Losarmoneir

Jornau electronic gascon en Gironda

11 mars 2013

La legenda deu reiòt

Classé dans : Literatura,Tradicions populàrias — Lo Sarmoneir @ 15 h 05 min

Èra au temps on les bèstias parlèvan au Bon Diu qu’èra enqüèra pròishe de sa creacion. Fau díser que lo monde n’èra pas com anèit una perfeccion e cadun podèva hèser reclamacions.

Adara, les prauas bèstias se planhen pas. Jamèi ! E portant… n’aurén, bonas resons de se plànher. Mès fau créser qu’es partit bien lunh, lo Bon Diu, pasque se dempui lo temps avè ausit sons
planhs, mucs au solide, ne se’n veirén pas com se’n vesen ! Aquò es pas paraula d’evangile, mès sàbetz bien que lo grand comendament deu creature, après « Hèser vàser », es estat « Minjatz-vos los uns los auts ». Dens lo monde des bèstias, cadun aoupé malurosament en passar pr’aquí. E qüand los òmes, qu’an la caça dens lo sang, se’n mèilan…

Donc, en de ‘queth temps, la becada n’avot pro d’estar caçada. Tròp es tròp ! Se’n angot trobar lo creature per se plànher de son sòrt e li demandar reparacion.

  • Que’n  pensas, tu ? li dissot lo mèste de tota causa.

  • S’èri  mèi petita, benlèu me veirén pas tant, mons predatures…

  • Acordat !  ce dissot eth.

E la valà autanlèu pas pus gròssa qu’una cacòia.

Pas bèra pausa pus tard, se tornèt presentar.

  • Te  valà enqüèra ? ce dissot lo mèste deu cèu, de qué as a te  plànher ? Te vesen pas adaise, petita com ès, e te pòts  saubar facilament !

  • Òc,  aquò’s vrai, mès aqueth long bèc que me damòra per davant pèsa mèi que mon còs e m’entraina per tèrra. Hèsi pas adaise !

  • Que’n pensas, tu ? ce dissot lo Bon Diu.

  • Se pòts, balha-me un bèc que sii mèi cort…

  • Acordat !

La valà adara bien proporcionada e pro petita per se cachar deus caçaires.

Mès, estar lo pus petit deus ausèths, aquò’s defecile a víver, que los auts arrisen totjorn de tu… e aqueras petitas alas, per se’n anar cada annada… aquiu, tan lunh, a la calor… Lo bèc ? Finalament tròp cort per gahar los bosics…

Un tresième còp, la becada se’n tornèt trobar lo Senhure :

  • Vorrí estar com davant…

  • Que’n sii atau, mès tornis pas mèi. Jamèi ! Èi pas enveja de  tornar hèser la creacion, e se tot lo monde hasèva com tu !  Soi lo sol a saber perque les causas son atau, mès aupràs com  davant acceptar los enconvenients d’èster com ès.

Lo mèste deu monde qu’aima que tot viri rond, ne poscot pas hèser que lo petit ausèth qu’avè creat dispareishossi, que tot lo monde l’avè apercebut sus tèrra. I avot la becada e i avot l’ausèth arrecochic.

Los òmes que balhan noms a totas les bèstias l’avèn dejà batijat « lo reiòt ».

Anèit, per la majoritat de nosauts, am pas vist com se semblan aqueths dus ausèths e, se l’am vist, am pas hèit lo raproishament. Mès los cans, que sènten tant de causas, saben bien qu’i a quauquarren de pas clar aquí devath, lo Bon Diu me perdoni, quaucom de pas catolique.

Mèrcan l’arrèst qüand tomban sus la pista deu reiòt com davant la becada. Au jorn d’anèit, aqueth petit ausèth a enqüèra la color de la becada, l’audor de la becada, la coa de la becada. Es
pr’aquò que, dempui bèra pausa, les gents de pr’aqu
í que comprenen sons cans, apèran lo reiòt « lo rèste de la becada ».

Benlèu ic crésetz pas – n’i a que cresen pas en d’arren – portant, autorn de Totsants, qüand arriban los purmèirs freds, vos asseguri qu’arriban deu Nòrd l’un darrèir l’aut. Qüand vésetz arribar los reiòts, les becadas son pas lunh darrèir.

Me diratz, perqué lo reiòt arriba lo purmèir ? Es egau era, la vedèta, la becada tant attenduda ! Eth, hèi pas sonque que daurir lo camin… a la rèina deus bòis.

La Lébrote (La Lebròta)

8 mars 2013

La Cigala e lo Formic (en ariejoés)

Classé dans : Literatura — Lo Sarmoneir @ 11 h 45 min
La Cigala tot l’estiu
N’aviá fach que cantar,
Préner sos aises e flanar,
Sans pensar a sa provesion.
Pas una mosca, pas un vèrm
A la venguda de l’ivèrn.
Lo Formic se’n va trobar,
Per véser s’i voliá prestar
Qualque gròn o de farina,
Per se parar de la famina. -
Al mes d’aost bò vos rendrèi,
Sans mancar, ne siátz sigura,
E se’u cal, dobla mesura.
Prestarèi o donarèi,
I respon lo Formic ;
Car vòli pas que siágue dic
Qu’avètz perit de misèra -
Mès digatz-me, ma shèra,
Que fasiátz al temps caut ? -
Cantavi. – Ah ! cantavi !
E ieu trabalhavi,
N’aviá pas de repaus :
Calhiá far coma ieu, cossí trabalhar pas ?
Tenètz, aquí avètz çò que me demandatz ;
Bò vos doni ; mes aprenètz en mème temps
Que per passar l’ivèrn cal trabalhar al bèl temps.

25 février 2013

Un poèma de Jansemin

Classé dans : Literatura,Òlt e Garona,Òlt e Garona — Lo Sarmoneir @ 21 h 03 min

De l’ivèrn tan lèd, que la velhada es bèla !
Dins una cramba èrem qu’ranta setuts ;
Penjat al bot d’un tròç de carumèla,
Un vièlh carèlh nos prestava sa lutz.
A vint conolhs, vint gròs fusèls broncuts
Fasián de fièl gròs coma de ficèla !
Un long silença alavetz se fasiá ;
E debanant lo pesin que nosàvem
Nosauts setuts sul soquet, escotàvem
Los contes vièlhs qu’una vièlha disiá ;
Ò ! que sentiái de plasers e de penas
Quand disiá l’Ògra e lo pichon Pocet ;
Mès quand pintrava, al brut de cent cadenas,
Cent revenants dins un vièlh ostalet ;
Quand nos disiá lo Sorcièr, Barba-Bluia,
Lo Lot-caron qu’hurlava dins la ruia,
Mièi mòrt de pòur, gausavi plus polsar ;
E quand sortiái, que mèjanèit sonava,
Sorcièrs e lot-carons, a çò que me semblava,
Èran totjorn darrèr prèstes a m’acorsar.

24 février 2013

Arcuelhença a Mos de Lamirand

Classé dans : Biarn,Istòria,Literatura,Politica — Lo Sarmoneir @ 12 h 47 min

Canonge Pascal BADIÒLA, mai 1941. Discors d’arculh a M. Lamirand, menistre de la Junessa deu gobernament de Pétain.  « La Republica avèva tròp cercat a destruíser las lengas de França autas que non pas lo francés. ‘Quò’s aquò qu’explica qu’i aujut felibres, e non deus mendres, que cerquèren l’apoi de la dreta, roialista e maurrassiana. Entau, quòra lo mareishau Pétain prengut lo poder, saludèren demb entosiasme son avenament. Lo mareishau avèva hèit promessas. Lo menistre de l’instruccion publica n’èra donc pas Georges Ripert, frair deu celèbre felibre provençau ? Elàs ! Pétain tingut briga sas promessas. Apui n’èra pas estar maranhan de s’apoiar sus un gobernament que viren bienlèu qu’èra reduïsut a l’impuishença , e que comprenèvan que totas sas decisions podèvan sonqu’auger un caractère provisòri ? Fau díser tanben que lo « petainisme » de certèns felibres tenèva tanben a lur engatjament politic personau d’un bòrn, a simpatias de combatents de 14-18 per lo « vencur de Verdun » d’un aut bòrn. »

Mossur lo Ministre,

Grand mercés de la visita agradiva qui hètz a la nòbla pròvinça de Biarn, ua de las mei bèras de França.

Ací autorn de vos, qu’ei lo mei beròi flòc de flors de la nosta tèrra, la joenessa biarnesa qui’vs hè arcuelh d’aunor.

Qu’ei sustot per’mor d’era qui vienetz.

Qu’avetz lo perpic de véder quin se compòrta entà l’encaminar hens la via deu tribalh, de la valentia e deus devers de la vita. Sabiatz que nosta volentat e la vòsta caminan a ua.

Tanben qu’avem espudit la posoeria qu’aqueths pòliticiens afronturs qui n’an pas sabut guardar la hortalessa deu peís, ni horgar las engibanas de guèrra, ni guinhar per dessús las termièras deu lhevant. Per aqueths enganaires, la França qu’ei devienguda ua prauba causa, sutgèt de pietat davant l’univèrs. Per aqueths, qu’avem a patir ua tarribla esprava. Mes Diu ne’ns a pas desbrombats. Autescòps la Patria qu’esté autant abladada e herida : qu’avom lo miracle de Jana d’Arc. Uei tà suportar noste malur, la Providença bona que’ns envia lo marescau PETAIN. N’èra pas briga copable de la nosta des.hèsta, aqueth gloriós soldat : Au crit d’ajuda de la Patria escanada, que s’ei quilhat, atrevit e fièr com aus dias de Verdun. Digatz-l’i, si vos platz, a noste capdau sauvador, nosta reconeishença, e noste amor fidèu ; digatz-l’i que la joenessa deu Biarn ei tota atroperada darrèr d’eth, autorn deu drapèu. La França non pòt perir.

Presents, los pè-terrós de la paisaneria qui demoran fidèus au casalar. Nòble paisanís !…

Presents, los obrèrs de tot escantilh qui tiran la rishessa de la madèra natra.

Presents, los estudiants valents qui afèitan l’esperit, e aborreishen dinc a l’estrangèr los arrais de la claror francesa.

En noste còr boreish l’arseish deu vin de Jurançon. Que haram nosta valentia coraluda com los cassos de Biarn, nostes braç autant endurcits que los pics de la montanha ; que volem caminar los uelhs de cap a las estelas, clarejants de la lustror deu cèu, e portar lo front mei haut que lo capèth deu pic d’Aussau, qui’ns guinha deu som de la termièra d’Espanha.

Atau equipats, òc-ben de segur, que vam rebastir la maison FRANÇA, e qüand sia aplomada de dret, enclaveram, sus la mei hauda pèira  deu lindau, lo fièr devís de noste viscomte Gaston Febús : « Tòca-i si gausas ! »

Sivant M. Grosclaude, La Gascogne, Témoignages sur 2000 ans d’histoire, Per Noste, Ortés, 2006 reed.

22 février 2013

Lous parans

Classé dans : Literatura — Lo Sarmoneir @ 22 h 11 min

Clunquats désus lurs xanquos,
Toutjoun taou aouts mountats
Que toquent las balanquos
Das pus grans pignadas !
Fusiou en bandouleyre,
Rouillat dempuy céns ans,
E biello carnaseyro,
Ah ! baqui lous parans !!…

Bestits en praoube buro
E coyats en Basqués,
Pourtan la chebeluro
Couma las gens couquets ;
Chén sé bailla dé pèno,
Quan soun guardos aous champs,
Tricouta couma un hemno.
Ah ! baqui lous parans !…

Estala lurs coudinos
Aou mèy de las fourêts,
Minja lard et chardinos
Chèn sé plagno de rès ;
Acheytats sur la brano
De lurs agnelets blancs,
Toundo la broyo lano,
Ah ! baqui lous parans !…

Quan lou bèn de nort piquo,
Sé mète bûcheyroun ;
Lou sèy minja la miquo
En fédèn lou carboun ;
Beyro coula sa bio
Sèns reybos aflijans ;
N’ayma qu’une chério,
Ah ! baqui lous parans !…

Jean LACOU

Pendèn la tempesto

Classé dans : Bassin e Hauta Landa girondina,Literatura — Lo Sarmoneir @ 22 h 06 min

« Bèn, moun amic, bèn, moun praoube maynatgo,
Anèm touts dux aou pé de la grand’croux,
Per prégua Diou que ramène aou ribatgo
Touts lous batéous das praoubes pécadous.
Dumpèy jèy nèy que la tempesto groundo,
Nat mariney aci n’a parèchut.
Soun touts adare à lutta countre loundo,
En demandan à grans crits lur salut :

- Oh ! bèn prégua dambé ta may
Per rebeyre toun praoube pay ! »

Dis coume jou : « Moun Diou, noste boun pèro,
Dègne abècha tous regards sur nous aou !
As pécadous fey rebeyre la terro !
Fey què cadun rebène à soun oustaou !
Tout lou billatgo és plounjat dèn les larmos,
Cadun frèmis aou bruèy de l’ouragan.
Dègne, ô moun Diou ! fa cessa las alarmos !
Din lou repaou fey rèntra l’Oucéan !… »

- Oh ! bèn prégua dambé ta may
Per rebeyre toun praoube pay ! »

L’aouratgo aou louyn se remet en furio,
Lou bént redouble et bat pus fort lous flots ;
Prèguèn, amic, prèguèn tabé Mario
Qué sigue encar propice as matelots :
« May de Jésous ! may pléne de tendresso,
Bous qué rèndets l’espoir as malhurus,
Geytats nos plous, gueytats noste tristesso ;
Deslibrats-nous d’aquets tourmèns affrus !… »

- Oh ! prègue bien dambé ta may
Per rebeyre toun praoube pay ! »


La nèy après, la tempesto et l’aouratgo,
Èrent calmats et lou céou ère cla ;
Et lou matin birent sur lou ribatgo
Lous pécadous léntemén abourda ;
Ensenble après, suiban l’éntique usatgo,
Furent préga aou pé de la grand’croux,
Et puy la may dichut a sou maynatgo
Èn Èchugan èncare quauques plous ;

- Oh ! bénis Diou dambé ta may,
Nous a rendut toun praoube pay !…

Pointe-du-Sud, novembre 1852.

Jean LACOU

La gouyate daou bucheroun

Classé dans : Literatura — Lo Sarmoneir @ 21 h 55 min

Cansoun landèse

Desdiade aou Pouète Théoudore BLANC

Tandis que moun pay fen lous casses
E lous grands pins de la fouret,
Jou, countemply sus ses escasses
Jouan, que guarde soun bet troupet !
Ah ! dunpuey l’annade passade,
Que dinet abèque nous aou,
Ma praoube ame és toute embrassade
D’un fuc d’amou qué m’ey bien maou !…

Moun boun pay, moun co bat bien bisti !….
Approchent daou permey de l’an ;
Baou aougé setze ans, et persisti
D’espousa Jouan, d’espousa Jouan.

Jouan és praoube, et moun héritatge
A mille escuts s’eslébera ;
Et moun pay, d’aquet maridatge
Né baou pas entende parla ;
S’obstine à me banta Piarrille,
Lou gouyat daou gros résiney :
Es riche, és bray, mé pas boun drille.
Ah ! nou, ne me plera jamay !…

Moun boun pay, moun co bat bien bisti !….
Approchent daou permey de l’an ;
Baou aougé setze ans, et persisti
D’espousa Jouan, d’espousa Jouan.

Aymi tant la boëts langourouse
De moun aymable pastourou,
E de sa musette amourouse
Lous bets souns que sortent per jou !…
Ah ! de l’amou, poulide estelle,
Quan dounc ludiras per nous dux ?…
Pay, cessats de fa lou rebelle,
Et couleran das jours hurux !…

Moun boun pay, moun co bat bien bisti !….
Approchent daou permey de l’an ;
Baou aougé setze ans, et persisti
D’espousa Jouan, d’espousa Jouan.

Mérignac 1852.

Jean LACOU

Arrèst de la Cort Major

Classé dans : Biarn,Istòria,Literatura — Lo Sarmoneir @ 14 h 53 min

Tèxte biarnés de 1643, botat en grafia normalizada. S’agís d’una verificacion de virginitat.

XXIVe de genèr, enter Arnaud de CUPIT deu lòc de Gavaston e Bertomiu deu Ber (Vèrn?) deu medish lòc.

EN FÈIT : Lodit CUPIT a declarat que los mesprètz que Bertomiu avè deu contrat de maridatge passat enter la hilhòta eretèra deudit CUPIT e Joanon hilh deudit Ber, après s’estar prometuts en maridatge, dat la promessa de har esposalícias lo terç mes permèr vienent, qu’aqueth temps passat e vist lo hredoliquèr deusdits Ber, pair e hilh, qu’a dat au soberdit CUPIT d’aperar en Cort a las fins de ne plus retardar las esposalícias demandant que sian hèitas dimartz prosmar vienent en la glèisa de la parròpia on sa hilhòta se trobarà vestida de blanc e flocada a dètz òras deu matin, fauta de que lodit Ber sia condamnat en mila florins de domatges, interèsts e despens.

D’auta part, Bertomiu deu Ber present, a declarat que Joanon, son hilh, avè granas resons per non préner a molhèr ladita hilhòta eretèra deudit CUPIT, que s’èra apercebut que bèth dimenge matin, en guardant las vacas, lo long deu costat de Gavaston, la hilhòta deu Ber s’èra leishada barrejar sus l’èrba per un joen mossur com si volèn har au truca-melic, que tau infidelitat au son pretendant qui ei de maison aunèsta seré de cornalut prejudici a soa reputacion, per que sos parents lo renegarén.

Per consequent, eth demanda,entà saber si la pèça noviau de ladita hilhòta ei estada desgauchida e desmantibulada, que sia visitada per qüate matronas deu lòc de Morlans qui solas at coneisheràn en las fòrmas acostumadas, rendudas qui seràn au lòc de Gavaston, en l’ostau de la hilhòta eretèra de CUPIT entà procedar a l’averament, vista e examinada la pèça noviau de la hilhòta eretèra de CUPIT, per, si lo cas ei, anullar lo contrat passat e condamnar lo soberdit aus despens.

NOS, los dotze Barons, sedents en la domenjadura deu lòc de Vesin(h?), audidas l’ua e l’auta partidas, abans díser dret, averat per qüate matronas deu lòc e vila de Morlans e qui’s seràn portadas en l’ostau aperat CUPIT, au lòc de Gavaston on ei la hilhòta eretèra deu CUPIT, serà hèit averament de l’estat de la pèça noviau de la hilhòta eretèra, en tau fin que, sus çò qui seré vist e reportat per lasditas matronas, per nos sia hèit dret a las partidas aishí que de rason, despens reservats incò lavetz.

Açò repòrtan las matronas : NOS Jana Anfrèra, Arnauda Fossoton, Bernadina Lagualheta, Bertomila Condoret, matronas deu lòc e vila de Morlans, per mandament de la Cort Major, sedent au lòc de Vesin(h?), nos èm transportadas au lòc de Gavaston, en l’ostau deud. CUPIT, on arribant audit lòc, avem trobat la dauna Arnaudina deu CUPIT qui hielava devant la pòrta, a la qüau avem demandat on èra sa hilhòta eretèra ; era nos a responut qu’èra au solèr fens [hens] son lheit. Autanlèu, nos avem avitat nostes cièrges e qu’èm montadas au solèr on avem trobat au lheit la hilhòta, lo ridèu estremat e lo mandament de la Cort mentavut, avem arrecomandat a la hilhòta d’arrevirar l’apriga, de’s botar l’ua cama ençà, l’auta enlà de tau manèira que sa pèça noviau de plan se presentasse, a çò que la hilhòta a aubedit. Lo tot examinat e sens mautocassejar, avem reconegut que los peluchòts de la dita pèça noviau èran arrevirats, lo viravidau desviat, lo mantelet espaparit, çò qui nos a dat a conéguer que i avèn hodilhat e que la pèça noviau èra desgauchida e desmantibulada.

En fe de que, NOTUM SIT, que la Cort Major, vist lo reportat per lasditas matronas, de lasqüaus las paraulas non pòdin estar que vertadèras, per çò qui coneishen plan çò qui’s sèg deu jòc de truca-melic, decida de prononciar que lo contrat de maridatge entre Joanon de Ber e l’eretèra deu CUPIT ei e serà anullat, que cada partida se maride dab tota auta qui volha, los despens compensats.

E los Barons an signat.

17 février 2013

Lo diaple e lo vin (T. Blanc)

Classé dans : Literatura — Lo Sarmoneir @ 23 h 42 min

Lo diaple e lo vin (T. Blanc) dans Literatura th_blanc

12 février 2013

Acrostisha en gascon bordalés

Classé dans : Au hiu deus jorns,Literatura — Lo Sarmoneir @ 20 h 23 min
Me’n a falut bien chic – te veire – per tombar
Amorós. Sonqu’una votz, un ulh
Rai d’òr dau cièl que miralhi a lampejar
Jo qu’assagi, sus lo pujaduir
Oblidant tot, de te raspar una estincèla
Ronci las mans, cèrqui un poton.
Ivèrn dèisha mon còr !(1) Me respondràs-tu, bèla ?
E m’aufriràs quauquarrés de bon ?

 

(1) Aquò’s a díder : que quauquarrés de caud (l’amor recebut, en l’ocurença) plenhe mon còr.

 

G.Balloux

 

varianta :
Oblidant tot, de te raspar una lagina
Ronci las mans, cèrqui un poton.
Ingrata sigues pas, dòna-me donc un signe ;
E m’aufriràs quauquarrés de bon ?
1234567
 

Luxeetvolupte |
Actuel |
Newyorkcity2012 |
Unblog.fr | Créer un blog | Annuaire | Signaler un abus | Insidelayers
| Lanouvelleperspective
| love star