Losarmoneir

Jornau electronic gascon en Gironda

14 juin 2016

A prepaus de toponimia

Classé dans : Entre Duas Mars,geografia,Gravas,Linguistica,Paisatge — Lo Sarmoneir @ 13 h 25 min

Èi retrobat un ‘’estudi’’ qu’avèvi hèit en 2006 sus la toponimia deu vesiat de Lengon, pròva qu’aquò m’interessèva dejà. Pertant, en d’aqueth temps, vinèvi a pena de començar ad estudiar lo gascon e coneishèvi pas encara los trabalhs de Jan-Jacmes e Benedicta Fenièr, de Halip Lartiga, etc. N’avèvi pas lugit tapauc totas sòrtas de diccionaris. Donc vam ríser quauque chic !

Restaquèvi le Tiche, Mautret apui Bertric a… ‘’truc’’ ! Sabi adara que Mautret es un patronime sharantés e Bertric un diminutiu de Bertrand. Per Mouchac, seguissèvi l’estranja etimologia monchet (sivant Alain Bord), quòra ‘quò’s lo nom d’una anciana familha nòbla.

Barregèvi ‘’Pèir’’ e ‘’pèira’’ – Peyrot, Peyroulet per lo prumèir, Peyraguey, le Peyrat per lo segond – mès, urosament, sabèvi que la Carreyre n’èra pas una peirèra !

Notam que comprenèvi Fontgrave comma ‘‘hont demb grava’’, mès aprenguri pus tard que vòu díser ‘‘hont demb un fòrt debit’’. Per Batsalle, balhèvi coma ipotèsa ‘’batsarra’’… èri encara un occitanista de basa a l’epòca ! Gorret e Lagourin coma derivats de ‘’gorg’’, Gravelines (patronime picard) coma derivat de ‘’grava’’, e, pire, Saliney coma derivat de ‘’sable’’ !!!

Mès lo flòc, aquò’s lo shapitre sus la vegetacion, un comble per l’etnobotanista que sui adara. Pòdi pas rejustir a l’irèia de citar mes pègarias : Fayon e Fayau per lo haian, Lauvergne per lo vèrn, le Bédat, Béteille e les Bessanes per lo bedoc*, Meyroux per lo morèu, Bouchin e le Boucher per lo boish, Laurette per lo laurèir, Aubépin per lo bròc blanc. E lo flòc deu flòc es la corriolada de noms pretendudament restacats a Populus sp. : Violle (e disi que n’i’n a que lo traduïsen per bouleau !), le Violet, le Violon, e tabé Bidalet, Videau, les Videaux, que son, coma ec sàbem, de noms de persona. Citi tabé Bouyon dont disi que pòt víer de bouilh ‘’bedoc’’ o de bouhon ‘’bruishòc’’… dus mòts briga locaus, belèu briga gascons.

Avèvi taplan bien sentit lo rapòrt entre la Trougne e una soca, mès, a faus, via un mòt d’oïl, tronche ! Per los haurèsts, i botèvi les Guyonnets, Sèves e Seguin ! Prenèvi Verdery per un vergèir, Malherbe e Broussard per un brostèir, Boissonau per un bruishòc, le Goursin per una sèga (‘’gòrça’’), Bruhet per un brugar, e me damandèvi se le Broy vinèva pas de breuilh ‘’bruishòc’’. Pensèvi tabé que Camperos signifiquèva ‘’cep’’ ; cresi qu’aquera ipotèsa occitanista-de-basa vinèva d’Eric Astièr, pusque per un professor d’occitan normalament format – jòc de mòts ! –  lo mòt pirenenc ‘’camparòu’’ es gascon, donc es estut utilisat totjorn e pertot en ‘’Gasconha’’ e pòt s’utilisar totjorn pertot en ‘’Occitània’’, fauta de qué sètz un renegat francisat.

Indiquèvi que -ol correspondèva ad una plantacion d’aubres, e -euil/-uil/-ilh ad una esclarida.

Enfin, la rubrica ‘’aiga’’. Per jo, Larrayan, Larrouy e le Rey signifiquèvan tots tres ‘’riu’’ ; Médouc, la Dote, Douail ‘’hont’’ ; Naudin, Nautet, Nauton, Naudin, Nautic ‘’nausa’’ ; Moura ‘’marescatge’’ ; Guey ‘’ga’’. E per jo, un padoenc èra un marescatge, quòra es pulèu un pastenc. Per fenir, èi longtemps cresut que le Galouchey èra ‘’lo ga loishèir’’ = ‘’lo ga de les lòchas’’… hahahà !

Urosament qu’aqueth document de quate pajas es damorat cofidenciau, senon quala vergonha, viatdase !

N’hasèvi pas cas aus patronimes ; çaquelà los noms de personas son una partida importanta deus toponimes. Dens un estudi amator mès pus seriós qu’hèsi sus l’èx-canton de Sent Macari e que botarèi lèu en linha, s’i escai que 72 % deus toponimes son en rapòrt demb les personas ; 59 % son issuts de patronimes ; 50 % son de patronimes non modificats (o simplament picats en dus). Au contrari, sonque 25 % deus toponimes son ligats a de caracteristicas realas deus lòcs (vegetacion, sòu, ròca, construccions, vias, agricultura e elevatge, relièu, aiga). Èi lo progèit de comparar aquò demb un paisatge francament desparièir, lo de les Lanas de Gasconha ; belèu que, lo paisatge estent pus unifòrme, i aurà pus de noms de familha per diferenciar los lòcs ; mès belèu que, la populacion estent pus febla, i aurà mens de noms de familha diferents… ?

* Rapèri qu’un vedat o dehés èra un bòsc barralhat, e una vessana es una unitat de mesura agrària.

5 novembre 2014

Lo lexic variat de les vias

Classé dans : geografia,Linguistica,Paisatge — Lo Sarmoneir @ 9 h 40 min

Les vias de comunicacion son desempui l’Antiquitat de lòcs qu’atiran la populacion. Pòdem citar, en Aquitània, lo camin Gallian (Bordèu-Vasats), lo camin romiu (Bordèu-Baiona) empruntat per los sent-jaqués, lo pleonasmic camin de la via (Bordèu-Cubzac), la Cauçada (Bordèu-Cotràs-Peirigüers), lo camin hariau (camin costèir traversant la Lana Grand) o la Levada (Bordèu-Punta de Grava)…

Los toponimes se referent ad aqueras vias – e tanben a les mens importantas – pòden derivar deu gaulés camminus (la Caminòta, Camenal, les Cami(n)adas…). La nom de Sendets significa « ensemble de petits camins » (*semitellas > *sem(i)dèths). De noms pòden se referar, a l’origina, a la natura de la via : podèva estar pavada (rua Paimentada, la Herrada, la Granda Ferrada…), o simplament empeirada per facilitar lo passatge de les carretas (la Carrèira (Longa)…), omèi rehauçada coma aquò’ra la costuma dens l’Antiquitat (la Levada…). Lo latin [via] calceata, eth, nos a balhat pro de toponimes de tipe « la Cauçada » (e en particulièr Sent Martin la Cauçada).

Quauques mòts son tipics de la Lana, coma pegulhèira e cor(re)gèira que rapèlan los tragèits deus tropèths capvath los grands espacis bravichuts. Los mòts passa (puslèu maritime), tralha o viòt, eths, son mens especifics.

Dens les vilas, tròban tanben de carrèiras, mès sonqu’en gascon medievau, coma nos ec indican les placas de ruas a Sent Macari. Per contra, carruet (entre Sent Macari e La Rèula), carreiron, carreiròta, carreiròt, son totjorn visibles. Per l’anecdòta, entenduri un jorn una fama pas tan vielha emplegar lo mòt carruet. Au contrari, la Ruassa designa una granda rua.

Quauque còp, una mesura de distança es utilisada, coma per la comuna de Quarta Lèga, qu’èra a quata lègas de Blaia suu camin d’Engolesme. Per contra, Tressas e Cestàs, tradicionalament « a tres lègas » e « a sheis lègas » son de faus amics ; en realitat, Tressas designa les tèrras de Tritius, e Cestàs es una deformacion de Fescals, deu latin *fiscariis « lemita de bans senhoriaus sus un axe rotèir a peatge ».

Solide, los axes de comunicacion èran ponctuats d’estapas. Atau, bèth-arremat de lòcs pòrtan lo nom de « la Pòsta« , coma a Montuçan o a Cestàs. I fadré ajotar l’Òste, l’Ostet, l’Ostessa, Bon Òste… que rapèran aubèrjas. Etauliers vèn deu sentongés étaule « establa, escuria, aubèrja » ; per Masion, vèn deu latin *mansionem « ostau d’estapa, aubèrja ».

Poiram enfin mencionar la granda varietat de les interseccions. D’una part, les horcas (la Caforcha, los Tres Còrns [les Trois Cornes en francés], la Horcada, la Horquèira…) ; d’auta part, los quate-camins (lo Canton, Canton de les Sorcièras, los Quate Camins, la Crosilha, l’Estela…)… E milhor encara, « los Sheis Camins«  !

31 janvier 2014

Petita istòria dau vinhau bordalés

Classé dans : Entre Duas Mars,geografia,Istòria,Medòc,Paisatge,Paisatge - geografia — Lo Sarmoneir @ 23 h 48 min

‘Quò’s a les Arshivas departamentalas de la Gironda qu’èra instalada, dau 14 d’octòbre dinc au 14 d’heurèir, una expausicion retraçant l’istòria dau vinhau bordalés. Intitolada Vignes à la carte – Mille ans d’évolution en Bordelais (XIeXXe s.), èra coordonada per Louis Bergès, Pascal Geneste e Agnès Vatican, e augut lo partenariat dau CIVB, de l’INA e de Bordeaux Sciences Agro.

Lo vinhau bordalés èra dejà atestat a l’epòca galò-romana, mès la mista en valor de les tèrras, acompanhant la fondacion d’aglomeracions, data sonque daus XIe-XIIIe siègles. Aquesta mista en valor per treitinatge (les artigas) èra sustot menada per les congregacions religiosas.

A la campanha, la vinha aucupava 20 % de les pèças – au costat de les culturas viurèiras e daus prats – e lo vin èra destinat a la consomacion privada ; les vinhas èran per contra nombrosas autorn de Bordèu.

Destingavan tres tipes de vins : de paluds, de còstas e de gravas. Aquò’s dens les paluds qu’èran instalats los bordius, apareishuts au XIIIe siègle ; i hadèvan dau vin roge, mèi fòrt que non pas lo claret.

Dau temps que lo ducat d’Aquitània èra unit damb lo roiaumi d’Anglatèrra, aquò’s a díder dinc a 1453, lo comèrca daus vins de Bordèu estut prospère. D’autant mèi qu’en 1224, data de la redicion de La Rochelle, los vins de Guièna vinguren dominants sau marcat anglés per rapòrt aus vins peitavins !

Lo diocèse de Bordèu – lo Bas-Peís – avèva lavetz daus privilèges, coma lo de poder embarcar son vin tanlèu qu’èra l’autòne, quora lo Haut-Peís divèva aténder lo primtemps. Aquò’s a l’origina de l’anciana rivalitat entre Lengon e Sent Macari.

Aquò’s a la fin de l’Atge Mejan que la viticultura se desvalompèt dens lo ‘rèir-peís. Apui, graças aus marshands flamencs, la produccion se diversifièt au XVIIe siègle ; los vins doç vinguren prisats.

Au XVIIIe siègle, los vins de Gravas e de Medòc vinguren famós. Lo comèrce deminguèt en Olanda e s’ubrit a la mar dau Nòrd e a la Baltica, amèi a l’America.

Après la crisa dau mau blanc, tornèt la prosperitat entre 1855 e 1880 ; la vinha s’espandut au detriment daus bòscs en Blaiés, Libornés e Entre-duas-Mars, mès remplacèt tanben la landa sus la part gausha de la Garona.

La permèira delimitacion oficiala de la region viticòla de Bordèu (Medòc, Gravas, Sauternés, Semelion e Còstas) data de 1911 ; malurusament, lo Haut-Peís estut escartat arbitràriament. Les AOC furen introduïtas en 1935.

Aquò’s tanben dens les annadas 1930 que survingut la crisa viticòla, çòn que provoquèt daus abandons de vinhas dens lo cochant e lo meijorn de Gironda – mès un acreishement dens lo livant e lo nòrd.

Pòdem conclúser sus la granda varietat de paisatges viticòles en Gironda : paluds, aluvions de gravas, costaus calcaris, vastas estendudas limonosas o sablosas. Les joalas – culturas fruitèiras e casalèiras intercaladas – contribuèvan tanben a ‘quira diversitat, mès dispareishuren au debut dau XXe siègle.

7 mai 2013

Prepausicions per Bordèu

Classé dans : ACTUALITATS,Au hiu deus jorns,OPINION,Paisatge,Paisatge - geografia,Politica — Lo Sarmoneir @ 21 h 04 min

Bordèu, una vila on hèi bon víver : au pòdi díser perçò qu’i vivi (NB: rapèli que parli pas exactament lo gascon bordalés, mès lo gascon garonés perçò qu’es lo cunh on creishuri). Climat oceanic demb sons estius doç e sons ivèrns doç, e bien solide ses intersasons plujosas, que ne’n pòdem remerciar lo cèu pasque senon briga de ceps ! Aglomeracion probable pas tan dangeirosa coma Marsilha ; aumens en esvitant Grand Parc, « Aubars » e auts Quate Pavilhons, e Paludata la nuit. Per se permenar, am tot çò que fau, amèi dens la quita CUB : los quais son fòrt bien amainatjats ;  i a parcs e jardins a garròt, deu Molinat au Parc florau e de l’Ermitatge au Parc bordalés, shens aublidar Bourran o mèi Thouars. Aqueths darrèirs temps, los espaces pietonèirs an florit : cors deu Chapeau-Rouge e de l’Intendença, rua Senta-Caterina e alentorns au solide,… Quauquas plaças rapèlan les petitas vilòtas de campanha (Sta Eulalia, St Pèir, St Brunò…), d’autas son mens verdas mès tot autan agradablas (F.Lafargue, C.Jullian, Parlament,…), d’autas enfin son mèi majestuosas e an multiplas fonccions (Gambetta, Republica,…). Los quais riba dreta son tanben agradables : aubars, sauçaringas, vèrnhes, briules, frèishes, nos rapèlan que la natura a aumens autan de drets coma la vila ! E pòdem saludar damb jòia l’aviada de l’Hirondelle, lo batèu hasent la ligason entre Stalingrad, Quinconças, Shartrós e Larmont ; e la tendença a utilisar procedats respectuós de l’environament.

Bon, lo tèxte per desplegant toristic hèit, pòdi adara m’anuitar sus çò que vai pas, o aumens que poiré estar arrenjat, dens lo domène de l’amainatjament urban. Vací mes modèstas prepausicions :

* Suprimar lo trafic autò suu Pont de Pèira e dens lo cors d’Alsaça e Lorrèna. Diurén estar consacrats, amèi deu tram, sonqu’aus pietons e benlèu aus velòs. Per la seguretat, lo confòrt, la qualitat de l’èrt e la preservacion deu paisatge. Lo Pont de Pèira ganharé tanben a d’estar complantat d’aubres, tilhuus o frèishes coma vòletz !

* Una linha de tram periferica. Sabi bien qu’es briga a l’òrde deu jorn, mès me damandi se n’i'n an qu’i pensèren. Per se desplaçar, per exemple, deu campús de Talença-Pessac dinc au centre de Bèglas, fau bien comptar una brava òra ! Los Corol  an justament frequenças mendras que non pas les Lianas ; donc i a pas grand-causa per los que vòlen se desplaçar adaise d’una comuna de banlèga a l’auta….. senon la veitura : problèma !!

* Una milhora separacion trotoart/rota/tram au quate-camins cors Pasteur/cors d’Alsaça e Lorrèna. Es prampó dangeirós.

* Per los ciclistas, règlas tan estrictas coma per les autòs. ‘Quò’s pas mèi possible de mancar s’hèser shambertar per ciclistas incivics a cada traversada au pieton verd au passatge pieton cors V.Hugo en faça de la rua Leitèira !

* Una linha de bus gara <-> cors de la Sòma.

* Un desvalompament de les navetas electricas.

* Aubres a la Victòria. Mancan tanben d’ompra a Stalingrad, mès labàs, aumens, aubròts son plantats.

* Mèi de seguretat aus bòrns de les vias de tram (ex. au còrn de l’Otèl de Poliça, dens la « biscoeta » entre Palais de Justice e Mériadeck,…).

* Per la nòta d’umor : rebatijar oficialament los ponts Chaban-Delmas e François-Mitterrand « Bacalan-Bastida » e « d’Arcins ». Sàbem bien que lurs noms « locaus » an pas tot-a-fèit dispareishut, mès lo culte deus « grands » òmes aquò vai una pausa, mès bon… !

 

E dens l’ideau : lo perimètre gara -cors de la Marna -cors d’Albret -rua Nancel-Pénard -plaça Gambetta -cors G.Clemenceau -Quinconças  defendut a les veituras.

 

Veirèi s’èi encara d’autas idèias !

 

Luxeetvolupte |
Actuel |
Newyorkcity2012 |
Unblog.fr | Créer un blog | Annuaire | Signaler un abus | Insidelayers
| Lanouvelleperspective
| love star