LOU SARMOUNEY / LE JHACASSOUS

5 novembre 2013

Lo sentongés, l’auta lenga de Gironda

Les activitats autorn de la lenga d’òc son la principala activitat de l’Ostau occitan, mès ne fau pas aublidar nòstes amics los Sentongèirs. En efèit, lo nòrd de Gironda (nòrd Blaiés, nòrd Libornés) es tradicionalament de cultura sharantesa o « gabaia ».

La lenga tradicionala deu lòc, lo peitavin-sentongés(1), es una lenga apartenent a l’ensemble d’oïl. Recubre pus o mens la region Peitiu-Sharantas e la Vendèia. Es una lenga demb un fòrt substrat d’òc, vist qu’aqueste s’espandèva mèi au nòrd qu’anuit, a l’Atge Mièi. Am fòrt de mòts que son comuns au nòrd gascon e au sentongés : jabrós (= ganguèir), javassar (= blagassar, jagassar), cassòta, quenar (= hèser sons plentius), vironar, caborna (= cròs dens un aubre)…

Los mèi vielhs temonhatges escrivuts son les « Chroniques saintongeoises », datant deu XIII° siègle. Bien mèi tard, aus XIX° e debut XX° siègles, la lenga sharantesa èra encara bien viva, a travèrs l’òbra de mants autors, coma lo famós Marc-Henri Poitevin dit « Goulebenéze » (1877-1952), que ses òbras son encara coneishudas.

Nòste compatriòta Eric Nowak, eth, a redde trabalhat suu peitavin-sentongés : a escrivut una quinzena de libres desempui 1993 sus la lenga o la cultura, e creèt en 2008 la coleccion « Parlange d’entre Loire et Gironde » en çò de Pyrémonde. Son darrèir obratge es una traduccion deu « Petit Prince » de Saint-Exupéry. Sivant eth, lo parlanjhe es, en nòrd Gironda, mèi viu que non pas lo gascon alhons en Gironda — n’es pas rare d’enténder a parlar en sentongés suus marcats. Mès malurosament, lo conselh regionau d’Aquitània n’acòrda briga d’atencion ad aquesta cultura, au contrari de l’òc o deu basque. E nòste ròtle a nosauts gasconisants de Gironda es tanben de trabalhar la man dens la man demb los qu’òbran per la cultura sentongèira. « Chau qu’assaye rén qu’at rén » !

Enfin, sus la tela, pòdem trobar lo diccionari de Vianney Pivetea a l’adreça http://dicopoitevin.free.fr/, e bien d’auts petits tresòrs, en particulièr http://www.monpatoislegabaye.blogspot.fr/ (un blòg nòrd-girondin).

 

 

(1) Mès n’i'n a que destingan los dus.

2 mars 2013

Provèrbes lemosins reculhits per lo regent de Sussac (87) a la fin dau XIXe s.

Classé dans : Lingüistica,Tradicions populàrias,VOCABULARI — Lo Sarmoneir @ 19 h 41 min

Per quauqu’un qu’aima se godalhar :
Eu es passat dins las vinhas – Eu aima a levar lo cobde – Eu a ‘trapat un còp de solelh a l’ombra – Eu aima mai pintar qu’un uòu – Eu es partit per las canas -

Quauqu’un que s’a sauvat : Eu a pres la clau daus champs

Dobta de ren : Eu creu que tot lo país es plan

S’es dobtat  de quauquarren : Eu  a sentit quauque fum

A aprés quauquarren : Eu a entendit bruhundir quauqua moscha

Es feniant : Eu a lo piau dins la man

Es adret mès ec sui mèi : Eu es chaud mas iò brutle

Eu se coija coma las polas

Se cocha a la nuit : Eu se coija quand un met lo chin defòre

Passar ente los maçons n’an pas bochat

En s’entornant per minjar a l’ostau : Eu es estat pres a la mija dau pan

Conei pas los usatges deu monde : Eu n’es pas ‘nat a París

Gardar sa linga per minjar daus chaus

Se meilar de sos afars : Gratar sos peus e sas piuses

N’am pas besonh d’estar tan seriós : Un n’es pas a l’enterrament d’un chat

Es rishe : Eu a quauquarren après sa sopa

Vòu díser çò que sap pas : Eu vòu nos chantar las vespras

S’es hèit espiugar : Eu es estat metut a l’erba

Es tròp tard : Chas Picard son coijats

Eu ne’n a paiat l’achada

Ilhs s’entenden coma dos violonçaires

Clar coma de la sopa de bodin

Garda tas coquilhas per maridar tas filhas

Eu n’a pas culhit dins son vargier

Eu n’es pas l’autor si los crapauds n’an pas de plumas

17 février 2013

« Los Senguinets son los pintaires »

Classé dans : Lanas,Lingüistica,Tradicions populàrias,VOCABULARI — Lo Sarmoneir @ 21 h 37 min

Cançon collectada per Felix ARNAUDIN.

  1. Los  Senguinets son los pintaires
  2. Los Biscarròsses los picaires <pinhadèirs, gemèirs>

    Repic : Jana m’amor / Per ua arròsa muscadèta* / Morirèi jo ?

  3. Los Parantís los aucheraires <caçaires d’audèths>
  4. Los Gastèus los anguilaires <pescaires d’anguilas>
  5. Los Senta-Aulàdias los chinchaires <pescaires de sancarruvas>
  6. Los Mamisans los garrolaires <pescaires damb le garròla (traïna)>
  7. Los Aurelhans los vaisheraires <batelèirs>
  8. Los Sent-Paus los henejaires
  9. Los Pontens los tuulaires
  10. Los Boricòs <quartèir de Pontens> los cerilhaires <minjaires de  cerilhas>
  11. Los Escorças los bondroaires
  12. Los Lu(v)òts los chancaires
  13. Los Bohèirins los heiraires
  14. Los Comensacs los pèiraires <«darrigaires» de pèiras>
  15. Los Trensacs los abelheraires
  16. Los Sabròts los perligostraires <fimelèirs>
  17. Los Licglons los dançaires
  18. Los Garenhs los chaleminaires
  19. Los Vèrts los cantaires
  20. Los Labrits los esquiroaires <trocaires d’esquirons>
  21. Los Sens los moinicaires <gents de «moaneria»>
  22. Los Lencoacs los aolhaires <marshands d’aolhas>
  23. Los Licseirs los capetraires
  24. Los Calens los cintèiraires <los que hèn au cintèir>
  25. Los Sorets los ajartaires <ensurtaires>
  26. Los Argilosas los quershadaires <minjaires de cruishada>
  27. Los Balehadas los castanhaires <minjaires de castanhas>
  28. Los Manorets los agressaires
  29. Los Ostens los jogaires
  30. Los Sent-Magnes los auberjaires <corrurs d’aubèrjas>
  31. Los Barps los maquinhoaires
  32. Los Miòs los agivaires <que juntan los buus>
  33. Los Gujans los sharoaires <pescaires de sharrons>
  34. Los Testerins los pèugaires
  35. Los Salòts los carboaires
  36. Los Lugòus los biscarraires
  37. Los Belièts los argilaires <que manejan l’argila>
  38. Los Belins los carrejaires
  39. Los Viganons <quartèir de Mosteir> los audiènçaires
  40. Los Saunhacs los aunhoaires <minjaires d’aunhon>
  41. Los Murèths los plaitejaires
  42. Los Mosteirs los assembladaires <gents d’assembladas>
  43. Los Rishèts <quartèir de Pissòs> los carrotaires <topièirs>
  44. Los Pissòs los patacaires
  45. Los Licpostèrs los marcadaires
  46. Los Shorets <d’Ishós> los rampelaires <jogaires de rampèu>

(‘quò’s pas una cauquilha : Arnaudin escriu bien «muscadéte» e non «muscadete».

14 janvier 2013

Bordèu (Th. Blanc)

Classé dans : Lingüistica,Literatura — Lo Sarmoneir @ 12 h 36 min

 

 

Un dessèir, dens l’ivèrt de dise-uit-cent-soassanta-cinc, après auger prist lo magre sopar que m’avèvan aprestat, – repàs en compareson confortable per lo temps de misèra que cor, – m’èri sheitat au cunh  dau foguèir per desgraupir mes praubas mans que la nèja e lo verglaç avèvan rogidas.

Aqueth dessèir, un linçòu blanc cobrèva la tèrra, e los aubres, pareishent coma los quauques peus que sòrten dau cruc d’un vielh òme usat, refusavan lo pus petit abric as audèths apenats. Lo freid èra penetrent coma l’agulhon d’un boèir. Les pelhas usadas das praubes èran perçadas cruèlament per eth.

Coma vos l’èi dit, èri sheitat au cunh dau foguèir, e m’estimèvi erús, maugré qu’estussi praube, de ne pas me trobar coma mantun, shens pan, shens bòi, shens lèit, e d’auger lo contentament de veire mos dus petits mainatges s’endromir sadoths coma das petits pijons que lur mair a apasturats.

Benedissèvi la Providença, quand entenduri trucar a ma pòrta.

Esturi surprís, car èra tard e tot lo monde dromèva dens lo vilatge.

Obri.

Una vielha fama, pèinuda, magra, blanchòia, cobèrta de pelherauds, coifada d’una còiha pendilhenta e deslissada, se presentèt, e, d’un èrt que fedèva compassion, me dishut :

« Sui la Lenga gascona. Me vedes shens abits, shens secort, shens un tiule per me caperar. Bordèu, eth qu’es remplit de mos pus doç sovenirs, ne me vòu pas mèi veire. Sui desgitada, maudita, bafoada, mesprisada en vila, coma una vielha criminèla.

Los qui an estat calinats e endromits dens lur tendra junessa au son minhon de mes aimablas cançons, an l’èrt adara de ne pas me compréner, – van dinc a rogir de m’auger coneishuda.

Los entendi, adara, aqueths orgulhús que frecantèvi, desbitar un francés bastard, meilat d’anglés, e se forçar per parlar ponhtut coma das Parisiens.

Los quites marcats, on trobèvi un apoi solide, on m’entendèvan, per la boca de les recardèiras, dire mon shapelet de paraulas comicas, – quauques còps prebadas (pebradas), – e d’a prepaus plens d’esprit, – los quites marcats, ne me pòden pas mèi suportar. Las recardèiras bonas bitonas, coifadas de lur calhon, an fèit plaça a lurs gojatas, caperadas de sòia, de dentèlas e de bibís, que vòlen, en parlent un lengatge que ne sembla a res, far oblidar que lurs mairs me sherissèvan e me presentèvan mème as princes.

Sorten, los tres quarts, de familhas minablas, pedolhosas ; vòlen far creire que descenden de la cuisha de Jupitèrt.

Tanben, me vedent abandonada, m’apercebent que fèdi honta a tot Bordèu, cèrqui, hòrt de sos murts, un abric segur on poirèi menar una via tranquilla, e on vingrèi, l’ivèrt au foguèir de la shaumèira, entretenir les familhas avèque mos contes que feràn oblidar, a la velhada, la fatiga dau trabalh de la jornada, e lisi portaràn encara un chic de plesir dens lur misèra. »

La prauba vielha lenga tombèt sus lo solaut en acabent aqueths mòts.

Lo shagrin e lo freid l’avèvan transida.

La relevèri, la recaufèri, e quand estut revinguda a la via, li dishuri :

« Shèra lenga, me rapèlas das sovenirs bien tristes. Valà perque t’aimi. La mair que m’a balhat lo jorn te coneishèva, te parlèva, e quand, dens mon june atge, mos ulhs alassats per la fièvra ne podèvan pas se barrar, entendèvi sa voàs, puslèu fèita per los planhs que per les cançons, fredonar :

Som, som, som,

Vène, vène, vène !

Som, som, som,

Vène, vène donc !

E mos ulhs se barrèvan, lo somelh venèva, e repausèvi dens los braç de la qui èi tant aimada e que la mòrt a prista tròp lèu !


Èra es partida recéber la recompensa que meritèva per les penas qu’a augudas a m’elevar.

Mès tu as damorat.

Maugré los pelherauds que te cobren, lo shagrin que te ròga, te reconeishi.

Te balharèi mon magre apoi. Te gardarèi dens ma cabana. Quand seràs remista, que tos abits raspats seràn rapedaçats. Quand ta còiha serà lissada de fresc. Quand tos pès murtrits adara seràn cauçats de minhons petits solièrs, e que lurs ribans croasaràn sus tes cauças blancas. Quand tes papilhòtas seràn frisadas, lavetz te presentarèi as Bordalés, e los veiràs, ne’n sui segur, t’aplodir encara e te balhar das sorríders. »

Tinguri ma promessa. La sonhèri lo milhor que poscuri. Li firi retrobar ses colors perdudas. La parèri si bien que saburi, e la presentèri a Bordèu.

Estut aculhida a braç ubèrts : los teatres, los concèrts, los salons opulents mèmes l’an vista, li an fèit bona recepcion.

Èi vist das vielhs ravatjats per l’atge, desgostats de la via, blasats per la fortuna, per los revèrts, se tòrder de ríder en escotent son comique bagot.

Èi vist de junes muscadins que «pausa»(?) per das òmes seriús, brisar lurs gants bura fresc en aplodissent ses aimablas repartidas.

Èi entenut de les bocas que fèden, en dident «oui», quauques còps lo bonurt, sovent lo malurt d’amorós ardents, cridar bis
quand ma vielha Lenga critiquèva lo monde en possent sos grands esclats de ríder.

Èi vist, enfin, des milèirs de borsas s’obrir quand fedèva un apèl a la sharitat au profit de les victimas d’un accident o d’una familha dens la misèra.

Adara qu’èi obtingut un resultat aussi bon, gaugi venir presentar ma vielha lenga dens un jornal. Me promet de vos amusar ; me fidi a d’era.

Th. Blanc.

21 octobre 2012

Provèrbes dau bòrn de Viraselh

Classé dans : Lingüistica,Literatura,Òlt e Garona — Lo Sarmoneir @ 23 h 18 min

L’arcancièl dau matin tira lo boèir de sau camin.

En abriu ne te quitis pas un hiu, en mai hèi çò que te plai.

En companhia, les aucas se banhan.

Barèja nèva barèja bien.

L’ivèrn n’es pas bastard, se ne vèn pas de d’òra vèn tard.

Hèi de bien au Jan, t’au tòrna en cagant.

Vau milhor anar au bolangèir qu’au medecin.

Lo can e lo gat ‘massan lo mau estujat.

Quòra lo sorelh raja sus la candèla, pren garda boèir a ta henèra.

A fòrça de cantar Nadau, Nadau arriba.

D’un sac de carbon ne hèsen pas un sac d’haria.

La pèth es pus pròisha que la camisa.

Quòra i a pas mèi de hen au restelèir, los shivaus se baten.

De raça, can caça.

Cada colhon a sa rusa.

Vòlen petar pus haut que n’an lo cuu.

Vau mèi un trauc au cuu qu’un plec au vente.

La pansa mèna la dança.

Es bien praube l’hagòt que ne tròba pas sa liga.

Lo june òme es per cercar, la gojata per se gardar.

Jalada blanca, la pluja au cuu li canta.

Quòra la grua vai covar, pren ton saucle, vai sauclar.

Quòra la grua passa haut, devath l’ala pòrta lo caud ; quòra la grua passa bas, devath l’ala pòrta lo glaç.

Parla papèir, taisa-te lenga.

Minja, minja, saps pas qui te minjarà.

Dau cap o de l’esquia, semblan son pairin o sa mairia.

Es bien prauba la marçada se ne dèisha pas una merlada.

Petit mau, granda cucassa.

Tant mòi lo que piula que heula.

Pagar e morir, an totjorn lo temps.

Aquò n’a pas de nas d’arribar sans ren.

Aquò’s de cròta d’auselon, aquò ne pud ni ne sènt bon.

Un còp de coishin e  aublidan.

Quòra lo patron barra son cotèth, lo vailet diu èster au fèt.

Das pauruts, s’i'n sauva totjorn quauqu’un.

Vent d’autan, vent de pluja.

Lo qu’hèi « piu piu » que viu.

D’un comerçant e d’un pòrc, ne coneishen la fortuna qu’a la mòrt.

Cada colhon a sa rusa.

Tant de traucs, tant de calhivas.

23 juillet 2012

Parabòla en marotin de Montsegur

Classé dans : Entre Duas Mars,Lingüistica — Lo Sarmoneir @ 7 h 44 min

Un homme avait deu gouya. Don le pu jeune dissit à son pere : Mon pere, baillez meu ce que je dioui augere de voutre bien. Et le pere les y partagit son bien. Quauque tan après, le pu jeune amassit tou ce qu’il avet, se n’anguit dan un pays bien louen, onte y mangit son bien en deybauche.
Après qu’i l’auguit tou mangé, y veinguit une grande famine dans quiou pays et y se trouvit dans la prauveté.
Y se n’anguit don et se boutit au service d’un des habitan dau pay, qui l’envoyit à sa ferme per y gardar ley gorrets. Iqui y l’auré bien voulut sa refession des eycosses que ley gorrets mangian, mé digun ne ly en baillet.
Enfen eytan rentré en ly mayme, y dissit : Combien y a tou de valet dan la mayson de mon pere, qu’avan dau pen en abondance, e moué je moure ici de faing. Faut que je parte et que j’ange trouver mon pere. J’ly dirrai : Mon pere, j’ay peché contre le ciele et contre vous. Je ne seu pas digne d’eytere appelé voutre gouya, traité meu coume un dey valets que son a voutrey gages.
Y partissit don, et se n’anguit trouver son pere. Quan y l’eytet encore louen, son pere l’appercevit, et touché de compassion y courrit à ly, se jitit à son cou et le biquit.
Son gouya ly dissit : Mon pere, j’ay peché contre le ciele et contre vous, je ne seu pu digne d’eytere appelé voutre gouya.
A ladon le pere dissit a ses valet : porte vitement la pu belle robe et veytisse lou ; metté ly une bague au dey et dey souly ey pi. Mené le vedé gras e tué lou : mangeon et feson boune chére. Care mon gouya que voyci eytet more e y l’ey ressuscité, y l’eytet prdu e y l’ey trouvé. Y se metirian à faire boune chere.
Pertan le gouya l’eyné qu’eytait dan ley champ revenguit e quan y fit proche de la meyson, y l’entendit le concere et la danse. Y sounit un dey valet à qui y demandit ce que queu eytet. Queu ly dissit le valet que voutre fray sey entorne e voutre pere à fait tue le vedé gras pr ce qu’i l’a trouvé en boune santé. Queu le fachit si fore qu’i ne voulit poing entre. Son pere sortit pr l’en prié.
Me y reyponguit :  Y a tan d’annayes que je vous sere, san vous avouére jamais desobéit en queulle chouse que ce sie, prtan vou ne m’avé jamais baillé un crabot pr me deyverti avec ms amis. Mé voutr’autre gouya, qu’a mangé tout son bien aveque dey femmes deybauchaye, n’ey pas pu leu arrivé que vous avé fet tué le vedé gras pr ly.
Mon gouya, ly dissit son pere, vou sé toujour avé moué et tou ce que j’ay ey à vous. Me falet faire fsten et nous deyvrti, parce que voutre fray eytet more et y l’ey ressuscité, y l’eytet predu e y l’ey retrouvé.

15 juin 2012

En parlar de Gulhon (Agenés gascon)

Classé dans : Lingüistica,Òlt e Garona — Lo Sarmoneir @ 21 h 22 min

Un òme n’avèva que dus gojats. Lo mèi joen digot a son pair :

«Es temps que shásqui mon mèste e que augi d’argent. Cau que posqui me’n anar e que vesqui de peís. Partatjatz vòste bien e donatz-me çò que divi aver.» «Ò mon dròlle, digot lo pair, coma vodràs, sès un meishant e seràs punit.» E après, obriscot un tiruère, partatgèt son bien e ne’n hascot duas parts.

Quauques jorns après, lo meishant se’n angot deu vilatge en hesent lo fièr e sens díser adiu a digun. Traversèt bien de landas, de bòscs e de rius. Au cap de quauques mes, divot vénder sas hardas a una vielha hemna e se loguèt per estar vailet. L’envoièn dens las pèças per gardar los
ases e los beus. Alòrs estot bien malerós. N’avot pas mèi de lèit per dromir la nèit ni de huec per se cauhar quand avèva fred. Avèva quauque còp talament hame qu’auré bien minjat aqueras huelhas de caulet e aqueths fruits porrits que minjan los pòrcs. Mès digun li donava ren.

Un sèir, lo vente voit, se deishèt tombar sus ua camba d’aubre e gueitava per la fernèsta los ausèths que volavan leugèrament. E après, vescot paréisher dens lo cièl la lua e las estelas e se digot en plorant :

«Labàs, l’ostau de mon pair es plen de vailets que an de pan e de vin, d’eus e de fromatge tant que ne’n vòlen. Pendent aqueth temps, jo mòri de hami aciu. E ben, vau me levar, anirèi trobar mon pair e li dirèi : Hascoi un pecat quand voloi vos deishar. Avoi grand tòrt e cau que me’n punísquetz. Òc sabi ben, m’apèretz pas mèi vòste dròlle, tretatz-me coma lo darrèr de vòstes vailets. Estoi copable mès m’ennojavi luènh de vos.»

13 juin 2012

En Gironda parlèvan lemosin

Classé dans : Lingüistica,Nòrd Gironda (riba dreta de Dordonha) — Lo Sarmoneir @ 18 h 30 min

A Peinormand se parlèva lemosin. Vací la famosa parabòla ; vésetz coma es diferenta deu Bordalés !

 

(Claude BOUNY, neishut en 1910)

Un òme n’aviá que dos filhs. Lo pus joane disset a son pair :
« Quò’s temps que ieu saie mon mèstre e que i’aie de l’argent. Fau que ieu pueisse me’n anar e que ieu vese dau país. Partajatz vòstre bien e donatz-me ce que deve auguer. »
« Ò mon filh, disset lo pair, còma tu vodràs. Tu sès un meissant e tu seràs punit. »
E apres, (?) un tiroar, partagèt son bien e ne’n fit doas parts.
Quauques jorns apres, lo meissant se’n anguet dau vilage en fesent fièr e sans dire adieu a persona. Eu traverset beucòp de landas, de boès e de ribièras. Au bot de quauques mes, eu deguet vénder sos afars a una vielha femna e eu se loet per estar valet. E l’envoiet dins los champs per gardar los ases e los buòus. Alòrs eu fut bien malerós. Eu n’auguet pus de lieit per durmir la nuech, ni de fuc per se chaufar quand aviá fred. Eu aviá quauque còp talament fam qu’eu auriá bien minjat aquelas fuèlhas de chau e ‘quius fruts porrits que minjan los pòrcs. Mès persona ne li donava ren. Un dessèir, lo vèntre vuèit, eu se leisset tombar sus un tronc. E eu gueitava per la cruasèia los ausèus que volavan leugierament. Epuei eu vit parèitre dins lo cièl la luna e las estèlas e eu se disset en plurant :
Labàs, la maison de mon pair es plena de valets qu’an dau pan e dau vin, daus uòus e dau fromage, tant qui ne’n vòlen. Pendent ‘queu temps, ieu muere de fam aquí. E ben, ieu vau me levar, ‘nirai trobar mon pair e li dirai : ieu firi un pechat quand ieu voguère vos leissar. N’auguère grand tòrt e fau que vos me’n punissietz. Ieu zo sabe ben. Ne m’apelatz pus vòstre filh, tretatz-me còma lo darrier de vòstres valets. (?) copable mes ieu m’ennuiavi luènh de vos.

12 juin 2012

Parlar negue de Gironda

Classé dans : Bassin e Hauta Landa girondina,Lingüistica — Lo Sarmoneir @ 19 h 46 min

Lo parlar negue es coneishut coma estent tipicament landés (deu 40 !).

Aqueth parlar es caracterisat per la prononciacion « eu » (qu’èsti ubèrt, barrat o muc) deu e qu’es prononciat « é » alhurs. Lo è damòra damb la mèma prononciacion. Existen tanben parlars semi-negues (en Medòc, Libornés, etc.) on las sonoritats negas son presentas sonque a quauques endrets (ex. la finala -eir).

En Gironda, donc, se parla negue. D’autscòps, suu Bassin, disèvan Los Dengins parlan fin, los Miòs parlan gròs.  « Gròs » vòu díser « negue », solide. Lo canton de Belin, lo bocau de l’Èira, lo canton de Sent-Sefrian son inclusidas dens la zòna nega, que s’arrestèva au Barp e au nòrd de Sent-Magne. A Capsius tanben, ‘quò’s la lana clara.

Vací donc, a titre d’exemple, la mèi que famosa parabòla deu hilh prodigue en parlar negue de Salas, en prumèir una transcripcion aproximativament fonetica, en segond en ortografa normalisada. Lo problème de l’API ‘quò’s que per las voièlas nasalisadas, n’èi pas trobat dens la taula deus caractères lo simbòle adequat !

Un ome n’aouè pas queu dus hils. Lou mey joueunn dichut a soun pay :

 » Eus tèms queu sigi moun mèste é qu’agi argeunn. Faou queu pusqui m’eun ana é queu beugi péïs. Partadjàet boste bèn é balieut-meu ço queu dìoui aoueù. » «  O moun hil, dichut lou pay, hèy coum bùlhis. Ès un machann é seuras punit. »

E après, daourit un tiroir,  partadjàet soun bèn é n’eun hit dùoues parts. Quaouqueh
jouns après, lou machann s’eun angut dou biladye eun hèns lou fièr é chèn dide adichats èn digun. Traouassèt freum deu lanes, deu boys é d’arrìous. Aou cap dé quaouqueh meus, diwut beunde sa peulhe eun d’une bieulhe heumne é seu louguèt peur eusta bèyleut. L’eumbièren heun lous cams peur warda lous azes é louh bùous. Alòrs eustut bieunn maleurus. N’awut pa mèy deu leuyt peur jade la nuyt, ni deu huc peur seu caouha couann aouè hreuyt. Aouè caouque cop tèlemeunn hame qu’aureù bieun minjat aquires hulhes deu caouleut é aquit fruyt pourrits dounn minjen lous porcs. Mé digun li balhèoue pa reu. Un deusseù, lou bènte buyt, seu dichèt toumba sus un trous, é guignèoue peur la frinèste lous aoudèts queu boulèouen  liougèyremeunt. épuy labeuts bit apareuche heun lou cèou la lune é leus eusteules, é seu dichut èn plourans : ala, la mèysoun deu moun pay eus pleune deu bèyleuts qu’ann pan é bin, ùous é hourmadje tann queu n’eun bòlen. Peundèn aqueut tèms, jou, crébi deu hame aci ! Ebé, baouc meu lìoua. Anirèy trouba moun pay é li dirèy : hiri un peucat couan bouluri beus dicha. Awuri grann tort é faou queu meu punìssit. Ic sabi bieun.  M’apèrit pa mèy boste hiy, treutèt-meu coum lou darrèy deu bosteh bèyleuts. Eusturi coupable mè m’anugèoui lugn deu bous.

Un òme n’avè pas que dus hilhs. Lo mèi joen dishut a son pair :

« Es temps que sigi mon mèste e qu’agi argent. Fau que pusqui me’n anar e que vegi peís. Partàtjatz vòste ben e bàlhatz-me çò que divi aver. » « Ò mon hilh, dishut lo pair, hèi com vulhis. Ès un maishant e seràs punit. »

E après, daurit un tiroar, partatgèt son ben e ne’n hit duas parts. Quauques jorns après, lo maishant se’n angut deu vilatge en hens lo fièr e shens díder adishatz en digun. Travassèt frem de lanas, de bòis e d’arrius. Au cap de quauques mes, divut vénder sa pelha en d’una vielha hemna e se loguèt per estar vailet. L’envièren hens los camps per guardar los ases e los buus. Alòrs estut bien malerús. N’avut pas mèi de leit per jàder la nuit, ni de huc per se cauhar quand avè hreid. Avè quauque còp tèlament hame qu’auré bien minjat aquiras hulhas de caulet e aquiths fruits porrits dont minjan los pòrcs. Mès digun li balhèva pas ‘ren. Un desser, lo vente vuit, se dishèt tombar sus un tros, e guinhèva per la frinèsta los audèths que volèvan liugèirament. Epui lavetz vit aparéisher hens lo cèu la luna e las estelas, e se dishut en plorans : alà, la maison de mon pair es plena de vailets qu’an pan e vin, uus e hormatge tant que ne’n vòlen. Pendent aqueth temps, jo, crèbi de hame ací ! E ben, vauc me livar. Anirèi trobar mon pair e li dirèi : hiri un pecat quand voluri ves dishar. Avuri grand tòrt e fau que me puníssitz. Ic sabi bien. M’apèritz pas mèi vòste hilh, tretètz-me com lo darrèir de vòstes vailets. Esturi copable mès m’anugèvi lunh de vos.

Quauquas remarcas :
* prononciacion « d » (audèth, díder)
* pronoms « nes »,  »ves » ; determinants/pronoms « aquith », « aquira » ; pronom « ic »
* conjugasons en -u- (avuri, vulhis)
* aspiracion deu « s »  (louh buus)
* mòts damb -u- (buu, uu, vuit)
* presença deu -n- intervocalic (luna, frinèsta)
* preterit « long » (voluri, hiri)
 

Lo còp que ven, ajotarèi en compareson las parabòlas d’Austens e de Sent Sefrian… per véser çò que balha en anant cap au levant !

9 juin 2012

Parabòla deu hilh prodigue (La Rèula)

Classé dans : Entre Duas Mars,Lingüistica,Tradicions populàrias — Lo Sarmoneir @ 14 h 38 min

Un òme agut dus gojats. Lo pus june dissut a son pair : « Mon pair, balhetz-me la porcion de vòste bien que me reven », e les-i partagèt son bien.
Pauc de jorns après, augent tot amassat, lo pus june gojat partit tot de suïta per un peís bien lonh d’aishiu , dissipèt son bien en vivent dens lo libertinatge.
E après qu’augut tot fenit, i vengut una granda famina dens aqueth peís e comencèt a mancar.
Partit e se’n angut se botar au service d’un òme d’aqueth peís, e l’envièt a sa meitaderia pr’i gardar daus gorets. Auré volut remplir son vente des gossas que les pòrcs mingèvan e digun les-i balhèva.
Rentrèt en eth-mème e dissut : « Combien de veilets a l’ostau de mon pair abondan de pan e jo mòri ací de hame. Me levarèi e anguerèi a mon pair e li dirèi : Papair, èi pecat contra lo cèu e devant vos. Ne sui pas mèi capable d’èster aperat vòste gojat : tretetz-me coma un de vòstes veilets. »
Se livèt e vengut a son pair, coma èra encara lonh, son pair lo vit e agut compassion, corrut a eth, se gitèt a son còth e li balhèt un poton. Lo gojat li dissut  : « Papair, èi pecat contra lo cèu e devant vos ; ne sui pas mèi capable d’èster aperat vòste gojat. »
Lo pair dissut a sos veilets : « Portetz viste ma pus bèra rauba, vestissetz-lo e balhetz-li un anèth au dit e des solièrs aus pès. E menetz lo vetèth gras e tuetz-lo, mingem e regalem-nos. Percequé mon gojat qu’es aishiu èra mòrt e es ressuscitat, èra perdut e es retrobat » e comencèren a se regalar.
Mès lo gojat l’einat èra au shamp e coma venèva e qu’aproishèva de l’ostau entendut los vielons e la dança. Sonèt un daus veilets e li demandèt çò qu’aquò èra. E aqueste aciu li responut : « Vòste frair es vengut e vòste pair a hèit tuar lo vetèth gras percequé l’a trobat que se portèva bien. » Mès se mit en colèra e ne volèva pas entrar : son pair sortit e comencèt de lo pregar. Mès eth dens sa responsa dissut a son pair : « Vaishí tant d’annadas que vos sèrvi, jamèi ne vos èi desobeït e ne m’avetz jamèi balhat crabòt per hèser ribòta damb mos amics. Mès quora vòste gojat qu’es aishiu, qu’a minjat tot son dequé damb des libertinas es vengut, li avetz tuat lo vetèth gras. »
Mès aqueste li dissut : « Mon gojat, tu ès totjorn avèque jo e tots mos biens son a tu. Mès falèva hèser ribòta e se rejoïr percequé ton frair qu’es aishiu èra mòrt e es ressuscitat, èra perdut e es retrobat. »

Una auta version garonesa :

1. Un òme avèva sonque dus hilhs. Lo mèi june dishut (ou : dissut) a son pair : « Quò’s temps qu’èsti mon mèste e qu’augi sòus. Fau que pusqui me’n anar e que vegi peís. Partatjatz vòste bien e balhatz-me çò que divi auger. » « Ò, mon hilh, ce dishut lo pair, coma vòs. Ès un meishant e seràs punit. » Pui, obrent una tireta, partatgèt son bien e ne’n hasut  duas parts.

2. Chic de jorns après, lo meishant hilh se’n angut deu vilatge en hasent lo gloriós e shens díser adiu a digun. Traversèt fòrt de lanas, bòis e ribèiras, e arribèt dens una granda vila, on despensèt tots sons sòus. Au cap de quauques mes, li falut vénder sas pelhas en d’una vielha fama e se logar coma vailet : l’envièren aus camps per gardar los ases e los beus.

3. Lavetz, estut fòrt malurús. N’aujut pas mèi de lèit per dromir la nuit, ni mèi nat huc per se cauhar quand hasèva fred. Avèva a còps tant hame que  s’auré bien minjat aqueras hulhas de caulet e aqueths fruits porrits que minjan los pòrcs ; mès digun li balhèva ren.

4. Un desser, lo vente voit, se dishèt tombar sus un selòt, gueitant per la  frièsta los ausèths que volèvan leugèirament. Apui vit paréisher la lu[n]a e las estelas, e se dishut en plorant : « Labàs, l’ostau de mon pair es plen de vailets qu’an pan e vin, eus e hormatge, coma ne’n vòlen. Pendent ’queth temps, jo, me mòri de hame (ou : d’hame) ací.

5. E ben, vau me levar, me’n ang’rèi trobar lo pair e li dirèi : « Hiri un pecat quòra voluri vos dishar. Aujuri grand tòrt, e fau que me puníssitz, qu’ec sabi. M’apèritz pas mèi vòste hilh, treitatz-me coma lo darrèir de vòstes vailets. Esturi copable, mès perissèvi lunh de vos. »  »

6. Lo pair èra dens son casau e acabèva d’arrosar sas flors ; vesitèva los pomèirs e los rasims. Quòra vit venir suu camin son hilh tot caperat de susor e de possièra, trainant la cama, tot escàs s’ec podèva créser
Se demandèt se falèva  que lo punissi o que li perdonèssi. A la fin, damb los plors dens los ulhs, tendent los braç, se gitèt a son còth e lo potonegèt.

7. Apui hit sheitar son hilh ; aperèt sas gents e los vesins : « Vòli l’aimar coma avant, lo praube dròlle, ce dishut tanlèu qu’esturen amassats. Es estat prampó punit : que digun li repròishi ren, adara. Venetz lo véser ; portatz-li viste una bròia vèsta, botatz-li un anèth au dit e novèras cauçuras aus pès. Poiratz tanben gahar fesans, guits, e menar un vetèth tuadèir ; vam béver, minjar amassa e hèser una granda hèsta. »

8. Los vailets aubeíren au mèste e botèren un bròi tavalhon sus la taula. Au mème moment, lo hilh ainat se’n tornèva de la caça damb sons cans : « Qu’es aqueth barsalh ? s’escridèt en sacrant. Cresi que càntatz ací ; n’es pas tròp lèu que torni. Ètz pèc, mon pair ? »

9. « Non, mon hilh, n’ec sui pas, ce respondut lo vielh. Se hèsi aquò, quò’s perce que sui tot joiús. Càntam e som urús, perçò qu’am de qué. Qu’ec vòlis o non, fadrà que cantis tu tanben e que te rejoíssis damb nosauts, perçò que ton frair qu’èra mòrt es reviscolat. Quò’s coma se venèva de nèisher ; gèir èra perdut, anuit l’am retrobat. »

1234
 

Luxeetvolupte |
Actuel |
Newyorkcity2012 |
Unblog.fr | Créer un blog | Annuaire | Signaler un abus | Insidelayers
| Lanouvelleperspective
| love star