LOU SARMOUNEY / LE JHACASSOUS

29 janvier 2014

L’aray del cèl

Classé dans : Dordonha,Literatura — Lo Sarmoneir @ 18 h 13 min
L’aray dé léy gruyo làouro lou cèl.
Léy gruyo làouren lou cèl d’aquesto tèrro
ounté douma van nayssé las fréoulo, léys umilo flour
d’uno primo timido.
Léy gruyo qué fan plòouré las bénaouranço su léy téoulado
plòouré grumilho dé pa
su léy claou é léy picadi
plòouré l’amour su léy bèstio é su la gént.
Léy benvoulénto gruyo vòlon cap al nor lindé é lis
Léy gruyo vòlon cap al nor é nousaou lés éypian
léys escoutan
léys envéjan
aquélo cascaliéjanto dòno qué làouren lou cèl sén leyssa uno quito réjo.
 
Poèma de Bernard LESFARGUES, lugit per Jean-Claude DUGROS, escrivan, majorau dau Felibritge, membre de l’IEO 24.

7 janvier 2014

Lo laveder de Caishen

Classé dans : Lanas,Literatura,Umor — Lo Sarmoneir @ 11 h 17 min

Dens : G. Laporte-Castède, Pain de seigle et vin de grives, compte d’auteur, Dax, 1980.

 

J’avè, d’auts còps a Caishen, un vielh curè, enqüèra esbrit totun, e que s’entenè dab lo maire com lo can dab lo gat.

De ‘queth temps, las hemnas qu’anèvan soent a confessa : un còp per mes aumens, quauque còp dus. Entertant, que’us arribèva d’aver quauque amic, de gahar lo betolèr e de har peguessas.

Aqueras plègas ne son pas aisidas a díser… e lo curè, pro viste, qu’estic ahurbit d’enténer aqueth arrimatoères. Dab cadua, que hasoc un convienut ; que’u caliva díser au confessional : «que soi tombada dens lo laveder… un còp… dus còps… tres còps…». Entà banlèu, totas las hemnas qu’estín au siòt. Que tombèvan dens lo laveder e que’s hasèn perdonar.

Mès, un jorn, lo praube òmi caloc deishar la paroassa a un joen. Qu’avoc, avant de s’en anar per tostemps, lo plaser de véser lo qui’u devè remplaçar ; e, tots dus amassas, que hasón hèra d’istoèras : parlan de la glèisa, deu maire, deu regent, deu factur e deu cantonièr…

Lo jorn deus sons adishatz au son monde, lo vielh curè que pensèc que s’avè oblidat ua causa : de’u díser com las hemnas confessèvan lo pecat de pegolhèr.

— Bah, que vau deishar la comission au maire. Que l’i harà.

Atau pensèc e atau hasoc.

Lo maire que prometoc… Mès e disoc pas arren au navèth curè.

Aqueste que hè l’arribada. Qu’es hèra bien vist de tots, deu maire sustot. E las hemnas que van a confessa un chic mèi soent qu’avant. E totas, sonque las tòrtas, las lèsas e las hoishudas, que’u hèn lo mème istoère : «Que soi tombada dens lo laveder un còp, dus còps… o cada setmana o hèra de còps».

Aquò que’u sovèn au joen curè.

— Que van atrapar mau, aqueras praubas hemnas ! Benlèu j’aurà quauqua negada. Que cau qu’ac disi au maire !

E atau hè. Aquò que hè arríser lo maire, que’u hè arríser tant e mèi… E lo curè que’s demanda s’a ahar a un òmi com cau o a un pegolhan.

Qué har ? S’en va trobar lo cantonièr, un vielh gojat  de qüaranta ans. Lo capèth a la man, aqueste qu’escota lo curè e que’u promet d’anar tot jorn au laveder e de portar ajuda, se cau, en aqueras malurosas.

Las setmanas que passan, los dimèishes tanbenh… e tostemps, las lavairas que’s foten dens l’aiga de l’arriu.

Lo curè que pareish : aqueth ahar que l’empacha de dromir.

Lo jorn de Pascas, après vrèspas, que’s hè menhar au laveder peu maire e peu cantonièr ; totas las hemnas que segueishen. E aquí, que ditz :

— Mossur lo Maire, aquò a pro durat ! Lo vòste dever qu’es de har vèner, ací, quauqu’un deu Mont entà véser çò que cau har. Las hemnas que son hartas de’s banhar, ivèrn com estiu. Urós que ne sii pas arribat un malur !

E las hemnas de tirar lo roge e  lo maire de’s fóter a arríser com un tistèth… Lo curè, eth, que creid vàser pèc.

Mais enfin, Monsieur le Maire, c’est insensé ! Comment, vous refusez d’agir, et cela vous fait rire ? Pourtant, vous ne devez pas ignorer que votre femme, la pauvre, elle aussi tombe de temps en temps dans ce maudit lavoir. Elle me l’a confié. Cela vous laissse-t-il insensible ?

Mès lo Maire, adara, n’arritz pas mèi briga. Que s’arrevira e que’s fot a húger com s’avè lo hoec au cuu.

Dempús, ne l’an pas jamès tornat véser : ni a soa-casa ni dens lo país. Aont a fotut lo camp ? Digun n’ac sap. Mès benlèu hèra lonh, en un lòc ont las hemnas ne tomban pas jamès dens los laveders.

5 novembre 2013

Lo sentongés, l’auta lenga de Gironda

Les activitats autorn de la lenga d’òc son la principala activitat de l’Ostau occitan, mès ne fau pas aublidar nòstes amics los Sentongèirs. En efèit, lo nòrd de Gironda (nòrd Blaiés, nòrd Libornés) es tradicionalament de cultura sharantesa o « gabaia ».

La lenga tradicionala deu lòc, lo peitavin-sentongés(1), es una lenga apartenent a l’ensemble d’oïl. Recubre pus o mens la region Peitiu-Sharantas e la Vendèia. Es una lenga demb un fòrt substrat d’òc, vist qu’aqueste s’espandèva mèi au nòrd qu’anuit, a l’Atge Mièi. Am fòrt de mòts que son comuns au nòrd gascon e au sentongés : jabrós (= ganguèir), javassar (= blagassar, jagassar), cassòta, quenar (= hèser sons plentius), vironar, caborna (= cròs dens un aubre)…

Los mèi vielhs temonhatges escrivuts son les « Chroniques saintongeoises », datant deu XIII° siègle. Bien mèi tard, aus XIX° e debut XX° siègles, la lenga sharantesa èra encara bien viva, a travèrs l’òbra de mants autors, coma lo famós Marc-Henri Poitevin dit « Goulebenéze » (1877-1952), que ses òbras son encara coneishudas.

Nòste compatriòta Eric Nowak, eth, a redde trabalhat suu peitavin-sentongés : a escrivut una quinzena de libres desempui 1993 sus la lenga o la cultura, e creèt en 2008 la coleccion « Parlange d’entre Loire et Gironde » en çò de Pyrémonde. Son darrèir obratge es una traduccion deu « Petit Prince » de Saint-Exupéry. Sivant eth, lo parlanjhe es, en nòrd Gironda, mèi viu que non pas lo gascon alhons en Gironda — n’es pas rare d’enténder a parlar en sentongés suus marcats. Mès malurosament, lo conselh regionau d’Aquitània n’acòrda briga d’atencion ad aquesta cultura, au contrari de l’òc o deu basque. E nòste ròtle a nosauts gasconisants de Gironda es tanben de trabalhar la man dens la man demb los qu’òbran per la cultura sentongèira. « Chau qu’assaye rén qu’at rén » !

Enfin, sus la tela, pòdem trobar lo diccionari de Vianney Pivetea a l’adreça http://dicopoitevin.free.fr/, e bien d’auts petits tresòrs, en particulièr http://www.monpatoislegabaye.blogspot.fr/ (un blòg nòrd-girondin).

 

 

(1) Mès n’i'n a que destingan los dus.

7 octobre 2013

A la mode de Berdié

Classé dans : Entre Duas Mars,Literatura — Lo Sarmoneir @ 22 h 44 min
Lou binte-dus octobre après aougé bregnat
Meste Jean me dichut: « Sès un minge gagnat
Silèou qué t’an pagat bas crouca ta mounéde
Per ana festégea daou coustat de la Brède.
Oui, t’én bas ha ribote dan de lés gourgandines
Bas beoure é te harta dan millou qué sardines. »
« Sifèt, èy bien résoun d’un paou mé repaousa
Si sabèbes, Jeanty, ce que pot mé caousa
Une loungue journade : aou tail aban huyt ores,
Mijour à dus la paouse ; desbaouche après cheys ores,
Per mingea un aougnoun, é un petit cantet
Couneychy un caoucun qué dam aco crebet
Piarrille s’apelabe, é n’aougut pas la chance
De poudé coume jou a cops rémpli sa panse.
Un jamboun, caouques éous, un broy pichey de bin,
Epuy canta, dansa, aco dinc aou matin !
Bala moun cher, entaou edy cade sémane »
A Janti espatat, dissury jou l’airt crane.
« Aou ségu, pusqu’à tu l’argén t’èy pas besougn,
Perqué doun te paga ? Si podes ana lougn
Séns ana a l’oubratche epuy touca ta pague.
Aco fara toujours méns per lou rigue-rague.
– Bos dire qu’angry jou despénsa toun argén
Per préne daou plési aoutemén qu’én mingén ?
Acos a dire dam de lés femmes leougeyres
Que féden lou tretoirt lou long de lés ribeyres ?
– O positibemén. — Ah nou, m’entendes-tu ?
Jamey n’iry aco, podes esta ségu.
– Escoute-mé Bernat, jou boudry bien te creyre
Mais Peyrot te bit gey én trin de te coumpleyre
En coumpagnie d’une qu’adèbe soun mestey.
– Bédy ce que bos dire ! Ebé, te destroumprey :
Aco ère ma femme ! Fèdem ribote amasse,
E maougré que se sémble fort à d’une gourrasse,
Abèbe simplemén ataou per l’ocasioun
Mis daou rouge à balots bien mey que de résoun. »
E Jeanty s’escapet, séns parla, a ralettes,
Bélèou qu’abèbe omis de pourta sés lunettes.

26 septembre 2013

La mòrt de mon ausèth (JM. Buget)

Classé dans : Entre Duas Mars,Literatura — Lo Sarmoneir @ 22 h 05 min
Dens « Plous é Ris » de JM. Buget, poèta e regent garonés (la Rèula), 1848.

 

Dens lo nid on t’amigalhèvi,
Ausèth, que totjorn plorarèi!
Dens la cauja on t’apasturèvi,
Elàs! ne te tròbi pas mèi!

 

T’en ès anat, ausèth aimable,
E m’as dishat dens lo turment;
Qué t’èi donc hèit, jo miserable,
Per me quitar tan tristament?

 

T’en ès anat… e dens mon ama
Punteja una amèra dolor;
A! t’èi perdut… mon  còr se pama…
Ausèth, jo t’aimèvi d’amor!

 

Èras lo sol dens mon malure
Qu’avèi pr’adocir mon shagrin;
E per comble a ma pena dura,
Ne cantès pas mèi… un matin!

 

Quand t’avèi per ma compania,
L’òra passèva vistament;
Ta via èra un sharme a ma via,
E ta voàs un ravissament.

 

Davant una sòr vièrja encara
Passèt viste coma un flambèu;
Tu l’as seguida, e jo totara
Vau anar la joénher au tombèu.

 

Shens dobte au cèu on es montada
Avès meditat ton essòr
E ton ala a pres la volada
Devèrt aquera estela d’òr?

 

Ren d’ací-bas n’amorisquèva
Ton  còr banhat dens les dolors;
A ton ama que s’anugèva
Jo respondèvi per les plors.

 

Mès la-haut jamèi ne broncissen
Los auratges desensheinats;
Jamèi los bèths jorns ne s’eclipsan;
La via a totas ses clartats.

 

Una lutz d’amor totjorn brilha
D’un esclat que ren ne ternís;
E lo plaser totjorn gratilha
Lo còr de l’ange que bondís.

 

Aimable ausèth, A! se podèvas
Desertar lo cèu pr’un moment…
Un sol moment… se revinèvas…
Jo morirí pus doçament.

 

Dens lo nid on t’amigalhèvi,
Ausèth, que totjorn plorarèi!
Dens la cauja on t’apasturèvi,
Elàs! ne te tròbi pas mèi!

30 juillet 2013

Lous dus loups

Classé dans : Literatura,Tradicions populàrias — Lo Sarmoneir @ 23 h 44 min

Ün dessé d’iouèrn, üm biéil ome Cherokee s’escalouris doucemén aou pè dou uc, core éntre cop séc Benténe, soun réhill. Es éncare un cop fort esmalit : soun june fray bèn d’esta injuste dém ét.
- S’escay tabé, a cop, dit lou biéil, qué m’èzin narri lous qué sé counduisen maou é sustout qu’an nat régrét. Mès aco mé fatigue, é a bién y pénsa, baou mèy né pa blassa lou qué s’es maou counduit dém jou. Cos coume abala péch é boulé qué toun énémic n’én mori. Ey souén coumbatut aquét séntimén, car èy apris qué la bataille éntre dus frays, coume déns une mème nacioun, és toudyoun une bataille éntre dus loups aou dédén dé soi. Lou prumèy és boun é n’èy nat tort. Biou én armoniye dém tout so qué l’émbiroune é s’ofénse brigue core n’i'n a pa bésougn.  Coumbat sounque core cos juste d’ec èze, é lou èy én estan juste. Mè l’aout loup, hum… aquét és quintous. La méndre caouze l’èy béni raoujous. Pataque n’importe qui, a téngut é chén résoun. Pot gayre pénsa pasque sa coulère prén toute la place. Es déséspérémén esmalit, é pertan sa coulère sandye ré. E podi t’aboua, Benténe, qué m’és, a cop, éncare mèy maoueyzit dé bioue dém aquéts dus loups aou dédén dé jou, pasque touts dus bolen oougé lou déssus.
Lou réhill guèyte soun papè une loungue paouze dén lous uils é li damande :
- E caou loup bay gagna, papè ?
Lou grampay Cherokee sourrit é respoun simplemén :
- Lou qu’apasturi.

 

Biéil counte amérindièn qué troubèri su Facebook.

Désoulat per lous qué bolen pa coumpréne la grafiye patoasante.

26 juillet 2013

La rauba regretada

Classé dans : Literatura — Lo Sarmoneir @ 12 h 49 min

Èra un còp un òme e una fama qu’avèvan una dòna. Èran praubes. La mair morit e lo pair, n’augent pas pampró de trabalh, decidèt de deishar se’n anar sa gojata, pasque podèva pas mèi s’aucupar d’era. Vingut marraulaira per auger un petit de pan.

Un jorn, arribèt davant un bròi ostau e truquèt a la pòrta.

“La sharitat, s’i vos plèd !

La mestrèssa de l’ostau obrit la pòrta e vit la gojata.

Qué, tu que sus granda e que semblas fièra, corres los camins per quèrre dau pan ?

Elàs òc, ma mair es mòrta e mon pair n’a pas pro de trabalh per me gardar a l’ostau.

– E ben nosauts, ce dishut la mestrèssa, am besonh d’una shambrèira. Si vòs trabalhar, te gàrdam.

– Òc, dissut aussilèu la dòna qu’aimava briga marraular.

 E damorèt dens aqueth ostau. Èra valenta e se conduïsèva coma fau. Sos mèstes èran contents d’era. E coma èra meitat nuda, li crompèren una rauba, en avança saus gatges promists.

Mès petit après, la juna shambrèira tombèt malauda e morit. La rauba comencèt a har dòu a sa mestrèssa.

Se l’avèva pas encara ganhada” se planhèva sens cèssa la meishanta fama

Quauques jorns pus tard, una gojata se presentèt a la pòrta de l’ostau.

Cèrcatz pas una shambrèira ? Èi grand besonh d’auger dau trabalh !

– Si-fèit, gojata, arribas fòrt bien. Avèvam una shambrèira que te semblava baucòp, mès vèn tot juste de morir. Vas donc la remplaçar.

La novèra shambrèira èra perfèita, n’i avèva ren a li reproishar e sos mèstes se miren a l’aimar. Mès ce que los surprenèva èra que la vedèvan jamèi beure ni minjar, e shaque desser, après sa lònga jornada de trabalh, au lòc d’anar se cochar, se metèva a genolhs per pregar davant la chaminèia.

Aquò intriguèt lo vailet que hendèva les buscas, car la resèrva n’arrestèva pas de demingar. Un desser, guinhèt la shambrèira a travèrs lo trauc de la sarradura. La vit avitar lo huc mèi que  de reson, apui se tirar la harda, sautar au dessús des flambas dinca que lo huc estusse tuat.

Lo lendeman, lo vailet se’n angut tot díder a la mestrèssa. Aquera n’i podèva pas creire. Sonèt aussilèu la gojata e li demandèt :

Aquò’s vrai ce que conta lo vailet ? Te vit aquesta nuit dançar sau huc, coma si volèvas lo tuar entau

– Òc-ben, ce respondut la gojata. Aquò’s vrai. Aquò’s tanben ma penitença. Avèvatz ací una shambrèira qu’es mòrta. Aquò’s jo. M’avèvatz crompat una rauba sus mos gatges e quand sui mòrta, l’atz sens cèssa regretada. Divèvi donc, avant d’entrar au paradís, pagar la rauba lo temps que falèva.

– Ò, prauba mainatja, dishut la fama tot d’un còp tota emocionada. Jamèi te reproisharèi quauquorren e poiràs te’n anar quand lo vodràs.

 Silèu aqueths mòts furen prononçats que la gojata dispareishut.

13 juillet 2013

L’arc de sent Martin

Classé dans : Literatura,Tradicions populàrias — Lo Sarmoneir @ 22 h 13 min

Conte a la mòda de Micheu Chapduelh, en gascon garonés

 

Èra un còp un òme que se signèva sent Martin. Èra un aventurèir qu’aimèva fòrt vesitar la campanha, e vací qu’un bèth jorn se trobèt en Bordalés. Preu còp, s’avisant qu’èra un bien polit país, se dissut que seré pas mau de lo descobrir mèi en prihontor… E se’n angut capvath los camins, demb sa biaça negra a l’espaula.

Mès sa biaça èra negra demb un cap de mòrt – fau díser qu’èra un gotic que li avèva venduda. E, bien solide, a cada canton, las gents, en lo vesent, senhèvan e s’escapèvan a huita. Donc, aujut l’idèia de li ajotar quauquas colors, qu’aquò’s bon per lo morau. Aujut la shança de trobar, devath un gròs auglanèir, fragas maduras a braçats; après se’n estar fotut mostós, gahèt quauques fruits, los espotit e ne’n estamplèt una cocha sus sa biaça.

Coma ‘quò’ra tanben l’epòca deus aubricòts, ne’n profitèt per se’n regalar, e hòp! una cocha iranja.

Trobèt tot aquò bien bròi. Mès ne li sufisèva gaire. Urosament qu’un pruèir se trobèva pas lunh, demb las pruas jaunas qu’an un gost un chic «burrat», sàbetz? … A mens que l’impression de gost de burre vingussi de la color! Brèf, pintralhar son sacòt demb una purèia jauna, au costat de l’irange, aquò agradèt prampó a nòste amic.

Après, aquò angut tot solet: lo verd, pénsatz, ne manca briga dens las vinhas deu país de Garona. E hòp, un barrejadís de hulhas d’èrba a cinc còstas, de grunh, de vineta e de clapassa! Lo blu balhèt mèi de pena a sent Martin, lavetz floquèt sonque sa biaça de quauquas flors de miosotís. E per lo vriulet, enfin, coma la sason èra vinguda,… e ben, las moras hasuren tot-a-fèit l’afar, meiladas demb sahuc e rasim.

Mès nòste òme, arribant de cap a d’Endarnòs, trobèt sus son camin una novèra biaça, d’una marca a la mòda. Gitèt la vielha, que se retrobèt dens lo cèu, e ‘quò’s pr’aquò que, deu bòrn de la mar, apèran çò qu’aparei après una lavassa «l’arc de sent Martin». Los de Bordèu, per pas estar en rèste, dissuren «lo pont de Bordèu».

E cric e crac, mon conte es acabat!

6 juillet 2013

Una fauta d’ortografa

Classé dans : Entre Duas Mars,Literatura,Umor — Lo Sarmoneir @ 15 h 51 min
Mon istoara n’es pas un conte
Coma sovent dens l’Armanac
Quauque vielh farçur vos raconta
Aquò’s la veritat. Cric !… crac !…
 
Dens una petita comuna
D’una centena d’abitants
Labàs deu bòrd de Pampeluna,
Pòt i auger de ‘quò quauques ans,
Un jorn devant Mossur lo Mère
La Cat’rina deu Litoquet
Se maridèt.
 
Mès valà que lo secretère
Qu’es perruquèir de son estat
E pas bien fòrt sus la gramèra
Avè sus lo papèir timbrat
De sa pus sharmanta escritura
Botat lo nom de la futura
Demb un Q a la plaça de C.
Quora lo mère vit la gafa
Se botèt  de suïta en dever
D’enlevar coma lo poiré
Aquera fauta d’ortografa.
Demb son canif fresc agusat
Anèva gratar lo contrat
Quora la juna maridada
Li cridèt, palla, espovantada :
– Ah ! non, mossur lo magistrat,
Pas de canif sus lo contrat !
Un canif, ‘quò pòrta malure
Coma n’a pas la bèth bien dura
Un contrat es si lèu lardat !
 
Mès, lavetz, que dishut lo Mère
Coma hèser donc per corrijar ?
Tè, tè, dishut lo secretère,
Èi mon rasoar, harà l’afar.
E coma rasa una figura,
Lo secretère perruquèir
Lavetz d’una man lèsta e sura
Rasèt lo Q sus lo papèir.
 
La fauta estut donc corrijada,
Lo nom de Cat’rina bien mis
Quora un farçur dens l’assemblada
Cridèt au mère : — N’èi bien vist !
Mès ‘quò’s res au costat d’adara.
Jamèi deu jamèi, mon amic,
N’aurí pas cresut véser encara
Rasar nat Q en plen public !
 
 
Mon istoara n’es pas un conte
 
Coma sovent dens l’Armanac
 
Quauque vielh farçur vos raconta
 
Aquò’s la veritat. Cric !… crac !…
 

3 juillet 2013

Lo molin de la Cleda (per Tiralanha)

Classé dans : Literatura,Tradicions populàrias — Lo Sarmoneir @ 13 h 33 min

Lo molin dont vos parli es sus l’arriu que s’apèra « la Cleda » deu costat d’Usèsta. M’avèn dit qu’i avè un sarrolh de fòrma hòrt especiala que les gojatas se’n anèvan tocar, autes còps, per se maridar dens l’annada. Mès l’èi pas trobat, lavetz èi escrivut aquò.

Sus la Cleda i a un molin

Lunh des rotas, lunh deus camins,

Les gojatas i van bon trin,

Qüate per qüate, o cinc per cinc.

Qüand vèn la nèit se’n van tocar

Lo sarrolh que lesi balharà

Un espós per se maridar

Dens lo mes a arribar.

Lo sarrolh, l’èi tocat un còp,

Lo qui l’a hèit èra un bròi salòp,

D’un falús a la fòrma vietdase

Autan bèth que lo d’un ase.

Catalina un dessèir i va

Dab sa mair per la protejar,

Hèi tan negue que n’i vesen pas,

Un gojat va en profitar.

A la plaça deu bot en fèrre

Bota un tròç a sa manèra,

Com estot suspresa aquera

N’ic dishot pas a sa mèra.

Lo galant i pren gost dejà,

Lo sarrolh comença a se quilhar,

Dens la man que lo tèn sarrat

Es adaise e tot encantat.

A sa mair que de lunh l’apèra

« Aten mamà, fau tocar enqüèra,

Respon Catalina, sencèra,

Se vòs que sii maridadèra ! »

Tiralanha.

12345...7
 

Luxeetvolupte |
Actuel |
Newyorkcity2012 |
Unblog.fr | Créer un blog | Annuaire | Signaler un abus | Insidelayers
| Lanouvelleperspective
| love star