LOU SARMOUNEY / LE JHACASSOUS

12 janvier 2016

Parabòla en gascon de Podensac (33)

Classé dans : Gravas,Lingüistica — Lo Sarmoneir @ 13 h 22 min

Lo goiat pròdigue

 

Un òme n’avè que dus goiats. Lo pus june dishut a son pair : « Es temps que si(i) mon mèste e qu’augi argent. Fau que pusqui m’en anar e que vedi país. Partatgetz vòste ben e balhetz-me çò que divi auger.  – Ò, mon dròlle, dishut lo pair, coma vorràs. Ès un mishant e s’ràs punit. » Apui, ovrint un tiroart, partatgèt son ben e n’en hit du(v)as porcions esgalas.

Chic de jorns après, lo mishant dròlle s’en angut deu vilatge en hints lo fièrt, e shans díder ren a digun. Travassèt bòcòp de landas, de bòis, de ribèiras e vingut dens una granda vila ont despensèt tot son argent. Au bot de quauques mes, digut vénder ses pelhas end’una vielha fama e se logar per estar vailet : l’envièren aus shamps per i gardar los aines e los buus.

Lavetz estèt bien malurús. N’augut pas mèi de lit per dromir la nuit, ni de huc per se cauhar quand hadèva frid. Avè quauque còp tant de hame qu’auré bien minjat aqueras hulhas de caulet e aqueths fruits porrits que minjan los pòrcs, mès digun ne li balhèva ren.

Un desser, lo vente vide, se dishèt tombar sus un shèite, espients per la frièsta los audèths que volèvan laugèirament. Apui vit paréisher dens lo cièl la lu(v)a e les estelas, e se dishut en plorents : « Labàs, l’ostau de mon pair es plenh de dòmestiques qu’an pan e vin, eus e hormatge tant que n’en vòlen. Pendent aqueth temps, jo mòri de hame ací.

E bé, vau me livar, airèi trobar mon pair e li dirèi : Hiri un pecat quand voluri vos quitar. Auguri grand tòrt e fau que me punissetz, ic sabi bien. Ne m’apèritz pas mèi vòste goiat, tretetz-me coma lo darrèir de vòstes vailets. Estèri copable, mès languivi lunh de vos. »

Lo pair èra dens son casau, acabents d’arrosar ses flors : vesitèva los pomèirs e los arredims. Quand vit víer suu camin son goiat tot cobèrt de sudor e de possièra, trainant la cama, poscut a pena ic créder. Se démanda se faliva que lo punissi o que lo perdonèssi… Enfin, damb les larmes aus ulhs, li alonguèt los braç, e se gitants a son còth li balhèt un gròs poton.

Apui hit asheitar son goiat, sonèt ses gents e los vesins : « Vòli l’aimar coma avants, lo praube mainatge, lesi dishut talèu qu’estèren rassemblats. Es état assès punit : que digun adare ne li hèdi nat repròishe. Vinetz lo véder, portetz-li viste un bròi paletòt, metetz-li una baga au dit, apui solièrs nèus aus pès. Poiratz tabé préner veguèirs, canards e miar un vetèth bon a tu(v)ar ; vam búver, minjar ensemble e har una grana hèsta. »

Los vailets aubeïren lur mèste e miren una bèra napa sus la taula. Au mème moments, l’ainat goiat arribèva de la caça damb sons cans. « Quau es donc aqueth bruit ? cridèt en jurents. Credi que càntatz ací ; n’es pas tròp lèu que torni. Ètz-ét fòu, mon pair ? »

« No, mon goiat, n’en sui pas, respondut lo vielh. S’hèdi aquò, aquò’s que sui plenh de jòia. Càntam e som urús, car am bien de qué. Qu’ic vulhis o no, fadrà que cantis tu tabé e que te rejoïsses damb nosauts, parce que ton frair qu’èra mòrt es revingut a la via. Aquò’s coma se vinèva de nèisher : gèir èra perdut, anuit lo valà retrobat. »

E. Duprat

17 mai 2015

Lo punt sus lo gimborrat

Lo gimborrat (escrit gimboura, gimbourra, jimboura, jimbourra, gimbourat, zimboura, jamboura, gembourrat…) es una sopa tradicionala fòrt coneishuda en Perigòrd porpre, en Libornés e Entre-duas-Mars, a Bordèu e dens lo nòrd-oèst d’Òlt e Garona. Semblaré (cf. carta) que lo hoguèir d’aqueth nom estussi autorn de Brageirac e Senta Fe. Lo FEW, eth, menciona  »gembourrat » dens lo Gèrs ! Lo mòt es masculin mès quauques-uns lo botan actualament au femenin, probable a cause de la finala -a.

Les prononciacions occitanas atestadas son [ʒi͂mbu'ɾa], [ði͂mbu'ɾa] en Perigòrd e [zi͂mbu'ɾa] a Liborna e Bèthpui.

En tot cas, ‘quò’s una sopa hèita demb l’aiga de les tripas, après la tualha dau pòrc. Es totjorn venduda per de conservarias, e minjada dens les hèstas de vilatges.

La recèpta n’en es simpla e çanja pauc : per 8 personas, fau 3 L d’aiga de coison de tripas, 1 caulet verd, 4 carròtas, 2 aunhons, 3 naps, 4 turras (o 1 nap-caulet), sau e péber, e eventualament 500 g de mongetas e alh, o de porradas se vòletz. Après auger pelat e picat los estramis, fau los hèser passar a la padèra 10 minutas dens de grèish de guit. Après, los barrejaràn demb lo bolhon e haràn còser tot aquò mija-òra a una òra (dinc a que lo caulet e les carròtas èstin bien còits). Salar e pebrar.

Aquesta sopa se retròba dens tota una corriòla de regions. Per
achí, se ditz tanben  »tourrin » devèrt a Montpaun, Vilafrancha de Lopchac, Montanha…,  »bougras » a Moissídan (sivant certènas sorças, seré sonque l’aiga de coison de les tripas),  »bouga » e  »goga » en Bordalés,  »gigourit » en Charanta… En Gasconha, serà remplaçada per la famosa garbura.

Una cançon benaujanta menciona lo gimborrat : http://losarmoneir.unblog.fr/2013/01/09/dus-textes-noveths-en-gascon-de-benauja/

Bon apetit !

14 mai 2015

Glossari pebrat

Classé dans : Lingüistica — Lo Sarmoneir @ 22 h 43 min

{{abrocar}} : mettre en perce (un tonneau). Peut être utilisé grivoisement ? À voir…
{{anar a Brosseta}} : attraper une MST (argot bordelais).
{{anar a la calina}} : faire l’amour. La {calina }est la balançoire. En marmandais, on dira {{anar a la jampòla}}.
{{anar au ragassèir }}: faire l’amour.
{{anar au riga-raga }}: faire l’amour.
{{anar au sac }}: faire l’amour… sur un sac de jute.
{{auger un bròi davant }}: avoir de beaux seins.
{{auger la gaula /la quilha }}: bander.
{{auger la parpalha que reganha /qu’arreganha }}: avoir de gros seins. Littéralement ‘avoir la poitrine qui se rebiffe’.
{{aver lo popet vagant }}: être une femme facile (en Buch).
{{bàter lo peirat }}: proposition personnelle pour ‘faire le trottoir’.
{{bergamòta }}: sexe féminin. Mentionné par Mistral.
{{bèrlas }}: couilles (en bordelais). Littéralement ‘billes’.
{{bertran }}: chatte (en bazadais).
{{bicar }}: signifie souvent embrasser, mais aussi baiser dans le sens paillard.
{{bosic / bodic }}: zizi. Littéralement ‘lombric’.
{{braguèir }}: les nichons. Littéralement ‘pis’.
{{bròca }}: zizi. Littéralement ‘broche’.
{{broquet}} : zizi. Littéralement ‘fausset’.
{{cacòlhas }}: couilles (en bazadais). Littéralement ‘galles du chêne’. Ma mère avait un camarade chafré {Cacoye}.
{{calinar }}: baiser. Littéralement ‘balancer’. Verbe intransitif ?
{{camalet}} : coureur de jupons (notamment en val de Garonne). On disait {coquin coma camalet }(ou {coma Camalet}).
{{canavèla / canavèra }}: bite. Littéralement ‘canne de Provence, canne à pêche’.
{{canha }}: pute.
{{cardinat}} : mot euphémique pour le sexe masculin. Littéralement ‘chardonneret’. Dans une chanson bazadaise : {lo nòvi a un cardinat, tota la nèit lèva lo cap.}
{{se chaflar}} : se rouler une pelle (dans la Lande). Je ne pense pas qu’on dise {chaflar quauqu’un.}
{{chana }}: pipe (Ducloux). Du saintongeais {chane }‘tuyau’, équivalent de {cana.}
{{chichorit }}: chatte (en bas-médoquin).
{{chucar }}: sucer.
{{coa / coeta / coga / coda }}: queue.
{{cochar a l’ardit }}: monnayer ses charmes ? Si ce n’est pas la signification d’origine, on peut en tout cas le proposer.
{{corratèir }}: coureur de jupons (en bazadais).
{{cotoliu / cotorliu }}: mot euphémique pour le sexe féminin. Littéralement ‘cochevis’. Dans une chanson bazadaise : {la nòvia a un cotoliu, tota la nèit hèi ‘riu-chiu’. }En adoptant l’expression béarnaise {lo cotorliu que’u hè piupiu}, on aura {{lo coto(r)liu li hèi piupiu }}‘elle a le feu au cul’.
{{cujòts }}: nénés (Masson). Littéralement ‘gourdes’, etc.
{{dançar lo hròcha-monic }}>> voir {hròcha-monic.}
{{despiucelar }}: dépuceler. Le mot poli est {desficelar}.
{{s’encanhardar}} : se prostituer.
{{s’encoarrar }}: s’associer avec une femme de mauvaises moeurs (en bazadais). D’Estalenx donne d’ailleurs {coarrejar} pour ‘courir la pute’.
{{encular }}: enculer.
{{engulhar }}: enfiler. Pourrait bien s’utiliser grivoisement, même si je ne l’ai pas encore noté.
{{enjaular }}{(verbe trans.) }: draguer (d’après Masson).
{{esclipòt }}: désigne le sexe féminin en bas médoquin. Littéralement ‘tiroir, piège…’. {Virolèrem las branas, tastèrem l’esclipòt, sondèrem la ragana }(los Tradinaires).
{{estar cargada deu davant }}: avoir de gros seins.
{{fimelèir }}: coureur de jupons ; amateur de sexe (cf. le gascon {afumelit}).
{{fisson }}: ‘dard’, peut s’utiliser comme métaphore du sexe masculin (cf. Masson). De même, le verbe {{fissar}}. Masson raconte l’histoire d’une fille mise enceinte par un inconnu :
{Mèste, i a darrèir vos un borreion de bròcs, / Gaitatz se shaca branca es armada de cròcs. / Sheitatz-vos-i dessús, servitz-lisi de cibla, / Sus tant de bròcs que i a, sauratz-vos díser après : Lo qui vos a fissat ? Non, diratz a pu près, / Per díser juste es impossible ! }
{{fostrolhar }}: baiser (cf Escarpit).
{{frequentar / frecantar }}: sortir avec, ou simplement draguer. Verbe transitif ? intransitif ? les 2 ?
{{se frequentar }}: sortir ensemble.
{{galistrós }}: petit ami, avec une connotation un peu péjorative. Peut aussi signifier ‘gigolo’. Cf. la chanson bordelaise {lo Fossat daus Carmes : … rencontraram una bèra madama, que se permena avèc son galistrós… }
{{gatona }}: chatte.
{{gingar }}: danser, s’ébattre… On en fait ce qu’on veut ! Ce qui nous rappelle la chanson légère {la Bomba Sent Vincent : … Ah Cadishona, coma sus minhona, dives me creire dens ton flaflà / Sus la verdura, quala tornura, ah coma dives bien valsar !}
{{gorrina}} : signifie ‘gouine, truande, pute, prostituée, traînée, femme perdue, femme de mauvaise vie’ selon d’Estalenx. Mais dans quelle région précisément ? Pour information, il donne aussi : {ahroncilh, arrossegada, arrossegadís, arrossèga, gorrinèra, pedaç de hemna, pegulha, pegulhassa, predèra, pèth, pedaça (pedassa?), semèla, tareseta, trolhada, pigata, carnús, sharra-maugana, fadrina, descauçada, descohada, desgansolada, estaloada, bestiar de cortias, shiquèra.} Peut-être aussi {{gorrassa}}, à vérifier. Voir aussi Mistral.
{{guèita-au-trauc }}: pourrait désigner un voyeur. Littéralement ‘regarde au trou’.
{{guita }}: meuf, poule. En béarnais : chipie, fainéante. Utilisé par un ancien camarade, Jean-Sébastien Castaing, de Toulenne. Littéralement ‘cane’.
{{guitzadèir / -adeir / -aduir }}: le trou du cul (Masson emploie {guitzader }-étrange forme- pour des volailles).
{{guitzar }}: éjaculer. Ou plutôt chier (cf. Masson). {Aquò guitza }: ‘ça boume’, en Benauge. Pour ‘éjaculer’, on pourrait peut être dire {{sabar }}(et donc {{s’hèser sabar}})…
{{halhassa }}: chatte. Littéralement ‘fente’.
{{har coma a Cauderan }}: périphrase semblant vouloir dire ‘se masturber’ (cf. Ducloux pour vérifier).
{{hatalha }}: grosse poitrine (en médoquin).
{{hemnassa }}: femme de mauvaise vie (en bazadais). {Una hemnassa de tripòt}, écrivait l’abbé Ferrand. À noter que bordilha, gronha et gronhassa sont mentionnés par Suire, mais il n’est pas sûr que ce soient des mots gascons (ni même d’oc, pour les 2 derniers).
{{s’hèser brocar }}: se faire baiser, se faire mettre.
{{hèser cama-larja}} : écarter les jambes. Evidemment pas grivois, mais on en fait ce qu’on veut…
{{hèser candeletas }}: faire l’amour. Expression ‘mignonne’ ; littéralement ‘faire des galipettes’. Ne pas confondre avec {hèser la candeleta }‘agoniser’ !!
{{hròcha-monic/-monilha }}: baise. Bien sûr, on peut remplacer {hròcha }par {freta }et utiliser les différents mots pour ‘nombril’ selon le lieu ({embonic }en garonnais et bordelais, {emonic }en marmandais, {embonilh/emonilh/nombrilh }en médoquin, {esmonic }en bazadais…)
{{lamonaire}} : étrange mot pour ‘petit ami’, prétendument bordelais (cf. d’Estalenx).
{{lamproionar }}: bécoter (d’après le français régional {lamproyonner }– Hilaire), en raison du type de bouche de la lamproie. Serait très localisé en pays macarien.
{{lutzar }}: reluquer, mater (en bazadais).
{{luvar }}: reluquer, mater (en marmandais).
{{minana }}: chatte (en bazadais).
{{monaca }}: bimbo, cagole (Suire).
{{monha }}: chatte (en bazadais)
{{monhon }}: chatte (en bazadais)
{{mostós }}: chatte (Suire ?). Littéralement ‘barbouillé’.
{{ni popas ni quiu }}: se dit d’une femme plate.
{{pamparra }}: grosse poitrine.
{{parpalha }}: poitrine. Peut-être qu’il existe aussi {parpaja}.
{{parpalhòu }}: poitrine (en marmandais).
{{parpalhòta }}: terme plus affectueux pour la poitrine.
{{perligostraire }}: coureur de jupons (en Buch). En parlar negue : {har córrer le perligosta }‘courir le guilledou’, d’où {perligost(r)ar.}
{{pingueta }}: bimbo. Localisation à vérifier.
{{pista-guèita }}: pourrait désigner un voyeur. Littéralement ‘surveille-regarde’.
{{piucèu/puncèu, -èla }}: puceau, -elle.
{{popassas }}: seins, avec un suffixe péjoratif/augmentatif.
{{puta }}: pute.
{{putanèir }}: coureur de jupons (en marmandais).
{{quica }}: bite, quéquette.
{{quilha}} : bite (surtout dressée !). Localisation à préciser ; peut-être d’oïl aussi.
{{quilhar}} : bander.
{{quiqueta }}: zizi.
{{quiquia }}: zizi (en marmandais).
{{quiu / cuu}} : cul. Proverbe : {les goiatas de Barsac se descapèran lo quiu per se caperar lo cap} (pas vulgaire à l’origine, mais on peut en faire ce qu’on veut). On dit en Benauge : {auger lo quiu mostós coma un panèir de vrenhas.}
{{ragana }}: désigne le sexe féminin en Médoc, mais aussi ‘raie du cul’.
{{ragassaire, -a }}: pédé (Mistral !), mais aussi chaud lapin.
{{ragassar }}{(verbe intrans.) : }baiser.
{{ragassós, -osa }}: chaud lapin (Suire)
{{règa deu quiu }}: raie du cul (Masson).
{{regon }}: raie (ou trou) du cul (en bas médoquin).
{{riga-raga }}(m.) : baise.
{{se rinçar la règa }}: faire sa toilette intime, en plus grivois.
{{sac de cagolhas }}: chatte (Ducloux). Littéralement ‘sac d’escargots’. C’est ce qu’il y a de plus vulgaire, apparemment.
{{samença }}: sperme. Ce n’est pas un mot vulgaire, celui-ci.
{{sautaré una craba }}: se dit d’un obsédé sexuel.
{{sharron }}: chatte. Littéralement ‘moule’.
{{shona }}: chatte.
{{shonassa}} : chatte (Ducloux). Plus vulgaire que {shona.}
{{shonagassa}} : chatte (Ducloux). Plus vulgaire que {shona.}
{{tastulhejaire, -a }}: peloteur (Lacroix).
{{tastulhejar }}: peloter (Lacroix).
{{taurir }}{(verbe trans.) }: sauter, baiser (Verdié).
{{te pishi au quiu damb una granda canavèra }}: insulte dans le Marmandais (‘je te pisse à la raie’).
{{se tocar }}: se branler. Verbe euphémique, bien sûr.
{{toquilhar }}: peloter, tripoter.
{{se toquilhar}} : jouer à touche-pipi. On peut aussi l’employer pour ‘se branler’.
{{trauquet }}: cf. la chanson paillarde bazadaise {au trauquet forra-li forra-li, au trauquet forra-li dret !}
{{tringlar }}{(verbe intrans.) }: baiser (en bazadais).
{{vedilhèir }}: mot médoquin ; difficile à dire s’il représente le sexe masculin ou féminin car cela dépend des sources. Signifie à la base, populairement, ‘cordon ombilical’ et ‘nombril’. Cf.{ vedilha }‘vrille’.
{{viet }}: se retrouve dans les expressions {viet d’ase }‘aubérgine ; sapristi !’, {viet d’asoòt} ‘sapristi !’ ; également {viat d’ase, vit d’ase, vit d’auca }(ces 3 en garonnais).
{{vraisherèir }}: mot burlesque (litt. ‘buffet’) pour le sexe féminin, en Médoc.

17 avril 2015

Glossari de l’alcòl en gascon septentrionau

Classé dans : Lingüistica — Lo Sarmoneir @ 20 h 44 min

TOTA CORRECCION, TOT AJOT, SON BIENVINGUTS !

a cargat : il en tient une !
avinat, -ada com una vielha toca : une comparaison rustique !
bandada : cuite.
se bandar : se bourrer la gueule.
bandat, -ada : bourré.
bandat, -ada a (la) clau : complètement bourré.
barrat, -ada : bourré, mais pas aussi évident que bandat. On dit de même barrat a clau.
bevaire, -a : buveur (en bazadais). Etymologiquement erroné puisqu’on a béver et pas *bevar.
bevet, -eda : saoul,e (en bazadais). Mot correct.
buvanèir,a : buveur (en médoquin). Etymologiquement erroné puisqu’on a buure et pas *buvar.
se cargar una baragana : se mettre une mine.
chucaire, -a : poivrot.
chucar : picoler. Notamment : chuquèva a plenh salèir (Ferrand).
chuca-vin : ivrogne.
churlaire, -a : poivrot, pilier de bar.
churlar : picoler.
clabòt,a : bourré (en bordelais).
dar trucs au barricòt : pourrait bien signifier ‘se saouler’ comme le béarnais(??) balhar còps de pè a la barrica, puisque la chanson bordelaise Lo pont de Bordèu dit : au Ropic, los ivronhes : dan trucs au barricòt / ont van totas les dònas de la ruia Sent-Ròc. Mais c’est peut-être au Barricòt qui serait un cabaret (cf. la suite de la phrase). Et puis dar est bizarre.
embrumat, -ada : pompette.
estorcedèir,a / -edeir,a /-eduir,a : déchiré (drogue), ivre mort.
far la camada / far la bomba-rombeta : faire la bringue (en bordelais).
se gahar una nhòsca/nana : se bourrer la gueule.
galetar : picoler (en bordelais).
godalha : ivrognerie (en médoquin).
godalhar : picoler. La godala ou godalh(a) est le chabrot, à Bordeaux.
hèser cuupelet au veire : vider un verre.
hèser lo brimbaut / hèser ribòta : faire la bringue (en garonnais).
horlupar : siffler.
s’ivronhar : se saouler.
ivronhàs, -assa : saoulard.
ivronhe, -a : ivrogne. (Aussi ivrònhe, -a, plus francisé).
nana : cuite. où ?
nhasca : cuite (Suire). Localisation à vérifier.
nhascat : bourré (Suire). Localisation à vérifier.
nhòsca : cuite. où ?
pintaire, -a : buveur.
pintar : boire de l’alcool.
se pintar : se saouler.
pintassaire, -a : poivrot.
pintat, -ada : saoul.
pompaire, -a : buveur, plus fort que ‘pintaire’ (poivrot).
se riflar (verbe trans.) : siffler (un verre, etc.). On dit peut-être aussi riflar.
se rinçar la gardala : s’en mettre un derrière la cravate.
shiulaire, -a : buveur. Cf. shiular, comme le français ‘siffler’.
shiulat : coup à boire.
shopinaire, -a : buveur… de chopines ! On dit : es un mèste shopinaire.
tringaire, -a : buveur.
truca-taulèir : pilier de bar.
ulhar : picoler (Suire). Au sens propre, ‘ouiller’.
vira-pintas : surnom d’ivrogne. Cf. le patronyme garonnais Virepinte/Birepinte !

Quelques comparaisons attestées, mais qui sont peut-être utilisées plutôt pour la nourriture :
borrat coma un bodic
hart coma un bodic
hart coma un lagast
plen coma un ase
plen coma una bodiquèira
sadoth coma una truja/treja

5 février 2015

La confession suus tiules

Classé dans : Entre Duas Mars,Literatura,Umor — Lo Sarmoneir @ 19 h 02 min

Dus braves gents de l’ancien temps, lo Capdet e la Capdeta, la-bàs, au bòrd deu Ciron, presque a Cap-Bartàs, trabalhèvan quauques jornaus de meishanta tèrra; mès dens aqueth temps, sabèvan espranhar e, sens chic de causas, se tirèvan d’afar. Se crompèn un ostau e vivèvan tranquilles. Mès valà qu’un ivèrn, malur, plau, plau, plau… com qui la gita… I avè aiga pertot. Vesèvan pas qu’aquò. Lo Ciron desbordèt, lo Bartàs desbordèt, e l’aiga montèt, montèt, e arribèt au maisoet. Lurs mainatges, qu’avèn bon còr, lis-i dishuren : « Vinètz donc a l’ostau, la pòrta es granda obèrta, mema vos vieram culher! » Mès los dus vielhs, testuts, ne voluren pas enténder arrés e, una nuit qu’i avè encara mei plavut que d’abituda, quand nòstes papèts se revelhan a l’Angelús, i avè aiga dinc au pè deu lit, lo can èra negat sus lo sulh de la pòrta e per se’n anar, bonjorn! Per se poder tirar d’aquiu, n’i avè pas d’aute moien  que de montar sus l’ostau. Demb una escala, Capdet tirant Capdeta, Capdeta possant Capdet, l’un aidant l’aute, arriban, egau, tot en planhens, a se méter a shivau sus l’aresta de la teulada. E se lamentèvan en plorans, cresèvan sa darrèra òra vinguda…

« Lavetz, praubeta, ce disèva Capdeta, crei, mon praub’òme, qu’es bien fenit de pensar aver Mossur Curè per nos aidar a bien morir; mès, per que lo Bon Diu nos perdoni nòstes pecats, poirem bien, shacun a nòste torn e l’un a l’aute, nos confessar.

— Se vòs, respond Capdet, comença, tu, Capdeta!

— A non! respon Capdeta, es a tu, ès lo pus vielh, es a tu l’aunor!

Mès Capdet reflechiva e disèva pas res.

— Anem, disèva Capdeta, avança-te, l’aiga que monta! Autament, vas anar dens lo huc de l’infèrn! »

E valà nòste Capdet que comença tot doçament e que s’acusa de totas sas malhèitas : d’aver estat gormand, avare, ivronhe un chic, d’aver dens son june temps corrut la patantèna, d’aver dens los afars rotlat son proshen, de l’aver trompat e presque panat, tant vau díser, tots los còps dont a poscut, en franc Gascon…

 » E òc, ce pensèva la Capdeta, e òc, ne’n sabi long sus ton compte adara.

— Anem, Capdeta, ce ditz Capdet un còp qu’avut fenit, a tu de te confessar, vam véser çò que racontas.

— Aten, Capdet, aten un chic, l’aiga que comença a baishar! »

Contat per Monsur Cazeaux, de Lobens (Reulés). Enregistrat e transcrit per J.-P. Laliman.

12 décembre 2014

Adaptacion garonesa de « La camba me fai mau »

Classé dans : Musica e cançons — Lo Sarmoneir @ 20 h 22 min
I a pro de gents qu’hèsen pelerinatge
I a pro de gents que van a Betleèm
Vòli i anar, èi quasi pro coratge
Vòli i anar, se pòdi caminar
 
La cama m’i hèi mau
Bota sèla bota sèla
La cama m’i hèi mau
Bota sèla a mon shivau
 
Tots los aulhèirs qu’èran sus la montanha
Tots los aulhèirs an vist un messatgèir
Lesi dishut : botatz-vos en campanha
Lesi dishut : lo hilh de Diu es neishut
 
En d’aqueth temps les fièbras son pas sanas
En d’aqueth temps les fièbras valen ren
Èi endurat una fièbra quartana
Èi endurat shens estar turmentat
 
Èi un rossin que vola dessus tèrra
Èi un rossin que minja lo camin
Me l’èi crompat ad un sordat de guèrra
Me l’èi crompat cinc escuts, a Landerroat
 
Quand aurèi vist lo hilh de Diu lo pair
Quand aurèi vist lo rèi deu Paradís
E quand aurèi felicitat sa mair
E quand aurèi hèit tot çò que diurèi
 
N’aurèi pas mèi de mau…

5 novembre 2014

Lo lexic variat de les vias

Classé dans : geografia,Lingüistica,Paisatge — Lo Sarmoneir @ 9 h 40 min

Les vias de comunicacion son desempui l’Antiquitat de lòcs qu’atiran la populacion. Pòdem citar, en Aquitània, lo camin Gallian (Bordèu-Vasats), lo camin romiu (Bordèu-Baiona) empruntat per los sent-jaqués, lo pleonasmic camin de la via (Bordèu-Cubzac), la Cauçada (Bordèu-Cotràs-Peirigüers), lo camin hariau (camin costèir traversant la Lana Grand) o la Levada (Bordèu-Punta de Grava)…

Los toponimes se referent ad aqueras vias – e tanben a les mens importantas – pòden derivar deu gaulés camminus (la Caminòta, Camenal, les Cami(n)adas…). La nom de Sendets significa « ensemble de petits camins » (*semitellas > *sem(i)dèths). De noms pòden se referar, a l’origina, a la natura de la via : podèva estar pavada (rua Paimentada, la Herrada, la Granda Ferrada…), o simplament empeirada per facilitar lo passatge de les carretas (la Carrèira (Longa)…), omèi rehauçada coma aquò’ra la costuma dens l’Antiquitat (la Levada…). Lo latin [via] calceata, eth, nos a balhat pro de toponimes de tipe « la Cauçada » (e en particulièr Sent Martin la Cauçada).

Quauques mòts son tipics de la Lana, coma pegulhèira e cor(re)gèira que rapèlan los tragèits deus tropèths capvath los grands espacis bravichuts. Los mòts passa (puslèu maritime), tralha o viòt, eths, son mens especifics.

Dens les vilas, tròban tanben de carrèiras, mès sonqu’en gascon medievau, coma nos ec indican les placas de ruas a Sent Macari. Per contra, carruet (entre Sent Macari e La Rèula), carreiron, carreiròta, carreiròt, son totjorn visibles. Per l’anecdòta, entenduri un jorn una fama pas tan vielha emplegar lo mòt carruet. Au contrari, la Ruassa designa una granda rua.

Quauque còp, una mesura de distança es utilisada, coma per la comuna de Quarta Lèga, qu’èra a quata lègas de Blaia suu camin d’Engolesme. Per contra, Tressas e Cestàs, tradicionalament « a tres lègas » e « a sheis lègas » son de faus amics ; en realitat, Tressas designa les tèrras de Tritius, e Cestàs es una deformacion de Fescals, deu latin *fiscariis « lemita de bans senhoriaus sus un axe rotèir a peatge ».

Solide, los axes de comunicacion èran ponctuats d’estapas. Atau, bèth-arremat de lòcs pòrtan lo nom de « la Pòsta« , coma a Montuçan o a Cestàs. I fadré ajotar l’Òste, l’Ostet, l’Ostessa, Bon Òste… que rapèran aubèrjas. Etauliers vèn deu sentongés étaule « establa, escuria, aubèrja » ; per Masion, vèn deu latin *mansionem « ostau d’estapa, aubèrja ».

Poiram enfin mencionar la granda varietat de les interseccions. D’una part, les horcas (la Caforcha, los Tres Còrns [les Trois Cornes en francés], la Horcada, la Horquèira…) ; d’auta part, los quate-camins (lo Canton, Canton de les Sorcièras, los Quate Camins, la Crosilha, l’Estela…)… E milhor encara, « los Sheis Camins«  !

22 août 2014

How wolves change rivers : un efèit parpalhon

Classé dans : Alhors,Biologia-genetica,Ecologia, natura — Lo Sarmoneir @ 18 h 38 min

 

 

Avèvi una idèia prampó particulièra sus la reïntroduccion de lops (dens les Pirenèias per exemple): me pensèvi que ‘quò’ra una pègaria, que revenèva a tornar destorbar un equilibre que s’èra pauc a pauc bastit en l’absença dau lop. Mès un parçonèir m’hasut conéisher una videò redde bien hèita, intitulada How wolves change rivers, que mòcha que ‘quò’s briga antau, dau mens dens lo parc nacionau de Yellowstone (Estats-Units). Vachiu çò que s’i passa:

En 1995, daus lops esturen reïntroduïts a Yellowstone après 70 ans d’absença. L’efectiu de cèrves anèva lavetz en aumentant, pusque n’avèvan gaire de predators, e aquò avèva menhat a una disparicion de la vegetacion, brostada tot empenada.

Tanlèu los lops arribats, mème chic nombrós, comencèren per tuar quauques cèrves… mès aquò’ra sonqu’anecdotic! En efèit, lo sanjament lo pus prihont concernèt sustot lo comportament daus cèrves: aqueths se botèren ad evitar les zònas dau parc nacionau ont podèvan s’hèser gahar per los lops, coma les bariscombas. Còp sec, dens ‘questes lòcs, la vegetacion se revispolèt, se probanhèt; la hautor de certèns aubres quintuplèt en sheis ans; les baishadas desnudadas se caperèren de briules e de sauceringas.

Vos dóbtatz bien qu’aqueths aubres atirèren los barbòts e los ausèths… mès tanben los castòrs, au segur, que son dits « ingeniors » (espècia modificant l’estructura de l’ecosistèma). Lurs barratges creèren de novèras nishas ecologicas qu’atirèren, dirèctament o indirèctament d’autas espècias: lotras, rats d’aiga, guits, peishs, reptiles, anfibians…

Los lops tuèren tanben de coiòtes, çò qu’hasut créisher les populacions de ratas e de lapins. Prau còp, los auts predators d’aquestes rogaires se desvelopèren: haucassas, belètas, renards, taishs… Los caronhèirs tanben, coma agraulas e èglas. Los ors tanben s’apasturèren demb les caronhas, çò que los hit prosperar, d’autant mèi que los aubres fruitèirs hasèvan lavetz abonde.

Mès lo mèi interessant es que los lops sangèren lo fonccionament de les ribèiras. Graça a les rigadas daus aubres, les ribas s’èran estabilisadas e les ribèiras hasèvan mens de biscoetas. Les canaus s’estreciren, de lagüas se formèren, en diversificant encara la biocenòsa.

Tot aquò’s çò qu’apèran una cascada trofica a granda escala (un nom bien sabent per un tipe d’ »efèit parpalhon »): un processús ecologic que comença au capit d’una cadena alimentària (o puslèu d’un hilat trofic) e que se repercuta dinc en bas. Mès, mèi qu’aquò, se repercutèt dinc au quite biotòpe (la partida non-viventa de l’ecosistèma).

Los lops, per tant qu’estant pauc nombrós, transformèren tot un ecosistèma dinc a sa topografia!

Causas entendudas – Sus l’accent bordalés

Classé dans : Au hiu deus jorns,Lingüistica — Lo Sarmoneir @ 17 h 37 min

Vèni d’enténder una pub a la radiò : « … à la Sauve, proche Créon » … mès aquò’s un gasconisme, non ?

 

Una remarca sus de causas entendudas. Les gents (los junes citadins, sustot) pèrden l’accent bordalés per préner un accent mèi francés, parisièn. Mès i a daus trèits que se consèrvan mèi que non pas d’auts. Per exemple, los que dispareishen d’abòrd son la prononciacion dau e atòne e la prononciacion de les voaièlas nasalas ; mès son gardadas la dubertura daus o e eu apui lo  relaishament de les consonas intervocalicas. Aqueth darrèir trèit es interessant mès sui pas segur qu’èsti pro estudiat. Entendi sovent per les ruas de junes bordalés (5-20 ans, qué) díser « gavé«   entre [ge] e [gae], mème [ge:]. E aquò se retròba dens daus mòts entenduts dens ma familha, en çò de gents qu’an l’accent bordalés :

- mon papè : tandis que [tãikə], alors [aɔʁ] (mès tanben [a'lɔʁsə])

- ma mair : voilà ['vwaa] (o [waa], [wa:]), alors [aɔʁ], regarde [ʁəaʁdə] (o [ʁaʁdə])

- mon toton : quelque chose [kɛʃɔzə] (pas exactament lo mème cas de figura)

La prononciacion madame shens lo d es coneishuda tanben.

Aquò’s a botar en relacion demb la tendença a prononciar, dens les lengas romanas (mès pas lo francés !), [β ð ɣ] les consonas [b d g] quora son intervocalicas.

21 août 2014

Parabòla en gascon d’Endarnòs : dau gascon locau ad una assajada de gascon seminormat

Classé dans : Bassin e Hauta Landa girondina,Lingüistica — Lo Sarmoneir @ 22 h 59 min

Tèxte d’origina

Lo dròlle pròdigue

 

1- Un òme n’avè que dus hilhs. Lo mèi jene dishut a sòn pair : « Es temps que sisgui mòn mèste e qu’agi argent. Fau que pusqui m’en anar e que vegi dau país. Partatgetz vòste bèn e balhetz-me ce que divi auger. » « Ò, mòn hilh, dishut lo pair, com vodràs. Sès un maishant e s’ràs punit. » Apui obrins un tiroir, partatgèt sòn bèn e n’en hit duv’s (duus) parts egalas.

2- Chic de jorns après, lo maishant hilh s’en angut dau país, en hens lo fièrt e shens díder adiu a digun. Travassèt hòrt de landas, das bòscs, de les ribèiras, e vingut dens una granda vila, ont despensèt tot son argent. Au bot de quauques mes, estèt aublijat (òblijat) de vénder sas hardas a una vielha hemna e se logar per estar vailet : l’envièren as camps per i gardar los aines e los beus.

3- Alòrs estèt hòrt malerús. N’avut pas mèi de lèit per dromir la nuit, ni de huc per se cauhar qüand hadèv’ freid. Avè quauque còp tant grand’ hame qu’auré bien minjat aqueras hulhas de caulet e aqueths fruits porrits que mingèvan los pòrcs, mès digun ne li balhèv’ arren.

4- Un dessèir, lo vente voit, se dishèt tombar sur un taboret, espiens per la frinèsta los audèths que volè’an liugèirament. Apèi vit paréisher dens lo cièl la luna e les estelas, e se dishut en plorens : « Alà, l’ostau de mòn pair es plen de dòmestiques qu’an pan, vin e hormatge, tant que n’en vòlen. Pendens aqueth temps, jo, mòri de hame aquí. »

5- E ben, vaut me levar, airèi trobar papair e li dirèi : « Heri un pecat qüand voluri vos quitar. Avuri grand tòrt e fau que me puníssetz, lo sabi bien. Ne m’apèretz pas mèi vòste hilh, tretatz-me com lo darrèir de vòstes vailets. Estèri copable, mès languivi lunh de vos. »

6- Lo pair èra dens sòn casau, fenissens d’arrosar sas flors : vesitèva los pomèirs e los radims. Qüand vit venir sau camin sòn hilh tot caperat de sudor e de possièra, trainans la cama, poscut a pena lo creire. Se demandèt si falèv’ que lo punissi o que li perdonèssi… Enfin, emb les larmas dens los ulhs, li tendit los braç e, se gitens a sòn còth, li balhèt un gròs pichòt.

7- Apèi hit asseitar sòn hilh, sonèt sas gents e los vesins : « Vòli l’aimar com davant, lo prave dròlle, lesi dishut, tanlèu qu’estèren tots arribats. A estat assez punit : que digun adara ne li hèci nat repròishe. Vinetz lo véder, portetz-li viste una minhona vèsta, metetz-li una baga au dit e das solièrs nèus as pès. Poiratz tanben préner viguèirs, canards e amenar un vetèth bòn a tu(v)ar ; vam búver, minjar ensemble e har una granda hèsta. »

8- Los vailets aubediren a sòn mèste e meturen una bèra napa ses la taula. Au mème moment, lo hilh ainat revinèv’ de la caça emb sòs cans : « Qu’es donc aqueth bruit ? cridèt en jurens. Credi que càntatz aquí ; n’es pas tròp lèu que reveni. Sètz pèc, papair ? »

9- « Non, mòn hilh, ne lo sèu pas, respondut lo vielh. Si hèuc aquò, es que sèu hòrt content. Càntam e sèm erús, car am bien dequé. Que lo vulhes o non, fadrà que cantes tu tanben e que te rejoíssis emb nosauts, percé que tòn frair qu’èra mòrt es revingut a la via. Es com si vinèv’ de vader : gèir èra perdut, anuit lo valà retrobat.

 

1- Remplaçar los francismes (e irregularitats d’accentuacion probable digudas au francés) per de fòrmas pròishas, atestadas dens lo mème airau dialectau

Lo dròlle prodigue

 

1- Un òme n’avè que dus hilhs. Lo mèi jene dishut a son pair : « Es temps que sisgui mon mèste e qu’agi argent. Fau que pusqui m’en anar e que vegi dau país. Partatgetz vòste bèn e balhetz-me ce que divi auger. » « Ò, mon hilh, dishut lo pair, com vodràs. Sès un maishant e s’ràs punit. » Apui obrins una tireta, partatgèt son bèn e n’en hit duv’s (duus) parts egalas.

2- Chic de jorns après, lo maishant hilh s’en angut dau país, en hens lo fièrt e shens díder adiu a digun. Travassèt hòrt de landas, das bòscs, de les ribèiras, e vingut dens una granda vila, ont despensèt tot son argent. Au cap de quauques mes, estèt oblijat de vénder sas hardas a una vielha hemna e se logar per estar vailet : l’envièren as camps per i gardar los aines e los beus.

3- Lavetz estèt hòrt malerús. N’avut pas mèi de lèit per dromir la nuit, ni de huc per se cauhar qüand hadèv‘ freid. Avè quauque còp tant grand’ hame qu’auré bien minjat aqueras hulhas de caulet e aqueths fruits porrits que mingèvan los pòrcs, mès digun ne li balhèv‘ arren.

4- Un dessèir, lo vente voit, se dishèt tombar sus un shèite, espiens per la frinèsta los audèths que volè’an liugèirament. Apèi vit paréisher dens lo cèu la luna e les estelas, e se dishut en plorens : « Alà, l’ostau de mon pair es plen de vailets qu’an pan, vin e hormatge, tant que n’en vòlen. Pendens aqueth temps, jo, mòri de hame aquí. »

5- E ben, vaut me levar, airèi trobar papair e li dirèi : « Heri un pecat qüand voluri vos quitar. Avuri grand tòrt e fau que me puníssetz, lo sabi bien. Ne m’apèretz pas mèi vòste hilh, treitatz-me com lo darrèir de vòstes vailets. Estèri copable, mès languivi lunh de vos. »

6- Lo pair èra dens son casau, fenissens d’arrosar sas flors : vesitèva los pomèirs e los radims. Qüand vit venir sau camin son hilh tot caperat de sudor e de possièra, trainans la cama, poscut a pena lo creire. Se demandèt si falèv‘ que lo punissi o que li perdonèssi… Enfin, emb les larmas dens los ulhs, li tendut los braç e, se gitens a son còth, li balhèt un gròs pichòt.

7- Apèi hit asseitar son hilh, sonèt sas gents e los vesins : « Vòli l’aimar com davant, lo prave dròlle, lesi dishut, tanlèu qu’estèren tots arribats. A estat propunit : que digun adara ne li hèci nat repròche. Vinetz lo véder, portetz-li viste una minhona vèsta, metetz-li un anèth au dit e das solièrs nèus as pès. Poiratz tanben préner viguèirs, guits e menar un vetèth bon a tu(v)ar ; vam búver, minjar amassa e har una granda hèsta. »

8- Los vailets aubediren a son mèste e meturen una bèra tavalha ses la taula. Au mème moment, lo hilh ainat revinèv‘ de la caça emb sòs cans : « Qu’es donc aqueth bruit ? cridèt en jurens. Credi que càntatz aquí ; n’es pas tròp lèu que reveni. Sètz pèc, papair ? »

9- « Non, mon hilh, ne lo sèu pas, respondut lo vielh. Si hèuc aquò, es que sèu hòrt content. Càntam e sèm erús, car am bien dequé. Que lo vulhes o non, fadrà que cantes tu tanben e que te rejoíssis emb nosauts, percé que ton frair qu’èra mòrt es revingut a la via. Es com si vinèv‘ de vader : gèir èra perdut, anuit lo valà retrobat.

 

2- Regularisar la conjugason

Lo dròlle prodigue

 

1- Un òme n’avè que dus hilhs. Lo mèi jene dishut a son pair : « Es temps que sii mon mèste e qu’agi argent. Fau que pusqui m’en anar e que vegi dau país. Partatjatz vòste bèn e balhatz-me ce que divi auger. » « Ò, mon hilh, dishut lo pair, com vodràs. Sès un maishant e seràs punit. » Apui obrins unatireta, partatgèt son bèn e n’en hit duv’s (duus) parts egalas.

2- Chic de jorns après, lo maishant hilh s’en angut dau país, en hens lo fièrt e shens díder adiu a digun. Travassèt hòrt de landas, das bòscs, de les ribèiras, e vingut dens una granda vila, ont despensèt tot son argent. Au cap de quauques mes, estèt oblijat de vénder sas hardas a una vielha hemna e se logar per estar vailet : l’envièren as camps per i gardar los aines e los beus.

3- Lavetz estèt hòrt malerús. N’avut pas mèi de lèit per dromir la nuit, ni de huc per se cauhar qüand hadè freid. Avè quauque còp tant grand’ hame qu’auré bien minjat aqueras hulhas de caulet e aqueths fruits porrits que mingèvan los pòrcs, mès digun ne li balhèva arren.

4- Un dessèir, lo vente voit, se dishèt tombar sus un shèite, espiens per la frinèsta los audèths que volèvan liugèirament. Apèi vit paréisher dens lo cèu la luna e les estelas, e se dishut en plorens : « Alà, l’ostau de mon pair es plen de vailets qu’an pan, vin e hormatge, tant que n’en vòlen. Pendens aqueth temps, jo, mòri de hame aquí. »

5- E ben, vau(c) me levar, airèi trobar papair e li dirèi : « Hiri un pecat qüand voluri vos quitar. Avuri grand tòrt e fau que me puníssitz, lo sabi bien. Ne m’apèritz pas mèi vòste hilh, treitatz-me com lo darrèir de vòstes vailets. Estèri copable, mès languivi lunh de vos. »

6- Lo pair èra dens son casau, fenins d’arrosar sas flors : vesitèva los pomèirs e los radims. Qüand vit venir sau camin son hilh tot caperat de sudor e de possièra, trainens la cama, poscut a pena lo creire. Se demandèt si falè que lo punissi o que li perdonèssi… Enfin, emb les larmas dens los ulhs, li tendut los braç e, se gitens a son còth, li balhèt un gròs pichòt.

7- Apèi hit asseitar son hilh, sonèt sas gents e los vesins : « Vòli l’aimar com davant, lo prave dròlle, lesi dishut, tanlèu qu’estèren tots arribats. A estat pro punit : que digun adara ne li hèci nat repròche. Vinetz lo véder, portatz-li viste una minhona vèsta, metetz-li un anèth au dit e das solièrs nèus as pès. Poiratz tanben préner viguèirs, guits e menar un vetèth bon a tu(v)ar ; vam búver, minjar amassa e har una granda hèsta. »

8- Los vailets aubediren a son mèste e meturen una bèra tavalha ses la taula. Au mème moment, lo hilh ainat revinè de la caça emb sòs cans : « Qu’es donc aqueth bruit ? cridèt en jurens. Credi que càntatz aquí ; n’es pas tròp lèu que reveni. Sètz pèc, papair ? »

9- « Non, mon hilh, ne lo sui pas, respondut lo vielh. Si hèuc aquò, es que sui hòrt content. Càntam e sèm erús, car am bien dequé. Que lo vulhis o non, fadrà que cantis tu tanben e que te rejoíssis emb nosauts, percé que ton frair qu’èra mòrt es revingut a la via. Es com si vinè de vàder : gèir èra perdut, anuit lo valà retrobat.

3- Auts arrenjaments possibles per una normalisacion pus possada

Lo dròlle prodigue

 

1- Un òme n’avè que dus hilhs. Lo mèi june dishut a son pair : « Es temps que sii mon mèste e qu’agi argent. Fau que pusqui m’en anar e que vegi país. Partatjatz vòste ben e balhatz-me çò que divi auger. » « Ò, mon hilh, dishut lo pair, com vodràs. Sès un maishant e seràs punit. » Apèi obrins una tireta, partatgèt son ben e n’en hit duas parts egalas.

[ En òc normat, june es considerat coma un francisme. Egau, ne capèra pas l’aira gascona en generau, mès sonque lo Bordalés. Es donc un francisme de contacte (benlèu un sentongisme ?) e pas un francisme de degradacion de la lenga. Aquò’s donc pr’aquò que lo gardi. ]

2- Chic de jorns après, lo maishant hilh se’n angut dau país, en hens lo fièr e shens díder adiu a digun. Travarsèt hòrt de landas, de bòscs, de ribèiras, e vingut dens una granda vila, ont despensèt tot son argent. Au cap de quauques mes, estèt oblijat de vénder sas hardas a una vielha hemna e se logar per estar vailet : l’envièren aus camps per i gardar los aines e los beus.

[ En gascon normat, an costuma d’escríver on. Ont es mèi logic, cf. la prononciacion gascona. ] [ Gardi oblijat au lòc d’obligat, aquesta darrèira fòrma n’estent pas atestada en gascon septentrionau. ]

3- Lavetz estèt hòrt malurús. N’avut pas mèi de lèit per dromir la nuit, ni de huc per se cauhar qüand hadè freid. Avè quauque còp tant grand’ hame qu’auré bien minjat aqueras hulhas de caulet e aqueths fruits poirits que mingèvan los pòrcs, mès digun ne li balhèva arren.

[ Escrivi qüand e non quan coma ‘quò’s la costuma en gascon normat, aquera fòrma fautiva se prononciant coma can. ]

4- Un dessèir, lo vente voit, se dishèt tombar sus un shèite, espiens per la frinèsta los audèths que volèvan liugèirament. Apèi vit paréisher dens lo cèu la luna e las estelas, e se dishut en plorens : « Alà, l’ostau de mon pair es plen de vailets qu’an pan, vin e hormatge, tant que ne’n vòlen. Pendens aqueth temps, jo, mòri de hame aquí. »

[ Pòden utilisar las mès les es egau una fòrma logica en gascon septentrionau. ]

5- E ben, vau(c) me levar, airèi trobar papair e li dirèi : « Hiri un pecat qüand voluri vos quitar. Avuri grand tòrt e fau que me puníssitz, lo sabi bien. Ne m’apèritz pas mèi vòste hilh, treitatz-me com lo darrèir de vòstes vailets. Estèri copable, mès languivi lunh de vos. »

[ Utilisi treitatz e non tractatz percé que tractare > treitar, coma tractum > trèit. ]

6- Lo pair èra dens son casau, fenins d’arrosar sas flors : vesitèva los pomèirs e los radims. Qüand vit venir sau camin son hilh tot caperat de sudor e de possièra, trainens la cama, poscut a pena ic creire. Se demandèt si falè que lo punissi o que li perdonèssi… Enfin, emb las larmas dens los ulhs, li tendut los braç e, se gitens a son còth, li balhèt un gròs pichòt.

[ Possièra es la sola fòrma coneishuda en gascon septentrionau. Aurem poscut utilisar possèira (mès benlèu qu’es una fòrma reconstituada per E. Bourciez, per Bordèu) o prova/povra (pus landés). ]

7- Apèi hit asseitar son hilh, sonèt sas gents e los vesins : « Vòli l’aimar com davant, lo praube dròlle, lisi dishut, tanlèu qu’estèren tots arribats. Es estat pro punit : que digun adara ne li hèci nat repròche. Vinetz lo véder, portatz-li viste una bròia vèsta, metetz-li un anèth au dit e solièrs nèus aus pès. Poiratz tanben préner viguèirs, guits e menar un vetèth bon a tuar ; vam búver, minjar amassa e har una granda hèsta. »

[ Èi causit lisi au lòc de lesi, per tant que les duas fòrmas codominin. En efèit, pòdem considerar lisi coma lo plurau de li + l’advèrbe i ; per contra, se descompàusam lesi en les + i, aquò pausa problèma vist que les es femenin. ] [ Minhona poiré tanben estar conservat. ] [ Tuar au lòc de tuvar es englobant mès ne sanja briga la prononciation. ]

8- Los vailets aubediren a son mèste e meturen una bèra tavalha sus la taula. Au mème moment, lo hilh ainat tornèva de la caça emb sons cans : « Qu’es donc aqueth bruit ? cridèt en jurens. Credi que càntatz aquí ; n’es pas tròp lèu que torni. Sètz pèc, papair ? »

9- « Non, mon hilh, ne lo sui pas, respondut lo vielh. Si hèuc aquò, es que sui hòrt content. Càntam e sèm urús, car am bien dequé. Que lo vulhis o non, fadrà que cantis tu tanben e que te rejoíssis emb nosauts, percé que ton frair qu’èra mòrt a tornat a la via. Es com si vinè de vàder : gèir èra perdut, anuit lo vaquí retrobat.

 

 

—————————————————-

Per comparar demb lo gascon « normat » (los occitanistas regents o pròfs me corrijaràn) :

 

1- Un òmi qu’avè(va) sonque dus hilhs. Lo mei joen que digó au son pair : « Qu’ei temps que sii lo men mèste e qu’agi argent. Que cau que posqui me’n anar e que vedi país. Partejatz lo vòste ben e balhatz-me çò que devi aver. » « Ò, mon hilh, digó lo pair, com voleràs (vorràs). Qu’ès un maishant e que seràs punit. » Puish obrint ua tireta, que partegè lo son ben e ne hasó duas parts egalas.

2- Chic de jorns après, lo maishant hilh que se n’anó deu país, en hasent lo fièr e shens díser adiu a digun. Que traversèt hèra lanas, bòscs, arrius, e que vienó hens ua grana vila, on despensè tot lo son argent. Au cap de quauques mes, que devó véner las soas pelhas a ua vielha hemna e logà’s com vailet : que l’envièn aus camps tà i guardar los ases e los bueus.

3- Alavetz qu’estó hèra malurós. N’avó pas mei de leit tà dromir la nueit, ni de huec tà cauhà’s quan hasèva hred. Qu’avè(va) a còps tan grana hami qu’auré plan minjat aqueras huelhas de caulet e aqueths fruts poirits que minjavan los pòrcs, mes digun ne’u balhava arren.

4- Un ser, lo vente vueit, que’s deishè càder sus un trubès, espiant per la frinèsta los ausèths qui volavan leugèrament. Apuish que vedó paréisher hens lo cèu la lua e las estelas, e que’s digó en plorant : « Acerà, l’ostau deu men pair qu’es plen de vailets qui an pan, vin e hromatge, tan qui ne vòlen. Pendent aqueth temps, jo que’m mòri de hami aquí. »

5- E ben, que’m vau levar, qu’anerèi trobar lo men pair e que’u dirèi : « Que hasoi un pecat quan voloi vos deishar. Qu’avoi gran tòrt e que cau que’m punissitz, qu’ac sabi. Non m’aperitz pas mei lo vòste hilh, tractatz-me com lo darrèr deus vòstes vailets. Qu’estoi copable, mes que languivi luenh de vos. »

6- Lo pair qu’èra hens lo son casau, acabant d’arrosar las soas flors : que visitava los pomèrs e los arrasims. Quan vesó viéner suu camin son hilh tot cobèrt de sudor e de prova, arrossegant la cama, que podó a pena ac créder. Que’s demandè si calèva que lo punissi o que’u perdonèssi… Enfin, dab las lagremas hens los uelhs, que’u tenó los braç e, se getant au son còth, que’u balhèt un gròs poton.

7- Puish hasó asséder lo son hilh, qu’aperè las soas gents e los vesins : « Que voi l’aimar com abans, lo praube dròlle, ce’us digó autanlèu qu’estón tots arribats. B’es estat pro punit : que digun adara ne’u haci nat arcast. Vienetz lo véder, portatz-lo viste ua vèsta berogina, botatz-lo un anèth au dit e solièrs naus aus pès. Que poderatz (poiratz) tanben préner hasans, guits e miar un vetèth tuader ; que vam béver, minjar amassa e har ua grana hèsta.

8- Los vailets qu’aubedín au son mèste e que botèn ua bèra toalha sus la taula. Au medish moment, lo hilh ainat que tornava de la caça dab los sons cans : « Qu’ei donc aquet brut ? cridè en jurant. Que credi que cantatz aquí ; n’ei pas tròp lèu que torni. Ètz hòu, papà ? »

9- « Non, mon hilh, n’ac soi pas, ce responó lo vielh. Si hèi aquò, qu’ei que soi hèra content. Que cantam e qu’èm urós, pr’amor avem plan dequé. Qu’ac volhis o non, que calerà (carrà) que cantis tu tanben e que’t regaudissis dab nosautes, pr’amor lo ton hrair qui èra mort qu’ei tornat tà la vita. Qu’ei com si vienèva de vàder : ger qu’èra perdut, uei qu’es retrobat.

 

1...34567...16
 

Luxeetvolupte |
Actuel |
Newyorkcity2012 |
Unblog.fr | Créer un blog | Annuaire | Signaler un abus | Insidelayers
| Lanouvelleperspective
| love star