
Baï ottropa lus ruffodous, / Vai atrapar lus rufadors,
Et faï lour donsa lo bourréio ! / E fai-lor dançar la borrèia !
 
Mais qu’es oquell’odour qué bet, / Mès qu’es aquela audor que vèn,
Dount touto lo méïou s’embaoùmo, / Dont tota la maion s’embauma,
Tallomen bien qué, dé moun let, / Talament bien que, de mon lèch,
Né séï sourti coum’uno paoùmo ! / Ne sei sortit coma una pauma !
 
Bénès, sount quetsos ! Sul crubel  / Venètz, son quèchas (cuèchas) ! Sul crubèl,
Ruffados, los costagnos fumen, / Rufadas, las castanhas fumen,
Et counessi pas dé costel / E conessi pas de castèl
Dount lus seignours, meillou, détsunen ! / Dont lus senhors, melhor, dejunen !
 
Yo pus dé futs rétoursédous, / I a pus de fucs (?) retorcedors,
Dé lano, dégun pus né fialo, / De lana, degun pus ne fiala,
Y’oùro léoù pus dé ruffodous… / I aurá lèu pus de rufadors…
Dé costagnos, dégun né pialo ! / De castanhas, degun ne piala !
 
Dr Boissel.

30 juillet 2013

Lous dus loups

Classé dans : Literatura,Tradicions populàrias — Lo Sarmoneir @ 23 h 44 min

Ün dessé d’iouèrn, üm biéil ome Cherokee s’escalouris doucemén aou pè dou uc, core éntre cop séc Benténe, soun réhill. Es éncare un cop fort esmalit : soun june fray bèn d’esta injuste dém ét.
- S’escay tabé, a cop, dit lou biéil, qué m’èzin narri lous qué sé counduisen maou é sustout qu’an nat régrét. Mès aco mé fatigue, é a bién y pénsa, baou mèy né pa blassa lou qué s’es maou counduit dém jou. Cos coume abala péch é boulé qué toun énémic n’én mori. Ey souén coumbatut aquét séntimén, car èy apris qué la bataille éntre dus frays, coume déns une mème nacioun, és toudyoun une bataille éntre dus loups aou dédén dé soi. Lou prumèy és boun é n’èy nat tort. Biou én armoniye dém tout so qué l’émbiroune é s’ofénse brigue core n’i'n a pa bésougn.  Coumbat sounque core cos juste d’ec èze, é lou èy én estan juste. Mè l’aout loup, hum… aquét és quintous. La méndre caouze l’èy béni raoujous. Pataque n’importe qui, a téngut é chén résoun. Pot gayre pénsa pasque sa coulère prén toute la place. Es déséspérémén esmalit, é pertan sa coulère sandye ré. E podi t’aboua, Benténe, qué m’és, a cop, éncare mèy maoueyzit dé bioue dém aquéts dus loups aou dédén dé jou, pasque touts dus bolen oougé lou déssus.
Lou réhill guèyte soun papè une loungue paouze dén lous uils é li damande :
- E caou loup bay gagna, papè ?
Lou grampay Cherokee sourrit é respoun simplemén :
- Lou qu’apasturi.

 

Biéil counte amérindièn qué troubèri su Facebook.

Désoulat per lous qué bolen pa coumpréne la grafiye patoasante.

13 juillet 2013

L’arc de sent Martin

Classé dans : Literatura,Tradicions populàrias — Lo Sarmoneir @ 22 h 13 min

Conte a la mòda de Micheu Chapduelh, en gascon garonés

 

Èra un còp un òme que se signèva sent Martin. Èra un aventurèir qu’aimèva fòrt vesitar la campanha, e vací qu’un bèth jorn se trobèt en Bordalés. Preu còp, s’avisant qu’èra un bien polit país, se dissut que seré pas mau de lo descobrir mèi en prihontor… E se’n angut capvath los camins, demb sa biaça negra a l’espaula.

Mès sa biaça èra negra demb un cap de mòrt – fau díser qu’èra un gotic que li avèva venduda. E, bien solide, a cada canton, las gents, en lo vesent, senhèvan e s’escapèvan a huita. Donc, aujut l’idèia de li ajotar quauquas colors, qu’aquò’s bon per lo morau. Aujut la shança de trobar, devath un gròs auglanèir, fragas maduras a braçats; après se’n estar fotut mostós, gahèt quauques fruits, los espotit e ne’n estamplèt una cocha sus sa biaça.

Coma ‘quò’ra tanben l’epòca deus aubricòts, ne’n profitèt per se’n regalar, e hòp! una cocha iranja.

Trobèt tot aquò bien bròi. Mès ne li sufisèva gaire. Urosament qu’un pruèir se trobèva pas lunh, demb las pruas jaunas qu’an un gost un chic «burrat», sàbetz? … A mens que l’impression de gost de burre vingussi de la color! Brèf, pintralhar son sacòt demb una purèia jauna, au costat de l’irange, aquò agradèt prampó a nòste amic.

Après, aquò angut tot solet: lo verd, pénsatz, ne manca briga dens las vinhas deu país de Garona. E hòp, un barrejadís de hulhas d’èrba a cinc còstas, de grunh, de vineta e de clapassa! Lo blu balhèt mèi de pena a sent Martin, lavetz floquèt sonque sa biaça de quauquas flors de miosotís. E per lo vriulet, enfin, coma la sason èra vinguda,… e ben, las moras hasuren tot-a-fèit l’afar, meiladas demb sahuc e rasim.

Mès nòste òme, arribant de cap a d’Endarnòs, trobèt sus son camin una novèra biaça, d’una marca a la mòda. Gitèt la vielha, que se retrobèt dens lo cèu, e ‘quò’s pr’aquò que, deu bòrn de la mar, apèran çò qu’aparei après una lavassa «l’arc de sent Martin». Los de Bordèu, per pas estar en rèste, dissuren «lo pont de Bordèu».

E cric e crac, mon conte es acabat!

123
 

Luxeetvolupte |
Actuel |
Newyorkcity2012 |
Unblog.fr | Créer un blog | Annuaire | Signaler un abus | Insidelayers
| Lanouvelleperspective
| love star