Losarmoneir

Jornau electronic gascon en Gironda

17 février 2013

Lo problèma de la sinhaletica bilinga

Petita istoèra…

Imaginatz l’occitan cò-oficiau, e la sistematisacion de la sinhaletica bilinga. Las gents « normalas », coneishent briga l’ortografia alibertina, prononçaràn probable atau : (Preni coma exemple los caplòcs de cantons girondins)

1 Arcaishon [arka'ʃ~uŋ] serà dit [arke'ʃõ] o [arkaj'ʃõ]
2 Audenja [aw'δʒə] serà dit [od'ʒa]
3 Auròs [aw'rɔs] serà dit [o'rɔs] (coma en francés)
4 Bègla ['bɛglə] serà dit [be'gla]
5 Belin-Beliet [bølimbø'ljœt] serà dit [bølbø'lje] o benlèu [bølbe'lje]
6 Blancafòrt [blãŋkə'fɔrt] serà dit [blãka'fɔr(t)]
7 Bordèu [bur'δɛw] serà dit [bɔr'dø] o benlèu [bɔrde'u]
8 Borg [bur(k)] serà dit [bɔrg]
9 lo Boscat [lu bus'kat] serà dit [lo bɔs'ka]
10 Brana ['branə] serà dit [bra'na]
11 la Brèda [la 'brɛδə] serà dit [la bre'da]
12 Cadilhac………… serà probable dit coma fau !
13 Capsiuts [kap'siwts] serà dit [kap'sjy(t)s]
14 lo Carbon Blanc [lu karβ~um'blãŋ] serà dit [lo karbõ'blã]
15 Castèthnau [kastɛt'naw] serà dit [kastɛt'no do me'dɔk]
16 Castilhon [kasti'j~uŋ] serà dit [kasti'jõ de (o "də") la bata'la]
17 Cenon [se'n~uŋ] serà dit [sø'nõ], benlèu [se'nõ] (coma en francés)
18 Crion [kri'~uŋ] serà dit [kre'õ] (coma en francés)
19 l’Esparra [les'par:u] serà dit [lɛspa'ra]
20 Floirac, sabi pas coma se ditz en gascon. Pensi que se francisèt.
21 Fronsac [frun'sat] serà dit [frõ'sak] (coma en francés)
22 Gradinhan [graδi'ɲãŋ] serà dit [gradi'nã]
23 Granhòus [gra'ɲɔs] serà dit [gra'nus]
24 Lengon [lŋ'g~uŋ] serà dit [l'gõ] voire [lã'gõ]
25 Liborna [li'βurnə] serà dit [libɔr'na]
26 Lormont [lur'm~uŋ/lur'mun] serà dit [lar'mõ]
27 Montsegur [m~u(n)se'γy] serà dit [mõ(t)se'gyr] (coma en francés)
28 Merinhac [meri'ɲak] serà dit [meri'nak]
29 Paulhac [paw'jak] serà dit [po'lak]
30 Pèlagruia [pɛlə'γryjə] sera dit [pelagry'a]
31 Pessac… serà dit coma fau !
32 Podensac [pu'δn'sak] serà dit [pod'sak] (coma en francés)
33 Pujaus [py'ʒaw] (prononc. a verificar) serà dit [py'ʒus]
34 la Rèula [la r:ɛwlə] serà dit [larø'la] o benlèu [lareu'la]
35 Sauvatèrra [sawβə'tɛr:ə] serà dit [sovate'ra e (o "də") gɥija'na]
36 Semevian (Sent Vevian) [seme'βjãŋ] serà dit [s vi'vjã do me'dɔk]
37 Sent Andrés (de Cubzac) [sntãn'δres (de/də ky'zat)] serà dit [stãdri'ju de (o "də") kyb'zak]
38 Senta Fe [sntə'fe] serà dit [snta'fe lagrã'da]
39 Sent Laurent [sl:aw'rn] serà dit [st lo'rs (o "lo'rãs") do me'dɔk]
40 Sent Macari [sm:a'kari] serà dit [st maka'ri]….. quasi coma fau !
41 Sent Medard [sm:e'δart] serà dit [st me'dar de (o "də") ʒa'las]
42 Sent Sefrian [ss:efri'jãŋ] serà dit [st sefri'jã] ……. quasi coma fau !
43 Talença [ta'lnsə] serà dit [talã'sa]
44 Targon [tar'γ~uŋ] serà dit [tar'gõ] (coma en francés)
45 la Tèsta [la'tɛstə] serà dit [latɛs'ta de (o "də") byg]
46 Vasats [ba'zats] serà dit [va'za(t)s]
47 Vilanava [bilə'naβə] serà dit [vilana'va dɔr'nõ]
48 Vilandraut [bilãn'δrawt] serà dit [vilã'dro] (coma en francés)

Autament dit :
- Per 8 vilas (Bègla, Borg, Brana, la Brèda, Gradinhan, Liborna, Merinhac, la Tèsta), la sinhaletica bilinga es « trompusa » perçò qu’hèi créser que lo nom gascon es diferent deu nom francés, quòra n’ec es pas.
- Per 8 vilas (Auròs, Cenon, Crion « Creon », Fronsac, Montsegur, Podensac, Targon, Vilandraut) es percebuda coma inutila perçò qu’hèi créser que lo nom gascon es lo mème que lo nom francés, e oculta la prononciacion gascona qu’es en fèit diferenta.
- Per 2 vilas (Cadilhac, Pessac « Peçac ») es completament inutila e participa a la ridiculisacion de la lenga ; en efèit, lo panèu francés sufís.
- Per 2 vilas sonque (Sent Macari, Sent Sefrian) es utila, qu’a l’encòp la prononciacion gascona difèra deu francés e lo panèu permetrà una prononciacion corrècta.
- Per las autas vilas, lo panèu ne permet briga aus neofitas de conéisher la prononciacion.

Una utilitat de 2/48, autament dit de 4 % !……..

Aquò’s tot sòf pedagogic !!!

Fau pas s’estonar d’estar ridiculisats, après aquò…

15 février 2013

Visi digun, seguitz mon regard #2

Classé dans : Au hiu deus jorns,Lingüistica,OPINION — Lo Sarmoneir @ 13 h 37 min

Visi digun, seguitz mon regard #2 dans Au hiu deus jorns sumien62
———————–
sumien72 dans Lingüistica
———————–
sumien82 dans OPINION
———————–
sumien92
———————–
sumien101
———————–
sumien112

Visi digun, seguitz mon regard #1

Classé dans : Au hiu deus jorns,Lingüistica,OPINION — Lo Sarmoneir @ 12 h 46 min

Visi digun, seguitz mon regard #1 dans Au hiu deus jorns sumien1

————————

sumien2 dans Lingüistica

————————

sumien3 dans OPINION

————————

sumien4

————————

sumien5

2 février 2013

Sus l’imperfèit en Gasconha.

Los occitanistas « de basa », pertot en Gasconha, disen, hòra excepcion, « cantabe« . Las fòrmas de l’imperfèit en -abe, maugrat qu’èstin utilizadas coma nòrma per calcar lo lengadocian, son pas tant espandudas qu’aquò. Sufís de gueitar aquesta carta :

 

 

14 janvier 2013

Bordèu (Th. Blanc)

Classé dans : Lingüistica,Literatura — Lo Sarmoneir @ 12 h 36 min

 

 

Un dessèir, dens l’ivèrt de dise-uit-cent-soassanta-cinc, après auger prist lo magre sopar que m’avèvan aprestat, – repàs en compareson confortable per lo temps de misèra que cor, – m’èri sheitat au cunh  dau foguèir per desgraupir mes praubas mans que la nèja e lo verglaç avèvan rogidas.

Aqueth dessèir, un linçòu blanc cobrèva la tèrra, e los aubres, pareishent coma los quauques peus que sòrten dau cruc d’un vielh òme usat, refusavan lo pus petit abric as audèths apenats. Lo freid èra penetrent coma l’agulhon d’un boèir. Les pelhas usadas das praubes èran perçadas cruèlament per eth.

Coma vos l’èi dit, èri sheitat au cunh dau foguèir, e m’estimèvi erús, maugré qu’estussi praube, de ne pas me trobar coma mantun, shens pan, shens bòi, shens lèit, e d’auger lo contentament de veire mos dus petits mainatges s’endromir sadoths coma das petits pijons que lur mair a apasturats.

Benedissèvi la Providença, quand entenduri trucar a ma pòrta.

Esturi surprís, car èra tard e tot lo monde dromèva dens lo vilatge.

Obri.

Una vielha fama, pèinuda, magra, blanchòia, cobèrta de pelherauds, coifada d’una còiha pendilhenta e deslissada, se presentèt, e, d’un èrt que fedèva compassion, me dishut :

« Sui la Lenga gascona. Me vedes shens abits, shens secort, shens un tiule per me caperar. Bordèu, eth qu’es remplit de mos pus doç sovenirs, ne me vòu pas mèi veire. Sui desgitada, maudita, bafoada, mesprisada en vila, coma una vielha criminèla.

Los qui an estat calinats e endromits dens lur tendra junessa au son minhon de mes aimablas cançons, an l’èrt adara de ne pas me compréner, – van dinc a rogir de m’auger coneishuda.

Los entendi, adara, aqueths orgulhús que frecantèvi, desbitar un francés bastard, meilat d’anglés, e se forçar per parlar ponhtut coma das Parisiens.

Los quites marcats, on trobèvi un apoi solide, on m’entendèvan, per la boca de les recardèiras, dire mon shapelet de paraulas comicas, – quauques còps prebadas (pebradas), – e d’a prepaus plens d’esprit, – los quites marcats, ne me pòden pas mèi suportar. Las recardèiras bonas bitonas, coifadas de lur calhon, an fèit plaça a lurs gojatas, caperadas de sòia, de dentèlas e de bibís, que vòlen, en parlent un lengatge que ne sembla a res, far oblidar que lurs mairs me sherissèvan e me presentèvan mème as princes.

Sorten, los tres quarts, de familhas minablas, pedolhosas ; vòlen far creire que descenden de la cuisha de Jupitèrt.

Tanben, me vedent abandonada, m’apercebent que fèdi honta a tot Bordèu, cèrqui, hòrt de sos murts, un abric segur on poirèi menar una via tranquilla, e on vingrèi, l’ivèrt au foguèir de la shaumèira, entretenir les familhas avèque mos contes que feràn oblidar, a la velhada, la fatiga dau trabalh de la jornada, e lisi portaràn encara un chic de plesir dens lur misèra. »

La prauba vielha lenga tombèt sus lo solaut en acabent aqueths mòts.

Lo shagrin e lo freid l’avèvan transida.

La relevèri, la recaufèri, e quand estut revinguda a la via, li dishuri :

« Shèra lenga, me rapèlas das sovenirs bien tristes. Valà perque t’aimi. La mair que m’a balhat lo jorn te coneishèva, te parlèva, e quand, dens mon june atge, mos ulhs alassats per la fièvra ne podèvan pas se barrar, entendèvi sa voàs, puslèu fèita per los planhs que per les cançons, fredonar :

Som, som, som,

Vène, vène, vène !

Som, som, som,

Vène, vène donc !

E mos ulhs se barrèvan, lo somelh venèva, e repausèvi dens los braç de la qui èi tant aimada e que la mòrt a prista tròp lèu !


Èra es partida recéber la recompensa que meritèva per les penas qu’a augudas a m’elevar.

Mès tu as damorat.

Maugré los pelherauds que te cobren, lo shagrin que te ròga, te reconeishi.

Te balharèi mon magre apoi. Te gardarèi dens ma cabana. Quand seràs remista, que tos abits raspats seràn rapedaçats. Quand ta còiha serà lissada de fresc. Quand tos pès murtrits adara seràn cauçats de minhons petits solièrs, e que lurs ribans croasaràn sus tes cauças blancas. Quand tes papilhòtas seràn frisadas, lavetz te presentarèi as Bordalés, e los veiràs, ne’n sui segur, t’aplodir encara e te balhar das sorríders. »

Tinguri ma promessa. La sonhèri lo milhor que poscuri. Li firi retrobar ses colors perdudas. La parèri si bien que saburi, e la presentèri a Bordèu.

Estut aculhida a braç ubèrts : los teatres, los concèrts, los salons opulents mèmes l’an vista, li an fèit bona recepcion.

Èi vist das vielhs ravatjats per l’atge, desgostats de la via, blasats per la fortuna, per los revèrts, se tòrder de ríder en escotent son comique bagot.

Èi vist de junes muscadins que «pausa»(?) per das òmes seriús, brisar lurs gants bura fresc en aplodissent ses aimablas repartidas.

Èi entenut de les bocas que fèden, en dident «oui», quauques còps lo bonurt, sovent lo malurt d’amorós ardents, cridar bis
quand ma vielha Lenga critiquèva lo monde en possent sos grands esclats de ríder.

Èi vist, enfin, des milèirs de borsas s’obrir quand fedèva un apèl a la sharitat au profit de les victimas d’un accident o d’una familha dens la misèra.

Adara qu’èi obtingut un resultat aussi bon, gaugi venir presentar ma vielha lenga dens un jornal. Me promet de vos amusar ; me fidi a d’era.

Th. Blanc.

21 octobre 2012

Provèrbes dau bòrn de Viraselh

Classé dans : Lingüistica,Literatura,Òlt e Garona — Lo Sarmoneir @ 23 h 18 min

L’arcancièl dau matin tira lo boèir de sau camin.

En abriu ne te quitis pas un hiu, en mai hèi çò que te plai.

En companhia, les aucas se banhan.

Barèja nèva barèja bien.

L’ivèrn n’es pas bastard, se ne vèn pas de d’òra vèn tard.

Hèi de bien au Jan, t’au tòrna en cagant.

Vau milhor anar au bolangèir qu’au medecin.

Lo can e lo gat ‘massan lo mau estujat.

Quòra lo sorelh raja sus la candèla, pren garda boèir a ta henèra.

A fòrça de cantar Nadau, Nadau arriba.

D’un sac de carbon ne hèsen pas un sac d’haria.

La pèth es pus pròisha que la camisa.

Quòra i a pas mèi de hen au restelèir, los shivaus se baten.

De raça, can caça.

Cada colhon a sa rusa.

Vòlen petar pus haut que n’an lo cuu.

Vau mèi un trauc au cuu qu’un plec au vente.

La pansa mèna la dança.

Es bien praube l’hagòt que ne tròba pas sa liga.

Lo june òme es per cercar, la gojata per se gardar.

Jalada blanca, la pluja au cuu li canta.

Quòra la grua vai covar, pren ton saucle, vai sauclar.

Quòra la grua passa haut, devath l’ala pòrta lo caud ; quòra la grua passa bas, devath l’ala pòrta lo glaç.

Parla papèir, taisa-te lenga.

Minja, minja, saps pas qui te minjarà.

Dau cap o de l’esquia, semblan son pairin o sa mairia.

Es bien prauba la marçada se ne dèisha pas una merlada.

Petit mau, granda cucassa.

Tant mòi lo que piula que heula.

Pagar e morir, an totjorn lo temps.

Aquò n’a pas de nas d’arribar sans ren.

Aquò’s de cròta d’auselon, aquò ne pud ni ne sènt bon.

Un còp de coishin e  aublidan.

Quòra lo patron barra son cotèth, lo vailet diu èster au fèt.

Das pauruts, s’i'n sauva totjorn quauqu’un.

Vent d’autan, vent de pluja.

Lo qu’hèi « piu piu » que viu.

D’un comerçant e d’un pòrc, ne coneishen la fortuna qu’a la mòrt.

Cada colhon a sa rusa.

Tant de traucs, tant de calhivas.

26 juillet 2012

Etimologia micologica !

Classé dans : Ecologia, natura,Lingüistica,VOCABULARI — Lo Sarmoneir @ 17 h 03 min

APÈU

AUBARASSA : de aubar, aubre suu tronc deu quau possa aqueth cep.

BIULASSA : de biule, aubre damb lo quau lo cep es en simbiòsa.

BOHA : de bohar : cf. VEISHINA.

BRUNETA : de brun, çò que pòt estar la coloracion deu rosat de prat dens certèns cas, en tot cas de sas lamèlas quòra ven vielh.

CALALÒS

CAL(H)ISTRON

CARBONÈIRA : de carbon, en rason de la color negra deu cep.

CARCAMAU(S) : s’agís solide d’un tèrme designent ceps toxics, que carcan lo mau.

CAROÈIR

CATALAN : aqueth cep es reputat en çò deus Catalans.

CEP / CETH : deu latin cippus, « colona funerària », apui « tronc ».

CHARINCLA/CHARISCLA/CHERINGLA/CHERIULA/CHORIULA . Se ditz CHARLISTA dens las Lanas. Se pòt qu’èsti issut deu latin cantharus « sòrta de copa » coma lo francés chanterelle. Per exemple, cavannus a balhat chevêche en francés e chavan [tj-] en gascon ; aquí, l’evolucion de la consona iniciala s’explica. Mès lo rèste deu mòt ?

COIMÈTH/CUMNA/QUIONA : lat. columella « petita colona ».

CORNET : designa a l’encòp Lepiota e la trompeta de la mòrt. Dens aqueth segond cas, lo nom hèi referença a la fòrma deu cep.

COT(E)RÈU/COTORÈU. — COTERÈU,  a prumèira vista, sembla derivat de cotèth.

CRUSAGA : probable de crus, per rapelar la surfaça deu cap de Lactarius, qu’es incurvada.

GIROTINA : deu latin gyrus « cèrcle ».

MEISHANT : nom de ceps toxics.

MOSSALICA/MOSSARICA : benlèu perce que possaré sus la mossa.

MOSSURON/MOSSEIRON/MOSSERÈU/MOSSORON/MOSSERON : deu bas-latin *mussario.

OLIVATRA : d’oliva, hasent referença a d’una color verda.

OMBRÈLA : cf. PARSÒL.

PALOMET. Se ditz atau mèi au sud (64, 40, 32).

PARSÒL : rapèla la talha deu cap de Lepiota.

PIBLE/PIPLE/PIBLANA/BRULÈIRA : cf. BIULASSA, pible/piple/brule estent sinonimes de biule.

PINATON/PINAGÒTA/PINHACÒTA/PINHAGASSA/PIN(H)ASSA/PINAGUET/PINHADASSA : de pin ; designa diferents tipes de ceps possant devath los pins.

PISHACAN/PICHACAN : mòt compausat (pisha can) designent una espèça en generau non comestibla, mès podent s’esténder a d’espèças minjadèiras mès damb chic d’interés. Dens d’autas regions, disen PISSA CAN o PISSA GOS (sinonimes). En catalan : PIXACONILL !

POTARÈU : mòt libornés, emplegat en Carcin, Perigòrd e haut Agenés. Auré la mèma etimologia que BOTARÈL o BOTARÒT (Roèrgue, Carcin), ‘quò’s a díser un derivat de bota « cujon, barrica » (en rason de la fòrma arrondida), deu latin buttis « sòrta de vase ».

ROGIN : de roge. En francés agaric à feuilleté rouge.

ROGINA : sinonime de ROSAT DE PRAT, lo mòt es, solide, issut de roge (sa color es rosada).

ROSSETA/ROSSILHONA/(AR)ROSSANA : mòts rapelant la color iranjada de Cantharellus cibarius.

SABLET/SABLÈIR : de sable, probable pas en rason deu sòu on creish lo cep (s’agís deu cap negre), mès benlèu de sa color (?). SABLET es tanben un aut nom deu VIDAU, perce que possa suu sable landés.

SANGUIN : cep a las proprietats vometicas, qu’a una enòrma coa roja, d’on aqueth nom ; tanben, Lactarius de color roge-irange.

SAÜCASSA : de saüc, aubre suu tronc deu quau possa aqueth cep.

SENT-MIQUÈU/SENT-MISHÈU : Lepiota possa a l’autòne, a l’epòca de la Sent-Miquèu.

TIT : nom d’un ausèth, dont las camas son finas coma la coa d’aqueth cep.

TORON

TREMBLE (Lepiota)

TREMOLET/TREMBLE : de trèm/tremble, briule a petitas hulhas arrondidas.

VACÀS : designa lo PÈ DE MOTON, qu’es pertant reconeishut coma bon minjadèir.

VAQUÈIRA : derivat de vaca, diu designar un cep chic apreciat, coma lo bolet des bouviers en francés.

VEISHINA : « pet », rapelant l’explosion de Lycoperdon quòra es madur.

VERDET/VERD/VERDELETA : de la color verda d’aqueth cep.

VIDAU/VIDAULA

 

Una granda partida deus noms ceps son mòts compausats dont es inutile de balhar l’etimologia : MUS DE VETÈTH, ARROSET DEUS PRATS, ROSAT DE PRAT, ROSAT DEUS PRATS, CAP NEGUE, CAP NEGRE, CEP DE CASSI, POTARÈU NEGRE, CAPÈTH NEGRE, CAP NEGRI, CETH DE PIN, CETH BLU, CETH DE CASTANHÈIR, CAMA DE JAUGA, CEP DE PRAT, POTARÈU DE PRAT, CETH SANGUIN, CETH MAISHANT, CUU DE SAUMA, CEP DE GELADA, CETH DE BRER, ROND DE SORCIÈRA, PÈ D’ANHÈTH, CAMA DE TIT, BOTON DE GUÈTRA, PINHASSA JAUNA, CETH DE SABLE, TROMPETA DE LA MÒRT, TROMPA DEUS MÒRTS, PÈ DE MOTON, LENGA DE BEU, LENGA DE BIU, PÈ DE VETÈTH, VEISHIDA DE LOP, VESSIDA DE LOP, BOHA DE LOP, PAUTA DE LOP, VEISHIGA DE LOP, BORRA DE LOP, VUISHINA DE LOP

 

23 juillet 2012

Parabòla en marotin de Montsegur

Classé dans : Entre Duas Mars,Lingüistica — Lo Sarmoneir @ 7 h 44 min

Un homme avait deu gouya. Don le pu jeune dissit à son pere : Mon pere, baillez meu ce que je dioui augere de voutre bien. Et le pere les y partagit son bien. Quauque tan après, le pu jeune amassit tou ce qu’il avet, se n’anguit dan un pays bien louen, onte y mangit son bien en deybauche.
Après qu’i l’auguit tou mangé, y veinguit une grande famine dans quiou pays et y se trouvit dans la prauveté.
Y se n’anguit don et se boutit au service d’un des habitan dau pay, qui l’envoyit à sa ferme per y gardar ley gorrets. Iqui y l’auré bien voulut sa refession des eycosses que ley gorrets mangian, mé digun ne ly en baillet.
Enfen eytan rentré en ly mayme, y dissit : Combien y a tou de valet dan la mayson de mon pere, qu’avan dau pen en abondance, e moué je moure ici de faing. Faut que je parte et que j’ange trouver mon pere. J’ly dirrai : Mon pere, j’ay peché contre le ciele et contre vous. Je ne seu pas digne d’eytere appelé voutre gouya, traité meu coume un dey valets que son a voutrey gages.
Y partissit don, et se n’anguit trouver son pere. Quan y l’eytet encore louen, son pere l’appercevit, et touché de compassion y courrit à ly, se jitit à son cou et le biquit.
Son gouya ly dissit : Mon pere, j’ay peché contre le ciele et contre vous, je ne seu pu digne d’eytere appelé voutre gouya.
A ladon le pere dissit a ses valet : porte vitement la pu belle robe et veytisse lou ; metté ly une bague au dey et dey souly ey pi. Mené le vedé gras e tué lou : mangeon et feson boune chére. Care mon gouya que voyci eytet more e y l’ey ressuscité, y l’eytet prdu e y l’ey trouvé. Y se metirian à faire boune chere.
Pertan le gouya l’eyné qu’eytait dan ley champ revenguit e quan y fit proche de la meyson, y l’entendit le concere et la danse. Y sounit un dey valet à qui y demandit ce que queu eytet. Queu ly dissit le valet que voutre fray sey entorne e voutre pere à fait tue le vedé gras pr ce qu’i l’a trouvé en boune santé. Queu le fachit si fore qu’i ne voulit poing entre. Son pere sortit pr l’en prié.
Me y reyponguit :  Y a tan d’annayes que je vous sere, san vous avouére jamais desobéit en queulle chouse que ce sie, prtan vou ne m’avé jamais baillé un crabot pr me deyverti avec ms amis. Mé voutr’autre gouya, qu’a mangé tout son bien aveque dey femmes deybauchaye, n’ey pas pu leu arrivé que vous avé fet tué le vedé gras pr ly.
Mon gouya, ly dissit son pere, vou sé toujour avé moué et tou ce que j’ay ey à vous. Me falet faire fsten et nous deyvrti, parce que voutre fray eytet more et y l’ey ressuscité, y l’eytet predu e y l’ey retrouvé.

26 juin 2012

E lo nòrd-gascon, lavetz ?

Classé dans : GENERAU,Lingüistica,OPINION,VOCABULARI — Lo Sarmoneir @ 13 h 23 min

Actualament, la nòrma gascona es basada suu biarnés, coma s’ec vei dens los diccionaris de Per Noste, dens los libres d’aprentissatge, o mèi en çò deus  qu’an aprís l’òc a la fac. Lo problème ‘quò’s que (espèri que tots ec saben) lo gascon es fòrt rishe dialectalament. Lo biarnés que nos es impausat capèra  sonque pus o mens 15 % deu maine gascon, çò que n’es pas talament mèi que lo parlar negue o l’armanhaqués : donc n’i a pas nada legitimitat per espandir lo biarnés atau.

Aquò nos mena a carcular a la necessitat d’autas nòrmas en Gasconha. Pòt n’i'n auger en negue, en bigordan, etc. Mès assajarèi de parlar deu nòrd-gascon. Una nòrma nòrd-gascona (damb variacions, solide) diuré s’impausar… en nòrd-Gasconha.  D’abòrd, defenissem la zòna en question : s’agís de la Gironda gascona, mèi lo sud-oèst d’Òlt e Garona (region de Marmanda e de Castèthgelós) ; pòdem tirar la Gironda « nega » que se restaca a l’aira grand-landesa.

Dus trèits essenciaus : la finala -èir (carpentèir, perseguèir) au lòc de -èr ; l’article una au lòc de ua. I a tanben lo vèrbe faler, qu’occitanistes girondins se reaproprian, ce me sembla (a mens qu’èsti una influença perigòrda). Fau pas oblidar tanpauc las conjugasons en -iss- au lòc de -eish-.  Pòdem tanben citar, forra-borra : damorar, tombar, montar, téner/tenir, véner/venir, vénder, gitar… Francismes benlèu, mès que seràn compensats per tots los mòts saborós que se tròban dens l’ALG, dens los dicòs arcaishonés* e vasadés, dens los obratges medoquins, e, bien estujats, dens los quites tèxtes bordalés. Quauques exemples son a la fin, on compari los mòts de Per Noste e la faiçon dont pòdem los remplaçar en nòrd-gascon… ren ne vau un exemple concret.

D’un punt de vista de la conjugason, las variacions son hòrtas : avoi/avot/avossi (eth)/qu’augi en vasadés, aujuri/aujut/aujussi/qu’augi en garonés, auguri/augut/augusse/qu’augi en bordalés, ajuri/ajut/ajusse/qu’agi en medoquin, avuri/avut/avussi/qu’agi en landés… Las conjugasons nòrd-girondinas seràn donc mauaisidas,  o puslèu impossiblas, a normalisar. Mès n’es pas important ! La lenga diu damorar dialectala.   Sonqu’una causa, desgitar los biarnismes de conjugason : en nòrd-Gasconha, a la tresièma persona deu preterit, lo -t es totjorn present ! E escríver pòdem au lòc de podem n’es pas una fauta a nòste.

Variacion tanben per lo -n- intervocalic que dispareish en Vasadés, quòra apareish lo a- prostetic. Fau donc causir entre un nòrd-gascon mèi o mens periferic. Apui fau causir lo maritime o lo centrau (díder vs díser) – aquera division recopa «perpendiculàriament» la separacion nòrd/sud. Apui fau causir entre [b] o [w] preu -v- intervocalic !

Shau ! Tot aquò vòu pas díser que fau barrejar los paraulís au punt de ne’n hèser un sabir, e sustot d’ec ensenhar. Tanben, ‘quò’s milhor de damorar coerent dens un mème texte.

Eventualament, fadré assajar de remplaçar quauques mòts tipics deus occitanistes de basa (pr’amor, medish, quitament, se debanar, la còla (lengadocian), lo rajost de de pertot per auger una sintaxa lunh deu francés, non…pas, dessenh(ar), cadièra, vertadièr, panissèr, carnissèr, balèti, hèra, tà, … …) çò que n’empacha pas de reabilitar sufixes o prefixes (armatur, urús, actuèl, autoritère, envisible -> armator, urós, actuau, autoritari, invisible). Mès passar  de medish a mème (qu’es pertant un mòt normau en lemosin donc en òc) n’es pas au gost de tots los anti-francisacion ; aquò’s una auta istuèra, dont tornarèi parlar.

* Lo diccionari de Yolande Vidal es excellent per apréner lo nòrd-gascon, vesi pas perqué los « aprenents » l’utilisarén pas au lòc de Per Noste.

—Comparason (en color, los cas on tròbi lo nòrd-gascon mèi « plasent » que non pas lo biarnés)

agaçant : tarritaire, etc. -> endermiós
appuyer : apiejar -> apoiar
aristoloche : aristolòquia -> cujanèla
bavard (pej.) : clacassèr -> sarmonèir
bernard l’ermite : bernat l’ermita -> patut
bogue : perisson -> pelon
bouilloire : borider -> espitau
brevet : brevet -> bervet
calamar : chipiron -> lançaud
calomnier : calomniar -> descridar
coquin : coquin/pelhèr -> pinconèir
couille : colha -> cacòia
couleuvre : quiraula ->cinglant
domicile : domicili -> damorança
éberlué : esbalausit -> eslugarnat
écouvillon : escobilhon -> ragasson
envelopper : envolopar -> envalompar
esgourde : escotader -> aubarassa
faîne : haja/hageta -> hajòla
flaque : hlaca -> champòt
frein : travader -> sarra-ròda
gargouillis : gargolh -> gargalhòt
giroflée : guirofleja -> viuletèir
gobelet : gobelet -> veiròt
granuleux : granulós -> gringalhut
guêpe : vrèspa -> guèspia
guibole : gaina -> garralha
levée/digue : paishèra -> mata
lilas : lilàs/lilac -> piaunaisha
maraîcher : legumaire -> marcadèir
mercuriale : pelieron -> rambèrga
mielleux : melicós  -> emmeulat
racine : (ar)raditz -> rigada
rejeter : regetar -> desgitar
poisseux : pegós -> enrosinat
pull-over : tricòt -> broishat
radeau : radèu -> rach
sale : lord/cascant -> ganguèir/narriós
sarbacane : sarbatana -> petaduira
trampoline : trampolin -> sauta-lèit
tranche : lesca -> talha
troène : verdet -> sanguin blanc
vipère : vipèra -> liron

15 juin 2012

En parlar de Gulhon (Agenés gascon)

Classé dans : Lingüistica,Òlt e Garona — Lo Sarmoneir @ 21 h 22 min

Un òme n’avèva que dus gojats. Lo mèi joen digot a son pair :

«Es temps que shásqui mon mèste e que augi d’argent. Cau que posqui me’n anar e que vesqui de peís. Partatjatz vòste bien e donatz-me çò que divi aver.» «Ò mon dròlle, digot lo pair, coma vodràs, sès un meishant e seràs punit.» E après, obriscot un tiruère, partatgèt son bien e ne’n hascot duas parts.

Quauques jorns après, lo meishant se’n angot deu vilatge en hesent lo fièr e sens díser adiu a digun. Traversèt bien de landas, de bòscs e de rius. Au cap de quauques mes, divot vénder sas hardas a una vielha hemna e se loguèt per estar vailet. L’envoièn dens las pèças per gardar los
ases e los beus. Alòrs estot bien malerós. N’avot pas mèi de lèit per dromir la nèit ni de huec per se cauhar quand avèva fred. Avèva quauque còp talament hame qu’auré bien minjat aqueras huelhas de caulet e aqueths fruits porrits que minjan los pòrcs. Mès digun li donava ren.

Un sèir, lo vente voit, se deishèt tombar sus ua camba d’aubre e gueitava per la fernèsta los ausèths que volavan leugèrament. E après, vescot paréisher dens lo cièl la lua e las estelas e se digot en plorant :

«Labàs, l’ostau de mon pair es plen de vailets que an de pan e de vin, d’eus e de fromatge tant que ne’n vòlen. Pendent aqueth temps, jo mòri de hami aciu. E ben, vau me levar, anirèi trobar mon pair e li dirèi : Hascoi un pecat quand voloi vos deishar. Avoi grand tòrt e cau que me’n punísquetz. Òc sabi ben, m’apèretz pas mèi vòste dròlle, tretatz-me coma lo darrèr de vòstes vailets. Estoi copable mès m’ennojavi luènh de vos.»

123456
 

Luxeetvolupte |
Actuel |
Newyorkcity2012 |
Unblog.fr | Créer un blog | Annuaire | Signaler un abus | Insidelayers
| Lanouvelleperspective
| love star