Losarmoneir

Jornau electronic gascon en Gironda

30 juillet 2013

Lous dus loups

Classé dans : Literatura,Tradicions populàrias — Lo Sarmoneir @ 23 h 44 min

Ün dessé d’iouèrn, üm biéil ome Cherokee s’escalouris doucemén aou pè dou uc, core éntre cop séc Benténe, soun réhill. Es éncare un cop fort esmalit : soun june fray bèn d’esta injuste dém ét.
- S’escay tabé, a cop, dit lou biéil, qué m’èzin narri lous qué sé counduisen maou é sustout qu’an nat régrét. Mès aco mé fatigue, é a bién y pénsa, baou mèy né pa blassa lou qué s’es maou counduit dém jou. Cos coume abala péch é boulé qué toun énémic n’én mori. Ey souén coumbatut aquét séntimén, car èy apris qué la bataille éntre dus frays, coume déns une mème nacioun, és toudyoun une bataille éntre dus loups aou dédén dé soi. Lou prumèy és boun é n’èy nat tort. Biou én armoniye dém tout so qué l’émbiroune é s’ofénse brigue core n’i'n a pa bésougn.  Coumbat sounque core cos juste d’ec èze, é lou èy én estan juste. Mè l’aout loup, hum… aquét és quintous. La méndre caouze l’èy béni raoujous. Pataque n’importe qui, a téngut é chén résoun. Pot gayre pénsa pasque sa coulère prén toute la place. Es déséspérémén esmalit, é pertan sa coulère sandye ré. E podi t’aboua, Benténe, qué m’és, a cop, éncare mèy maoueyzit dé bioue dém aquéts dus loups aou dédén dé jou, pasque touts dus bolen oougé lou déssus.
Lou réhill guèyte soun papè une loungue paouze dén lous uils é li damande :
- E caou loup bay gagna, papè ?
Lou grampay Cherokee sourrit é respoun simplemén :
- Lou qu’apasturi.

 

Biéil counte amérindièn qué troubèri su Facebook.

Désoulat per lous qué bolen pa coumpréne la grafiye patoasante.

26 juillet 2013

La rauba regretada

Classé dans : Literatura — Lo Sarmoneir @ 12 h 49 min

Èra un còp un òme e una fama qu’avèvan una dòna. Èran praubes. La mair morit e lo pair, n’augent pas pampró de trabalh, decidèt de deishar se’n anar sa gojata, pasque podèva pas mèi s’aucupar d’era. Vingut marraulaira per auger un petit de pan.

Un jorn, arribèt davant un bròi ostau e truquèt a la pòrta.

“La sharitat, s’i vos plèd !

La mestrèssa de l’ostau obrit la pòrta e vit la gojata.

Qué, tu que sus granda e que semblas fièra, corres los camins per quèrre dau pan ?

Elàs òc, ma mair es mòrta e mon pair n’a pas pro de trabalh per me gardar a l’ostau.

– E ben nosauts, ce dishut la mestrèssa, am besonh d’una shambrèira. Si vòs trabalhar, te gàrdam.

– Òc, dissut aussilèu la dòna qu’aimava briga marraular.

 E damorèt dens aqueth ostau. Èra valenta e se conduïsèva coma fau. Sos mèstes èran contents d’era. E coma èra meitat nuda, li crompèren una rauba, en avança saus gatges promists.

Mès petit après, la juna shambrèira tombèt malauda e morit. La rauba comencèt a har dòu a sa mestrèssa.

Se l’avèva pas encara ganhada” se planhèva sens cèssa la meishanta fama

Quauques jorns pus tard, una gojata se presentèt a la pòrta de l’ostau.

Cèrcatz pas una shambrèira ? Èi grand besonh d’auger dau trabalh !

– Si-fèit, gojata, arribas fòrt bien. Avèvam una shambrèira que te semblava baucòp, mès vèn tot juste de morir. Vas donc la remplaçar.

La novèra shambrèira èra perfèita, n’i avèva ren a li reproishar e sos mèstes se miren a l’aimar. Mès ce que los surprenèva èra que la vedèvan jamèi beure ni minjar, e shaque desser, après sa lònga jornada de trabalh, au lòc d’anar se cochar, se metèva a genolhs per pregar davant la chaminèia.

Aquò intriguèt lo vailet que hendèva les buscas, car la resèrva n’arrestèva pas de demingar. Un desser, guinhèt la shambrèira a travèrs lo trauc de la sarradura. La vit avitar lo huc mèi que  de reson, apui se tirar la harda, sautar au dessús des flambas dinca que lo huc estusse tuat.

Lo lendeman, lo vailet se’n angut tot díder a la mestrèssa. Aquera n’i podèva pas creire. Sonèt aussilèu la gojata e li demandèt :

Aquò’s vrai ce que conta lo vailet ? Te vit aquesta nuit dançar sau huc, coma si volèvas lo tuar entau

– Òc-ben, ce respondut la gojata. Aquò’s vrai. Aquò’s tanben ma penitença. Avèvatz ací una shambrèira qu’es mòrta. Aquò’s jo. M’avèvatz crompat una rauba sus mos gatges e quand sui mòrta, l’atz sens cèssa regretada. Divèvi donc, avant d’entrar au paradís, pagar la rauba lo temps que falèva.

– Ò, prauba mainatja, dishut la fama tot d’un còp tota emocionada. Jamèi te reproisharèi quauquorren e poiràs te’n anar quand lo vodràs.

 Silèu aqueths mòts furen prononçats que la gojata dispareishut.

13 juillet 2013

L’arc de sent Martin

Classé dans : Literatura,Tradicions populàrias — Lo Sarmoneir @ 22 h 13 min

Conte a la mòda de Micheu Chapduelh, en gascon garonés

 

Èra un còp un òme que se signèva sent Martin. Èra un aventurèir qu’aimèva fòrt vesitar la campanha, e vací qu’un bèth jorn se trobèt en Bordalés. Preu còp, s’avisant qu’èra un bien polit país, se dissut que seré pas mau de lo descobrir mèi en prihontor… E se’n angut capvath los camins, demb sa biaça negra a l’espaula.

Mès sa biaça èra negra demb un cap de mòrt – fau díser qu’èra un gotic que li avèva venduda. E, bien solide, a cada canton, las gents, en lo vesent, senhèvan e s’escapèvan a huita. Donc, aujut l’idèia de li ajotar quauquas colors, qu’aquò’s bon per lo morau. Aujut la shança de trobar, devath un gròs auglanèir, fragas maduras a braçats; après se’n estar fotut mostós, gahèt quauques fruits, los espotit e ne’n estamplèt una cocha sus sa biaça.

Coma ‘quò’ra tanben l’epòca deus aubricòts, ne’n profitèt per se’n regalar, e hòp! una cocha iranja.

Trobèt tot aquò bien bròi. Mès ne li sufisèva gaire. Urosament qu’un pruèir se trobèva pas lunh, demb las pruas jaunas qu’an un gost un chic «burrat», sàbetz? … A mens que l’impression de gost de burre vingussi de la color! Brèf, pintralhar son sacòt demb una purèia jauna, au costat de l’irange, aquò agradèt prampó a nòste amic.

Après, aquò angut tot solet: lo verd, pénsatz, ne manca briga dens las vinhas deu país de Garona. E hòp, un barrejadís de hulhas d’èrba a cinc còstas, de grunh, de vineta e de clapassa! Lo blu balhèt mèi de pena a sent Martin, lavetz floquèt sonque sa biaça de quauquas flors de miosotís. E per lo vriulet, enfin, coma la sason èra vinguda,… e ben, las moras hasuren tot-a-fèit l’afar, meiladas demb sahuc e rasim.

Mès nòste òme, arribant de cap a d’Endarnòs, trobèt sus son camin una novèra biaça, d’una marca a la mòda. Gitèt la vielha, que se retrobèt dens lo cèu, e ‘quò’s pr’aquò que, deu bòrn de la mar, apèran çò qu’aparei après una lavassa «l’arc de sent Martin». Los de Bordèu, per pas estar en rèste, dissuren «lo pont de Bordèu».

E cric e crac, mon conte es acabat!

6 juillet 2013

Una fauta d’ortografa

Classé dans : Entre Duas Mars,Literatura,Umor — Lo Sarmoneir @ 15 h 51 min
Mon istoara n’es pas un conte
Coma sovent dens l’Armanac
Quauque vielh farçur vos raconta
Aquò’s la veritat. Cric !… crac !…
 
Dens una petita comuna
D’una centena d’abitants
Labàs deu bòrd de Pampeluna,
Pòt i auger de ‘quò quauques ans,
Un jorn devant Mossur lo Mère
La Cat’rina deu Litoquet
Se maridèt.
 
Mès valà que lo secretère
Qu’es perruquèir de son estat
E pas bien fòrt sus la gramèra
Avè sus lo papèir timbrat
De sa pus sharmanta escritura
Botat lo nom de la futura
Demb un Q a la plaça de C.
Quora lo mère vit la gafa
Se botèt  de suïta en dever
D’enlevar coma lo poiré
Aquera fauta d’ortografa.
Demb son canif fresc agusat
Anèva gratar lo contrat
Quora la juna maridada
Li cridèt, palla, espovantada :
– Ah ! non, mossur lo magistrat,
Pas de canif sus lo contrat !
Un canif, ‘quò pòrta malure
Coma n’a pas la bèth bien dura
Un contrat es si lèu lardat !
 
Mès, lavetz, que dishut lo Mère
Coma hèser donc per corrijar ?
Tè, tè, dishut lo secretère,
Èi mon rasoar, harà l’afar.
E coma rasa una figura,
Lo secretère perruquèir
Lavetz d’una man lèsta e sura
Rasèt lo Q sus lo papèir.
 
La fauta estut donc corrijada,
Lo nom de Cat’rina bien mis
Quora un farçur dens l’assemblada
Cridèt au mère : — N’èi bien vist !
Mès ‘quò’s res au costat d’adara.
Jamèi deu jamèi, mon amic,
N’aurí pas cresut véser encara
Rasar nat Q en plen public !
 
 
Mon istoara n’es pas un conte
 
Coma sovent dens l’Armanac
 
Quauque vielh farçur vos raconta
 
Aquò’s la veritat. Cric !… crac !…
 

3 juillet 2013

Lo molin de la Cleda (per Tiralanha)

Classé dans : Literatura,Tradicions populàrias — Lo Sarmoneir @ 13 h 33 min

Lo molin dont vos parli es sus l’arriu que s’apèra « la Cleda » deu costat d’Usèsta. M’avèn dit qu’i avè un sarrolh de fòrma hòrt especiala que les gojatas se’n anèvan tocar, autes còps, per se maridar dens l’annada. Mès l’èi pas trobat, lavetz èi escrivut aquò.

Sus la Cleda i a un molin

Lunh des rotas, lunh deus camins,

Les gojatas i van bon trin,

Qüate per qüate, o cinc per cinc.

Qüand vèn la nèit se’n van tocar

Lo sarrolh que lesi balharà

Un espós per se maridar

Dens lo mes a arribar.

Lo sarrolh, l’èi tocat un còp,

Lo qui l’a hèit èra un bròi salòp,

D’un falús a la fòrma vietdase

Autan bèth que lo d’un ase.

Catalina un dessèir i va

Dab sa mair per la protejar,

Hèi tan negue que n’i vesen pas,

Un gojat va en profitar.

A la plaça deu bot en fèrre

Bota un tròç a sa manèra,

Com estot suspresa aquera

N’ic dishot pas a sa mèra.

Lo galant i pren gost dejà,

Lo sarrolh comença a se quilhar,

Dens la man que lo tèn sarrat

Es adaise e tot encantat.

A sa mair que de lunh l’apèra

« Aten mamà, fau tocar enqüèra,

Respon Catalina, sencèra,

Se vòs que sii maridadèra ! »

Tiralanha.

Lo mèi actiu deus occitanistas bordalés deu XXe siègle

Classé dans : Bassin e Hauta Landa girondina,Literatura — Lo Sarmoneir @ 13 h 30 min

Adrian Dupin vadut a Gujan-Mestràs lo 8 abriu 1896. Meilat de brava òra a l’accion felibrenca, vit coronar, en 1927, sas permèiras òbras per l’Academia deus Jòcs Floraus, que divè, vint ans mèi tard, li decernir sas mèi bròias flors : lo socí e la vriuleta d’argent. En 1930, fondèt emb Jan Bouzet l’Almanac gascon. Escrivut comedias, com Aqueth diapble de Parpalhòta (Féret, 1930), Lo Meron d’Òr (Bordèu, 1932), etc., contes, un reculh de poèmas rustics (Bruc e Brana), mèi pèças divèrsas, que l’inspiracion es pudada a les mèmas honts : la mar, lo pinhadar, los orizons de son enfança.

Membre de la Societat deus Escrivans d’Aquitània, dont vingut tresaurèir en 1955, fondator de l’Escòla Jaufre Rudèl en 1950, mèste en Gai Saber (1955), Adrian Dupin escrivut la prefaça de Las Malinèiras, obratge d’Emilian Barreyre, dont la novèra edicion estut publicada devath les auspiças de l’Escòla Jaufre Rudèl en 1956. Son roman Pierric, pareishut en 1953 en çò d’aquith editor, es una òbra d’una granda originalitat.

Adrian Dupin, considerat com a Bordèu «lo mèi actiu e remercable representent de la reneishença deus país d’òc» (P.-L. Berthaud), morit en martz 1973.

Sivant :
J. e B. Guérin, Des hommes et des activités autour d’un demi-siècle, B.E.B., 1957.

1 mai 2013

Parabòla reulesa

Classé dans : Entre Duas Mars,Literatura — Lo Sarmoneir @ 22 h 11 min

En gascon de la Rèula. Reculhit per M. Dupin (La Réole et ses environs, Res Universis reimpr. 1991)

 

Lur dissut encore : un òme avèva (abèwe) dus gojats. Donc lo pus june dissut a son pair :

- Mon pair, balhetz (balhé)-me ce que me diu revenir de vòste bien,

E lo pair lesi hasut lo partatge de son bien. Quauques jorns après, lo pus june augent amassat tot ce qu’avèva, se’n angut dens un peís bien lunh, e i dissipèt tot son bien en excès e en libertinatge.

E après qu’augut tot fenit, i vengut una granda famina dens aqueth peís, e eth comencèt a mancar. Se’n angut donc, e s’estaquèt au service d’un daus (dos) abitants d’aqueth peís, e eth l’envièt a sa meitad’ria per i gardar los pòrcs.

E aishiu (achiu?) auré estat bien aise de ramplir son vente des tecas que los pòrcs mingèvan, e digun n’i'n balhèva.

Anfin, estent rentrat en eth-mème, dissut :

- Combien i a de vailets a l’ostau de mon pair qu’an mèi de pan que lesi’n fau ! E jo mòri ací de hame. Fau que parti e qu’ani trobar mon pair, e que li disi : « Papair, èi pecat contra lo cièl e contra vos. Ne sui pas mèi dinhe d’estar aperat vòste gojat. Tretetz (treté)-me coma un de vòstes vailets.

Partit donc, e vengut trobar son pair. Quora èra encore bien lunh, son pair l’apercebut e n’augut compassion, corrut a eth, se gitèt a son còth, e li balhèt un poton. Son gojat li dissut :

- Mon pair, èi pecat contra lo cièl e contra vos. Ne sui pas mèi dinhe d’estar aperat vòste gojat.

Alòrs lo pair dissut a sos vailets :

- Portetz (pourté) viste la pus bèra rauba, abilhetz (abilhé)-le’n, e metetz (meté)-li un anèth au dit, e daus solièrs a sos pès. E menetz (mené) tanben lo vetèth gras, e tuetz (tué)-lo ; mingem e regalem-nos. Parce que mon gojat, que vaishiu (vachiu?), èra mòrt e es ressuscitat, èra perdut e es retrobat.

E comencèren donc a hèser ribòta. Portant, son gojat l’ainat, qu’èra aus shamps, revengut, e quora fut pròishe de l’ostau, entendut los vielons e lo bruit daus que dancèvan. Aperèt donc un de sos vailets e li demandèt ce qu’aquò èra. Lo vailet li respondut :

- Aquò es que vòste frair es revengut, vòste pair a tuat lo vetèth gras, parce que l’a recobrat en bona santat.

Aquò l’augent mis en colèra, ne volèva ponh entrar ; mès son pair estent sortit, comencèt a lo pregar. Sur qué, prenent la paraula, dissut a son pair :

- Vaishiu (vachiu?) dejà tant d’annadas que vos sèrvi, e ne vos èi jamèi desaubeït en res de ce que m’avetz (abé) comandat, e portant ne m’avetz jamèi balhat un  crabòt per hèser ribòta avèque mos amics. Mès aussilèu que vòste aute gojat, qu’a minjat son bien avèque des famas perdudas, es revengut, avetz tuat per eth lo vetèth gras.

Alòrs lo  pair li dissut :

- Mon gojat, ètz totjorn avèque jo, e tot ce qu’èi es a vos. Mès falèv’ hèser ribòta  e se rejoïr, parce que vòste frair que vaishiu (vachiu?) èra mòrt e es ressuscitat ; èra perdut, e es retrobat.

3 avril 2013

Rencontra damb tres escrivans

Classé dans : ACTUALITATS,Au hiu deus jorns,Literatura — Lo Sarmoneir @ 22 h 23 min

Lo 3 d’abriu, a l’auditorium de la MDE de Bordèu 3, tres escrivans èran convidats en d’una rencontra autorn de sons libres ; las discussions èran menhadas per Guy Latry e Katy Bernard.

L’autor catalan Francesc Serés neishut en 1972 a Saidí, vilatge catalanofòne d’Aragon ; après auger estudiat las bèras arts e l’antropologia, se consacra adara a l’ensenhament e a la recèrca. Publiquèt Els ventres de la terra, L’arbre sense tronc, Una llengua de plom ; presentèva ací La force de gravité. Aqueth locutor naturau practica, coma dissut Guy Latry, « una lenga que se pausa pas la question de l’existença ».

Joan-Pèire Lacomba, poèta e fotografe, es l’autor de Lo dever del vaure, un reculh de poesia escrivut en bas-lemosin (son dialècte de mainatge) influençat per l’auvernhàs (lo dialècte que costeja adara). « L’inspiracion poetica ‘quò’s una frièsta que se dubre mès shens saber combien de temps ni mèi sus qué », resumit aqueth locutor naturau contrariat.

Eric Astié neishut en 1960 en País de Buc ; es en 1974, en Agenés on damorèva, que descobrit la nocion d’« occitan ». Avèva redigit son prumèir libre a cinc-sheis ans, suu tèma deu viatge d’un chòt d’aiga, mès atendut l’atge de vint-e-uèit ans per se botar seriosament a l’escritura. Son libre Diari d’un mes de març, autobiografic tot empenat, conta la via de cada jorn d’un june professor mutat en Normandia.

Esturen evocats l’importança de la creacion literària e de la difusion de la lenga puslèu que las biscanhas de gramaticians, lo problèma deus locutors naturaus refusant d’emplegar la lenga, o mèi encara lo sutgèit espinós de la lenga estandard.

La conclusion de Katy Bernard estut simplament un conselh : lo d’escríver dens una lenga que nos parla !

Dus poèmes en cubzagués

Classé dans : Literatura,Nòrd Gironda (riba dreta de Dordonha) — Lo Sarmoneir @ 20 h 49 min

Citats dens BARDEAU Gérard & Claude, Saint André en Cubzaguès, nóste péïs, editat devath lo patronatge de la municipalitat de St Andrés de Cuzat (Cubzac), 1980.

 

1- L’ANIMATION A SAINT-ANDRÉ un jour de foire, per Jean Vigé lo paisan dau Shamp-de-fèira

Préféri cént cop meyt ha un tórt à la feyre
On s’éstalle pértót de jolies caóses à beyre :
De magnifique flós dos mestes jardineyts
Dónt los belles madames emplissent lurs paneyts.
Los marchandes de peytch a pratique friande
E dónt la renómade chez nos aós és si grande ;
Asqueyres, Catillóne et Musquin, pey l’Aimée,
Dónt Chabrit a plein cap que cride la marée ;
E dónc debat la halle, charcuteys et boucheys
De l’exélént fricot ténte nos códineys
En bós birant de bord, aqui, dessus la place,
Bédéts mantes marchands parmi la populace,
D’oranges, de citróns, légumes et caólets,
De poules, de canards et de nègres poulets,
Et séns conta éncare aci dedéns los rues,
Champ de Feyre surtout : et déns sos abenues
Boutiques, bouticayres, marchands de tout biblot,
Cirque, panorama, jógurs, n’èrent qu’ün bloc…
Et ün quitte saóbtache émbarat én boiture
Adébe en  nous geuytant une triste figure ;
Són méste nous disèbe : Boyez cet « argousin »,
Eh vien ! dans són pays, il mange du chrétien !
Qu’il n’en mange s’il but… Mais, foi de sainte Luce,
Le diable si jamais je lui « cherche la puce ».

2 – LA MINJUSA DE RASIMS, per Jausèth ALLAIN, 1931

D’oun aribes-tu, praoube done,
Counténte coume une Madone ?
Me bela, ma foy, a prepau.
Baou-tiou préndre moun toun sébère ?
Dis-më, que bénes-tu de quére
Dëns les planques de moun casaou ?
Boudri bé que tu respoundusses
Pu léou que de frounça les usses.
Debas toun mignoun demantaou
Que coy que tu caches, couquine ?
Coy caoucouré que se debine :
Les rasïns blancs de moun casaou.
Tu bay menti, beléou, adare ;
Ca n’es pas la pëne. Toutare
T’ey bis pigoça moun Merlaou
Coume ün perot une panouye.
M’ey dit : Gueyte-la, se desbrouye
Dëns la bigne de moun casaou.
Mes rasïns dorats sount si cranes,
Pas bray que soun grosses, les granes,
N’en ant pas soubént bis ataou,
Et pasque tu sés prou friole,
Tu les eymes, petite folle,
Les béts rasïns de moun casaou.
Ta man adreyte taste, taste,
Debat les heuyes, sus chaque aste,
Per bién caousi sanque te faou
Alors tu sarres ta cuyëtte
Pen* t’en ana mïndia, soulëte,
Lou freuyt madu de moun casaou.
Pey, après tout, pusque tu gaouses
Aprécïa les bonnes caouses,
Ne groundy pas mey et m’en baou.
Mais nou. Car tiou tabé n’en boly
Des bélles grapes dount rafoly :
Anëns tous dus dëns lou casaou !

12 mars 2013

Mon país (Nicòla Lapòrta)

Classé dans : Literatura,Musica e cançons — Lo Sarmoneir @ 12 h 13 min
Dens mon país / I a lo biule e l’olom / Lo bedoc e l’aubar
Casses mastats / Castanhèirs dinc au cèu / Desplegats
E i a pins a milèirs / Dinc a la mar (x 2)

 

Quand vèn l’estiu / I a lagostas e griths / Dens los prats henejats
E la cigala / Que nos ditz quand segar / E ligar
E ausèths a milèirs / Ausís que cantan (x 2)

  

Au mes d’aost / Plantas, bèstias e gents / Escanats de sequèir
Atenden tots / Bona pluja d’auratge / Au dessèir
Eslombrics a milèirs / Prigle davant / Prigle darrèir

 

Dens mon casau / Pomas e arresims / A banastras amassats
Higas, esquilhòts / N’i a per tots los qui son / Ahamiats
E i a flors a milèirs / Sènt qu’aulorejan (x 2)

 

Quand vèn la pluja / Dens l’auguicha e lo bruc / Corri lanas e bòis
I a ahorèsts / Jaugas, sègas tanben / Hèi p’arren
E i a ceps a milèirs / Bons a cercar (x 2)

 

Quand vèn lo fred / E l’ironda e la grua / L’an dejà anonciat
Lo cèu se plenha / De corriòlas d’ausèths / Bien pressats
De palomas a milèirs / L’òmi es au pit (x 2)

 

Dens ma maison / De garralhas e pias / Burla un huc batalhèir
Quand vèn l’ivèrn / Barri lo fred dahòra / E lo vent
I a estelas a milèirs / Au cèu, la nèit (x 2)

 

Lo vint-e-quate / Per la nèit la pus longa / Vènen tots a l’ostau
Quand vèn Nadau / Pausi suus chaminaus / Lo capsaut
I a potons a milèirs / De pòts a gautas (x 2)

 

E dens mon còr / Per mon cunh de campanha / Boha un vent d’amor
Per sas beutats / Que me plenhan los ulhs / E lo cap
I a cançons a milèirs / Per mon país (x 2)
12345...7
 

Luxeetvolupte |
Actuel |
Newyorkcity2012 |
Unblog.fr | Créer un blog | Annuaire | Signaler un abus | Insidelayers
| Lanouvelleperspective
| love star