LOU SARMOUNEY / LE JHACASSOUS

22 août 2014

Causas entendudas – Sus l’accent bordalés

Classé dans : Au hiu deus jorns,Lingüistica — Lo Sarmoneir @ 17 h 37 min

Vèni d’enténder una pub a la radiò : « … à la Sauve, proche Créon » … mès aquò’s un gasconisme, non ?  (PS: au fèit, la Sauva pòt tanben se díser la Seuga, cf. ALG) Prepausi donc SEUGA per forêt, amèi es atestat dens la toponimia.

 

Una remarca sus de causas entendudas. Les gents (los junes citadins, sustot) pèrden l’accent bordalés per préner un accent mèi francés, parisièn. Mès i a daus trèits que se consèrvan mèi que non pas d’auts. Per exemple, los que dispareishen d’abòrd son la prononciacion dau e atòne e la prononciacion de les voaièlas nasalas ; mès son gardadas la dubertura daus o e eu apui lo  relaishament de les consonas intervocalicas. Aqueth darrèir trèit es interessant mès sui pas segur qu’èsti pro estudiat. Entendi sovent per les ruas de junes bordalés (5-20 ans, qué) díser « gavé«   entre [ge] e [gae], mème [ge:]. E aquò se retròba dens daus mòts entenduts dens ma familha, en çò de gents qu’an l’accent bordalés :

- mon papè : tandis que [tãikə], alors [aɔʁ] (mès tanben [a'lɔʁsə])

- ma mair : voilà ['vwaa] (o [waa], [wa:]), alors [aɔʁ], regarde [ʁəaʁdə] (o [ʁaʁdə])

- mon toton : quelque chose [kɛʃɔzə] (pas exactament lo mème cas de figura)

La prononciacion madame shens lo d es coneishuda tanben.

Aquò’s a botar en relacion demb la tendença a prononciar, dens les lengas romanas (mès pas lo francés !), [β ð ɣ] les consonas [b d g] quora son intervocalicas.

21 août 2014

Parabòla en gascon d’Endarnòs : dau gascon locau ad una assajada de gascon seminormat

Classé dans : Bassin e Hauta Landa girondina,Lingüistica — Lo Sarmoneir @ 22 h 59 min

Tèxte d’origina

Lo dròlle pròdigue

 

1- Un òme n’avè que dus hilhs. Lo mèi jene dishut a sòn pair : « Es temps que sisgui mòn mèste e qu’agi argent. Fau que pusqui m’en anar e que vegi dau país. Partatgetz vòste bèn e balhetz-me ce que divi auger. » « Ò, mòn hilh, dishut lo pair, com vodràs. Sès un maishant e s’ràs punit. » Apui obrins un tiroir, partatgèt sòn bèn e n’en hit duv’s (duus) parts egalas.

2- Chic de jorns après, lo maishant hilh s’en angut dau país, en hens lo fièrt e shens díder adiu a digun. Travassèt hòrt de landas, das bòscs, de les ribèiras, e vingut dens una granda vila, ont despensèt tot son argent. Au bot de quauques mes, estèt aublijat (òblijat) de vénder sas hardas a una vielha hemna e se logar per estar vailet : l’envièren as camps per i gardar los aines e los beus.

3- Alòrs estèt hòrt malerús. N’avut pas mèi de lèit per dromir la nuit, ni de huc per se cauhar qüand hadèv’ freid. Avè quauque còp tant grand’ hame qu’auré bien minjat aqueras hulhas de caulet e aqueths fruits porrits que mingèvan los pòrcs, mès digun ne li balhèv’ arren.

4- Un dessèir, lo vente voit, se dishèt tombar sur un taboret, espiens per la frinèsta los audèths que volè’an liugèirament. Apèi vit paréisher dens lo cièl la luna e les estelas, e se dishut en plorens : « Alà, l’ostau de mòn pair es plen de dòmestiques qu’an pan, vin e hormatge, tant que n’en vòlen. Pendens aqueth temps, jo, mòri de hame aquí. »

5- E ben, vaut me levar, airèi trobar papair e li dirèi : « Heri un pecat qüand voluri vos quitar. Avuri grand tòrt e fau que me puníssetz, lo sabi bien. Ne m’apèretz pas mèi vòste hilh, tretatz-me com lo darrèir de vòstes vailets. Estèri copable, mès languivi lunh de vos. »

6- Lo pair èra dens sòn casau, fenissens d’arrosar sas flors : vesitèva los pomèirs e los radims. Qüand vit venir sau camin sòn hilh tot caperat de sudor e de possièra, trainans la cama, poscut a pena lo creire. Se demandèt si falèv’ que lo punissi o que li perdonèssi… Enfin, emb les larmas dens los ulhs, li tendit los braç e, se gitens a sòn còth, li balhèt un gròs pichòt.

7- Apèi hit asseitar sòn hilh, sonèt sas gents e los vesins : « Vòli l’aimar com davant, lo prave dròlle, lesi dishut, tanlèu qu’estèren tots arribats. A estat assez punit : que digun adara ne li hèci nat repròishe. Vinetz lo véder, portetz-li viste una minhona vèsta, metetz-li una baga au dit e das solièrs nèus as pès. Poiratz tanben préner viguèirs, canards e amenar un vetèth bòn a tu(v)ar ; vam búver, minjar ensemble e har una granda hèsta. »

8- Los vailets aubediren a sòn mèste e meturen una bèra napa ses la taula. Au mème moment, lo hilh ainat revinèv’ de la caça emb sòs cans : « Qu’es donc aqueth bruit ? cridèt en jurens. Credi que càntatz aquí ; n’es pas tròp lèu que reveni. Sètz pèc, papair ? »

9- « Non, mòn hilh, ne lo sèu pas, respondut lo vielh. Si hèuc aquò, es que sèu hòrt content. Càntam e sèm erús, car am bien dequé. Que lo vulhes o non, fadrà que cantes tu tanben e que te rejoíssis emb nosauts, percé que tòn frair qu’èra mòrt es revingut a la via. Es com si vinèv’ de vader : gèir èra perdut, anuit lo valà retrobat.

 

1- Remplaçar los francismes (e irregularitats d’accentuacion probable digudas au francés) per de fòrmas pròishas, atestadas dens lo mème airau dialectau

Lo dròlle prodigue

 

1- Un òme n’avè que dus hilhs. Lo mèi jene dishut a son pair : « Es temps que sisgui mon mèste e qu’agi argent. Fau que pusqui m’en anar e que vegi dau país. Partatgetz vòste bèn e balhetz-me ce que divi auger. » « Ò, mon hilh, dishut lo pair, com vodràs. Sès un maishant e s’ràs punit. » Apui obrins una tireta, partatgèt son bèn e n’en hit duv’s (duus) parts egalas.

2- Chic de jorns après, lo maishant hilh s’en angut dau país, en hens lo fièrt e shens díder adiu a digun. Travassèt hòrt de landas, das bòscs, de les ribèiras, e vingut dens una granda vila, ont despensèt tot son argent. Au cap de quauques mes, estèt oblijat de vénder sas hardas a una vielha hemna e se logar per estar vailet : l’envièren as camps per i gardar los aines e los beus.

3- Lavetz estèt hòrt malerús. N’avut pas mèi de lèit per dromir la nuit, ni de huc per se cauhar qüand hadèv‘ freid. Avè quauque còp tant grand’ hame qu’auré bien minjat aqueras hulhas de caulet e aqueths fruits porrits que mingèvan los pòrcs, mès digun ne li balhèv‘ arren.

4- Un dessèir, lo vente voit, se dishèt tombar sus un shèite, espiens per la frinèsta los audèths que volè’an liugèirament. Apèi vit paréisher dens lo cèu la luna e les estelas, e se dishut en plorens : « Alà, l’ostau de mon pair es plen de vailets qu’an pan, vin e hormatge, tant que n’en vòlen. Pendens aqueth temps, jo, mòri de hame aquí. »

5- E ben, vaut me levar, airèi trobar papair e li dirèi : « Heri un pecat qüand voluri vos quitar. Avuri grand tòrt e fau que me puníssetz, lo sabi bien. Ne m’apèretz pas mèi vòste hilh, treitatz-me com lo darrèir de vòstes vailets. Estèri copable, mès languivi lunh de vos. »

6- Lo pair èra dens son casau, fenissens d’arrosar sas flors : vesitèva los pomèirs e los radims. Qüand vit venir sau camin son hilh tot caperat de sudor e de possièra, trainans la cama, poscut a pena lo creire. Se demandèt si falèv‘ que lo punissi o que li perdonèssi… Enfin, emb les larmas dens los ulhs, li tendut los braç e, se gitens a son còth, li balhèt un gròs pichòt.

7- Apèi hit asseitar son hilh, sonèt sas gents e los vesins : « Vòli l’aimar com davant, lo prave dròlle, lesi dishut, tanlèu qu’estèren tots arribats. A estat propunit : que digun adara ne li hèci nat repròche. Vinetz lo véder, portetz-li viste una minhona vèsta, metetz-li un anèth au dit e das solièrs nèus as pès. Poiratz tanben préner viguèirs, guits e menar un vetèth bon a tu(v)ar ; vam búver, minjar amassa e har una granda hèsta. »

8- Los vailets aubediren a son mèste e meturen una bèra tavalha ses la taula. Au mème moment, lo hilh ainat revinèv‘ de la caça emb sòs cans : « Qu’es donc aqueth bruit ? cridèt en jurens. Credi que càntatz aquí ; n’es pas tròp lèu que reveni. Sètz pèc, papair ? »

9- « Non, mon hilh, ne lo sèu pas, respondut lo vielh. Si hèuc aquò, es que sèu hòrt content. Càntam e sèm erús, car am bien dequé. Que lo vulhes o non, fadrà que cantes tu tanben e que te rejoíssis emb nosauts, percé que ton frair qu’èra mòrt es revingut a la via. Es com si vinèv‘ de vader : gèir èra perdut, anuit lo valà retrobat.

 

2- Regularisar la conjugason

Lo dròlle prodigue

 

1- Un òme n’avè que dus hilhs. Lo mèi jene dishut a son pair : « Es temps que sii mon mèste e qu’agi argent. Fau que pusqui m’en anar e que vegi dau país. Partatjatz vòste bèn e balhatz-me ce que divi auger. » « Ò, mon hilh, dishut lo pair, com vodràs. Sès un maishant e seràs punit. » Apui obrins unatireta, partatgèt son bèn e n’en hit duv’s (duus) parts egalas.

2- Chic de jorns après, lo maishant hilh s’en angut dau país, en hens lo fièrt e shens díder adiu a digun. Travassèt hòrt de landas, das bòscs, de les ribèiras, e vingut dens una granda vila, ont despensèt tot son argent. Au cap de quauques mes, estèt oblijat de vénder sas hardas a una vielha hemna e se logar per estar vailet : l’envièren as camps per i gardar los aines e los beus.

3- Lavetz estèt hòrt malerús. N’avut pas mèi de lèit per dromir la nuit, ni de huc per se cauhar qüand hadè freid. Avè quauque còp tant grand’ hame qu’auré bien minjat aqueras hulhas de caulet e aqueths fruits porrits que mingèvan los pòrcs, mès digun ne li balhèva arren.

4- Un dessèir, lo vente voit, se dishèt tombar sus un shèite, espiens per la frinèsta los audèths que volèvan liugèirament. Apèi vit paréisher dens lo cèu la luna e les estelas, e se dishut en plorens : « Alà, l’ostau de mon pair es plen de vailets qu’an pan, vin e hormatge, tant que n’en vòlen. Pendens aqueth temps, jo, mòri de hame aquí. »

5- E ben, vau(c) me levar, airèi trobar papair e li dirèi : « Hiri un pecat qüand voluri vos quitar. Avuri grand tòrt e fau que me puníssitz, lo sabi bien. Ne m’apèritz pas mèi vòste hilh, treitatz-me com lo darrèir de vòstes vailets. Estèri copable, mès languivi lunh de vos. »

6- Lo pair èra dens son casau, fenins d’arrosar sas flors : vesitèva los pomèirs e los radims. Qüand vit venir sau camin son hilh tot caperat de sudor e de possièra, trainens la cama, poscut a pena lo creire. Se demandèt si falè que lo punissi o que li perdonèssi… Enfin, emb les larmas dens los ulhs, li tendut los braç e, se gitens a son còth, li balhèt un gròs pichòt.

7- Apèi hit asseitar son hilh, sonèt sas gents e los vesins : « Vòli l’aimar com davant, lo prave dròlle, lesi dishut, tanlèu qu’estèren tots arribats. A estat pro punit : que digun adara ne li hèci nat repròche. Vinetz lo véder, portatz-li viste una minhona vèsta, metetz-li un anèth au dit e das solièrs nèus as pès. Poiratz tanben préner viguèirs, guits e menar un vetèth bon a tu(v)ar ; vam búver, minjar amassa e har una granda hèsta. »

8- Los vailets aubediren a son mèste e meturen una bèra tavalha ses la taula. Au mème moment, lo hilh ainat revinè de la caça emb sòs cans : « Qu’es donc aqueth bruit ? cridèt en jurens. Credi que càntatz aquí ; n’es pas tròp lèu que reveni. Sètz pèc, papair ? »

9- « Non, mon hilh, ne lo sui pas, respondut lo vielh. Si hèuc aquò, es que sui hòrt content. Càntam e sèm erús, car am bien dequé. Que lo vulhis o non, fadrà que cantis tu tanben e que te rejoíssis emb nosauts, percé que ton frair qu’èra mòrt es revingut a la via. Es com si vinè de vàder : gèir èra perdut, anuit lo valà retrobat.

3- Auts arrenjaments possibles per una normalisacion pus possada

Lo dròlle prodigue

 

1- Un òme n’avè que dus hilhs. Lo mèi june dishut a son pair : « Es temps que sii mon mèste e qu’agi argent. Fau que pusqui m’en anar e que vegi país. Partatjatz vòste ben e balhatz-me çò que divi auger. » « Ò, mon hilh, dishut lo pair, com vodràs. Sès un maishant e seràs punit. » Apèi obrins una tireta, partatgèt son ben e n’en hit duas parts egalas.

[ En òc normat, june es considerat coma un francisme. Egau, ne capèra pas l’aira gascona en generau, mès sonque lo Bordalés. Es donc un francisme de contacte (benlèu un sentongisme ?) e pas un francisme de degradacion de la lenga. Aquò’s donc pr’aquò que lo gardi. ]

2- Chic de jorns après, lo maishant hilh se’n angut dau país, en hens lo fièr e shens díder adiu a digun. Travarsèt hòrt de landas, de bòscs, de ribèiras, e vingut dens una granda vila, ont despensèt tot son argent. Au cap de quauques mes, estèt oblijat de vénder sas hardas a una vielha hemna e se logar per estar vailet : l’envièren aus camps per i gardar los aines e los beus.

[ En gascon normat, an costuma d’escríver on. Ont es mèi logic, cf. la prononciacion gascona. ] [ Gardi oblijat au lòc d’obligat, aquesta darrèira fòrma n’estent pas atestada en gascon septentrionau. ]

3- Lavetz estèt hòrt malurús. N’avut pas mèi de lèit per dromir la nuit, ni de huc per se cauhar qüand hadè freid. Avè quauque còp tant grand’ hame qu’auré bien minjat aqueras hulhas de caulet e aqueths fruits poirits que mingèvan los pòrcs, mès digun ne li balhèva arren.

[ Escrivi qüand e non quan coma ‘quò’s la costuma en gascon normat, aquera fòrma fautiva se prononciant coma can. ]

4- Un dessèir, lo vente voit, se dishèt tombar sus un shèite, espiens per la frinèsta los audèths que volèvan liugèirament. Apèi vit paréisher dens lo cèu la luna e las estelas, e se dishut en plorens : « Alà, l’ostau de mon pair es plen de vailets qu’an pan, vin e hormatge, tant que ne’n vòlen. Pendens aqueth temps, jo, mòri de hame aquí. »

[ Pòden utilisar las mès les es egau una fòrma logica en gascon septentrionau. ]

5- E ben, vau(c) me levar, airèi trobar papair e li dirèi : « Hiri un pecat qüand voluri vos quitar. Avuri grand tòrt e fau que me puníssitz, lo sabi bien. Ne m’apèritz pas mèi vòste hilh, treitatz-me com lo darrèir de vòstes vailets. Estèri copable, mès languivi lunh de vos. »

[ Utilisi treitatz e non tractatz percé que tractare > treitar, coma tractum > trèit. ]

6- Lo pair èra dens son casau, fenins d’arrosar sas flors : vesitèva los pomèirs e los radims. Qüand vit venir sau camin son hilh tot caperat de sudor e de possièra, trainens la cama, poscut a pena ic creire. Se demandèt si falè que lo punissi o que li perdonèssi… Enfin, emb las larmas dens los ulhs, li tendut los braç e, se gitens a son còth, li balhèt un gròs pichòt.

[ Possièra es la sola fòrma coneishuda en gascon septentrionau. Aurem poscut utilisar possèira (mès benlèu qu’es una fòrma reconstituada per E. Bourciez, per Bordèu) o prova/povra (pus landés). ]

7- Apèi hit asseitar son hilh, sonèt sas gents e los vesins : « Vòli l’aimar com davant, lo praube dròlle, lisi dishut, tanlèu qu’estèren tots arribats. Es estat pro punit : que digun adara ne li hèci nat repròche. Vinetz lo véder, portatz-li viste una bròia vèsta, metetz-li un anèth au dit e solièrs nèus aus pès. Poiratz tanben préner viguèirs, guits e menar un vetèth bon a tuar ; vam búver, minjar amassa e har una granda hèsta. »

[ Èi causit lisi au lòc de lesi, per tant que les duas fòrmas codominin. En efèit, pòdem considerar lisi coma lo plurau de li + l’advèrbe i ; per contra, se descompàusam lesi en les + i, aquò pausa problèma vist que les es femenin. ] [ Minhona poiré tanben estar conservat. ] [ Tuar au lòc de tuvar es englobant mès ne sanja briga la prononciation. ]

8- Los vailets aubediren a son mèste e meturen una bèra tavalha sus la taula. Au mème moment, lo hilh ainat tornèva de la caça emb sons cans : « Qu’es donc aqueth bruit ? cridèt en jurens. Credi que càntatz aquí ; n’es pas tròp lèu que torni. Sètz pèc, papair ? »

9- « Non, mon hilh, ne lo sui pas, respondut lo vielh. Si hèuc aquò, es que sui hòrt content. Càntam e sèm urús, car am bien dequé. Que lo vulhis o non, fadrà que cantis tu tanben e que te rejoíssis emb nosauts, percé que ton frair qu’èra mòrt a tornat a la via. Es com si vinè de vàder : gèir èra perdut, anuit lo vaquí retrobat.

 

 

—————————————————-

Per comparar demb lo gascon « normat » (los occitanistas regents o pròfs me corrijaràn) :

 

1- Un òmi qu’avè(va) sonque dus hilhs. Lo mei joen que digó au son pair : « Qu’ei temps que sii lo men mèste e qu’agi argent. Que cau que posqui me’n anar e que vedi país. Partejatz lo vòste ben e balhatz-me çò que devi aver. » « Ò, mon hilh, digó lo pair, com voleràs (vorràs). Qu’ès un maishant e que seràs punit. » Puish obrint ua tireta, que partegè lo son ben e ne hasó duas parts egalas.

2- Chic de jorns après, lo maishant hilh que se n’anó deu país, en hasent lo fièr e shens díser adiu a digun. Que traversèt hèra lanas, bòscs, arrius, e que vienó hens ua grana vila, on despensè tot lo son argent. Au cap de quauques mes, que devó véner las soas pelhas a ua vielha hemna e logà’s com vailet : que l’envièn aus camps tà i guardar los ases e los bueus.

3- Alavetz qu’estó hèra malurós. N’avó pas mei de leit tà dromir la nueit, ni de huec tà cauhà’s quan hasèva hred. Qu’avè(va) a còps tan grana hami qu’auré plan minjat aqueras huelhas de caulet e aqueths fruts poirits que minjavan los pòrcs, mes digun ne’u balhava arren.

4- Un ser, lo vente vueit, que’s deishè càder sus un trubès, espiant per la frinèsta los ausèths qui volavan leugèrament. Apuish que vedó paréisher hens lo cèu la lua e las estelas, e que’s digó en plorant : « Acerà, l’ostau deu men pair qu’es plen de vailets qui an pan, vin e hromatge, tan qui ne vòlen. Pendent aqueth temps, jo que’m mòri de hami aquí. »

5- E ben, que’m vau levar, qu’anerèi trobar lo men pair e que’u dirèi : « Que hasoi un pecat quan voloi vos deishar. Qu’avoi gran tòrt e que cau que’m punissitz, qu’ac sabi. Non m’aperitz pas mei lo vòste hilh, tractatz-me com lo darrèr deus vòstes vailets. Qu’estoi copable, mes que languivi luenh de vos. »

6- Lo pair qu’èra hens lo son casau, acabant d’arrosar las soas flors : que visitava los pomèrs e los arrasims. Quan vesó viéner suu camin son hilh tot cobèrt de sudor e de prova, arrossegant la cama, que podó a pena ac créder. Que’s demandè si calèva que lo punissi o que’u perdonèssi… Enfin, dab las lagremas hens los uelhs, que’u tenó los braç e, se getant au son còth, que’u balhèt un gròs poton.

7- Puish hasó asséder lo son hilh, qu’aperè las soas gents e los vesins : « Que voi l’aimar com abans, lo praube dròlle, ce’us digó autanlèu qu’estón tots arribats. B’es estat pro punit : que digun adara ne’u haci nat arcast. Vienetz lo véder, portatz-lo viste ua vèsta berogina, botatz-lo un anèth au dit e solièrs naus aus pès. Que poderatz (poiratz) tanben préner hasans, guits e miar un vetèth tuader ; que vam béver, minjar amassa e har ua grana hèsta.

8- Los vailets qu’aubedín au son mèste e que botèn ua bèra toalha sus la taula. Au medish moment, lo hilh ainat que tornava de la caça dab los sons cans : « Qu’ei donc aquet brut ? cridè en jurant. Que credi que cantatz aquí ; n’ei pas tròp lèu que torni. Ètz hòu, papà ? »

9- « Non, mon hilh, n’ac soi pas, ce responó lo vielh. Si hèi aquò, qu’ei que soi hèra content. Que cantam e qu’èm urós, pr’amor avem plan dequé. Qu’ac volhis o non, que calerà (carrà) que cantis tu tanben e que’t regaudissis dab nosautes, pr’amor lo ton hrair qui èra mort qu’ei tornat tà la vita. Qu’ei com si vienèva de vàder : ger qu’èra perdut, uei qu’es retrobat.

 

21 mai 2014

Noms de rapaces en basque

Classé dans : Alhurs,Biologia-genetica,Ecologia, natura,Lingüistica — Lo Sarmoneir @ 19 h 54 min

Au cors de mon estage, lugissi la tèsa de medecina veterinària d’un Basque qu’estudia la migracion deus rapaces e que balha lurs noms en basque. Los vachí donc ; en prumèir lo nom en basque unificat, apui en basque deu nòrd. Tot aquò per moishar, dens una lenga ont i aujut una unificacion, qu’aquò pòt menhar pus o mens lunh.

Buteo buteo : Saibelatz // Buzkoa

Pernis apivorus : Beatz erlejale (sonqu’un nom)

Circaetus gallicus : Suge arrano // Arrano nabarra

Circus aeruginosus : Arranoxka gorritza // Mirotza

Milvus milvus : Miru // Miru xuria

Milvus migrans : Miru beltz // Miru beltza

Falco tinnunculus : Belatz txiki // Hiruxka

Accipiter nisus : Gabirai // Xaflaxa, esparbera

Hieraaetus pennatus : Arrano txiki

Pandion haliaetus : Arrano arrantzale // Itsas arranoa

Circus cyaneus : San Martin arranoxka

Circus pygargus : Arranoxka urdin

Neophron percnopterus : Sai zuri // Sai xuria

Falco peregrinus : Belatz // Mirotza

Falco subbuteo : Belatz praka-gorri // Belatziriga

Falco columbarius : Mirotz

Accipiter gentilis : Aztore // Haztorea

Aquila chrysaetos : Arrano errege // Arranoa

Falco vespertinus : Belatz zanka gorri

20 mai 2014

Quauquas reflexions sus les prononciacions localas… A SEGUIR !

Classé dans : Lingüistica — Lo Sarmoneir @ 19 h 23 min

Aquò’s tarrible coma les gents, amèi los que son deu lòc, pèrden la prononciacion locala deus noms pròpes demb l’influença de la normalisacion parisianò-centrada.

L’exemple tipic es «Lapeyre». Conéishetz la famosa pub «Lapèr’, y en a pas deux» ? E ben, èi bèth l’auger entenduda mantes còps, aquò’s sonqu’en lugissent que comprenguri qu’èra «Lapeyre» ! I a de qué s’en darrigar los pèus !!

Parelh, lo camin de «Leysotte» a Vilanava… Mon papè, neishut a Talença en 1929, prenèva aqueth camin pr’anar a sons grands-parents ; ditz «Leÿssotte» e mème quasi…. «Lé-i-ssotte» ! Per contra, de gents qu’i trabalhan disen «Lézotte»… Bon Diu, mès la diftonga EY es tipiquissima de Gironda !!!

Bon, après, ‘quò’s variable : lo papè accèpta de díser «Bégueÿ» mès dira «Pénon» («Peynon»)… La mair, era, dira «Bégué», «Vimené», e serà tentada per «Boudé» (mès tanben «Boudeÿ») e «Galouché» (vs «Galoucheÿ»), per contra pensi que dirà «Peÿnon». E jo mème, disi «Guichené» coma los quites portaires deu nom, mès «Eÿsines» au contrari de les gents ; per «Pey Berland», disi entre los dus, percé qu’un vrai Bordalés modèrne ditz elàs «Pé». Pensi que les gents dissocian los -ey- medians e los -ey finaus. Brèf !

Parlam adara de «Peixotto». Ma mair e jo dísem «Peÿchotto» ; mon papè (que coneish lo lòc desempui qu’es dròlle) ditz, me sembla, entre «Peÿsotto», «Peÿchotto» e «Peÿksotto»,  demb la lenga que forca. Mès ma sòr, qu’es una Bordalesa-urbana pus recenta, s’inspira malurosament de la voètz deu tram : «Pèksotto»… Una prononciacion alunhada deu gascon e… deu portugués tanben !

Epui après, am tots los : «St Médard d’Eran», «Porté», «Arbana», «Céron» «Baza» (entendut un jorn, veridic !), «la Peillèr’» (la Palhèira), «St Pé d’Arman»,

Per contra, dens lo quite bus, la voètz ditz «Thouarss» ! Fadra qu’angui préner un bus que passa sus lo cai de les Cairias per saber se disen «Quéries», tanben.

Mès i a tanben de causas que m’intrigan :

-«Grignol» o «Grignolss» ? Dens ma familha, entendi los dus.

-«la Souÿ» o «la Souÿss» ?

-«Arbanass» o «Arbanatss» ?

etc.

Ajot : coneishi un Albigés, que viu desempui longtemps en Bordalés , ditz  »la Mouleÿre » (aquò’s rare !) mès  »le Broussé » !! E un Bordalés, pertant demb un accent tipicament bordalés, que ditz  »Falérass »  e, pire,  »Bell’ba ».

23 mars 2014

Parabòla en gascon de Cussac (Medòc)

Classé dans : Lingüistica,Medòc — Lo Sarmoneir @ 13 h 15 min

Commune de Cussac

Canton de Castelnau

Lou maynatche proudigue

Un homme n’aoué qué dus gouyats. Lou pé june dichut à soun paëy : «Es témps qué sèye moun méste et qu’aoue dé l’argént. Faou qué pusqui m’én ana et qué bède d’aou péïs. Partatchat boste ben, et dounnat mé cé qué duiou aoué.» Oui moun gouyat dichut lou paëy ; coume boudras. Sès un michant et saras punit. Apey oubrén un tiroirt, partatchét soun bén et én it dues pourtions égales.
Chic dé jouns après, l’ou michant gouyat s’én angut d’aou billatche, én adén lou fiert et s’én dire aduiou à digun. Traouesset fort dé landes, dé bos, dé ribeyres et bingut déns une grande bille aoun despénset tout saoun argént. Aou bout dé quaouques més digut bénde sas hardes à une beille femme et sé louga per esta baylet. L’embièrent as camps per y garda lous ases et lous béous.
Alors estut fort malhurus. N’aougut pas mey de leyt per droumi, ni dé huc per se caoua, quan y adé freyt. Aoué quaouques cops si grande ame qu’aouré bien minchat las ulles dé caous et lous freuyts pourrits qué minchaouent lous porcs, mé digun né li dounnaoue ré.
Un dessey, lou bentre bouyt, sé deychet toumba sus un escabet én regardan per la inestre lous aoudets qué boulaouent luigeyremén. Apey bit pareyche déns lou ciel la lune et las estéles et sé dichut en plourant : «La-bas, l’oustaou dé moun paëy es plén dé domestiques quan daou pan, daou bin, das éous et daou ourmache tan qu’én bolent. Pendén aquet témps jou mori dé ame aqui.
Eh bé baou mé léoua, ayrey trouba moun paëy et li direy : «ey eyt un péché quan ey boulut bous quitta ; ey aougut grand tort et faou qué mé punisseut lou sabe bien. Né m’appérat pas boste gouyat, trétat mé coumme lou darney dé bostes baylets. Ey estat coupable mé ey languit loun dé bous.»
Lou paëy ère déns sou casaou, finissé d’arrousa sas flous, bisitaoue lous poumeys, lous radins. Quan bit béni saou camin sou gouyat tout coubert dé sudous et dé poussière, traynan la came pouscut à pène lou creyre, sé démandet si fallé qué lou punisse ou qué li perdounnesse. Enfin abéqué las larmes déns lous uls li téndut lous bras et sé jitant à soun cot li dounet un gros poutoun.
Apey it acheyta soun gouyat ; appéret sas gens et sous bésins : «boli l’ayma coumme d’aouan, lou praoube maynatche, les y dichut taléou qu’esturent assémblats. A éstat assès punit ; qué digun adare né li ède nat réproche. Binet lou beyre ; appourtat li biste une mignoune veste, mettet li un anet aou dit et das souliers néous as pès. Pouyrat tabé prénne das bégueys, das canards et aména un bédet bon à tuoua ; ban béoure, mincha ensémble et a une grande este.
Lous baylets aoubéirent à lu meste et mirent une bère nappe su la taoule. Aou même moumén lou gouyat eynat rébiné dé la casse abéqué sous cans : «Qués doun aquet breuyt ? Cridet ét én jurant. Créde qué cantats aqui ; n’es pas trop leou qué rébèni. Cet faou moun paëy ?
«Nou mou gouyat né lou sey pas respondut lou bieillard. Si ède aco, acos qué sey plén dé joie. Cantan et sén hurus car én bien déqué, qué lou boles ou nou fadra qué cantes tu tabé et qué té réjouisses abéqué nousaouts, parce qué toun fraëy, qué ère mort, es rebingut à la bie. Acos coumme si biné dé neyche : Jey ère perdut aneuyt lou bala rétroubat.»

21 février 2014

Critica de mots utilisats per los occitanistas girondins

 

En cors d’escritura

En blu son les modificacions recentas.

Parli pas de les locucions nimèi de la conjugason. Vòli en prumèir rapelar que lo gascon (septentrionau) es en contacte – e desempui totjorn – demb lo francés e lo sentongés, e pas demb lo catalan. Qué de mèi normau qu’i augi de francismes dedens ?

Aute rapèl : i a una diferéncia entre barrejar los dialèctes (que sii perque granhan los mots shas los uns e los auts per diferentas rasons – coma P. Lavaud partatjat entre medoquin e vasadés -, o mèi perque an la volentat d’utilisar una lenga normada, centrala – coma E. Chaplain o G. Brasquet), e utilisar de barbarismes, d’ipercorrecions, a la mòda de Panoccitan, o de fòrmas verbalas faussas (condicionau e futur confonduts, accent tonic mau plaçat, desinéncias inventadas…). Açò hèi mèi puishiu, sustot quòra s’agís de personas que prenen la paraula en public en gascon per se’n hèser los ambassadors, que l’ensenhan, que ne’n hèsen la difusion… e que percaçan los francismes !

 

a de qué (à quoi), per de qué (pourquoi) – Fòrmas alambicadas, « farlabicadas » coma dirén los que les utilisan. Dens lo quite dialècte lengadocian, per pourquoi, tròban sonque perqué (Laus, Panoccitan, Occitanews, Alibèrt 1965). En fèit, la localisacion d’aquera estranja locucion nos es balhada per lo TdF : vèn de Provença rodanenca ! Citat tabé per Per Noste e d’Estalenx, mès shens localisacion precisa.  Per a de qué, remplaçar simplament per a qué.

◊ abans (avant) – En Gironda e dens les Lanas, lo Thesoc balha pas nat s. En Gironda, auram de fòrmas en [-ãŋ] ; dens les Lanas, en [-ãn]. Fau donc anar entà lo Biarn per véser aparéisher un s. D’un aut bòrn, retròbam exclusivament de fòrmas en [aw-] dens les zònas ont v interconsonantic se ditz [w]. Conclusion : dens una granda partia de la Gasconha lingüistica, avant es l’ortografa logica, mème se av- vèn deu latin ab.

ahortir (renforcer ; assurer?)  ( d’Estalenx  : maintenir, certifier, soutenir )

◊ alaissar (lasser) – Sols lassar, alassar, omèi alaiar, son atestats en gascon. Alaissar es a priori un barbarisme. N’es pas coneishut tapauc per lo FEW.

ambient (ambiance)

amuishar, muishar (montrer) – Aquò’s vrai que muishar es atestat en Gironda (Vigneau 1879). Mès lo mòt dominant es moishar (Macariënes 1763, discors de les recardèiras Bordèu 1789, Moureau 1870, Vigneau 1879, Habasque 1890). Am tanben mochar (Ferrand 1879), mostrar (1748), mustrar (Vigneau 1879). Tots aqueths mòts son un pauc vielhits (gascon modèrne : har véser - BACT 1994) mès pas pro pr’estar arcaïcs. Dens  quauquas situacions, pòdem utilisar ensenhar (ensenhatz-me la pòrta - Verdié) o parar (en parant los braç).

Andreu (André) – La toponimia gascona, Gironda inclusa, es gaunida de lòcs Andriou, Andrivet, Andribet ; tròban tabé quauques Andreou en Biarn, Armanhac e Arièja (Géoportail). Boyrie-Fénié balha tabé Andriu, aquò’s donc la fòrma a gardar aciu. Per contra, disen Sent Andrés de Cubzac [ky'zat] (sorça wèb esfaçada !) ou Sent André en Cubzagués (Bardeau 1980).

◊ aperet (appel)  – Absent deu FEW, deu TDF (cita pas que apèu, apèl), present dens d’Estalenx a costat d’aperada. Pensi qu’aperada es mèi generalisable (en gascon)… mès aquò’s una causida tot-a-fèit personala.

◊ apitar (monter (un projet…)) - Los sens recensats son :  »dresser, mettre debout, hisser, jucher, planter ». Retròbam la medissa causa dens lo FEW  : l’irèia de botar de pè, de quilhar quauquarrés, mès totjorn dens un sens concret. Adara, la question se pausa de saber dens quala mesura pòdem utilisar apitar dens un sens abstrèit coma monter en francés. N’i sui pas tot-a-fèit opausat mès fau i carcular. Apui hèi partida deus mots- »batèus » deus occitanistas (coma  estrambòrd, soscar, sicut, balèti…) emplegats a tot invèrs.

assabentar (mettre au courant)

atau de (afin de) – Construccion exotica que gèina la comprehension d’un tèxte. Probable un barbarisme, aumens en gascon : es absenta de Per Noste, Atau que’s ditz, Rèi-Bethvéder, Vidal, Moureau, Vigneau, BACT, Tradinaires, d’Estalenx, abat Foix, e lo quite TdF. Afin de se ditz per/pre fin de (Tradinaires) o per/pre tant de (Blanc, Verdié, d’Estalenx).

s’atudar

-ava (imperfèit de l’indicatiu) – Solide que ‘quò’s una fòrma bordalesa, mès los quites occitanistas sud-girondins mespresan -èva, qu’es la sola fòrma de Gasconha centrala-occidentala (Lanas, Vasadés, …).

avenidor (avenir) – Aviéner, avier, avénguer dens Per Noste ; avénguer dens Rei-Bethvéder ; aviéner, avenir en çò de l’abat Foix. Avenidor es lengadocian (Laus) e provençau (CREO Provença). En Gironda, pòdem donc utilisar avenir, e a la lemita avèner/avíer.

baishar (descendre) – S’excèptam descénder, en Gironda, am pro de varietat : daverar [-β-] en garonés e vasadés (Macarienes 1763, Ferrand 1879, Vigneau 1879, BACT 1994), devarar [-β-] en medoquin e vasadés (ALG, Vigneau 1879, BACT 1994), davarar [-β-] en Buish (ALG), davalar en marmandés (Laffargue 2007), dravar [-β-] a Sent Sefrian (ALG). Per contra, per parlar de la mar, dísem : la mar s’abaisha.

balèti (bal) – Esturi ahurbit de pas trobar ‘queth mòt dens lo TdF ! I a sonque : « BAL, BALE (m.), BAIL (g.)« . Lo quite Per Noste balha sonque bal. Rèi-Bethvéder ajota balòcha. Balèti apareish en lengadocian (Laus), en vivaro-aupenc (Faure) e en provençau « bal populaire » (CREO Provença) – tot aquò a costat de bal, bau, bale, balòcha. Un article wikipedia (http://fr.wikipedia.org/wiki/Bal%C3%A8ti) nos indica una provinença mediterraneana deu tèrme. Coneishut dens lo Gard (http://www.nemausensis.com/Patois/dico.htm). Brèf, aquò’s pas un mòt « atlantic ».

◊ barri (quartier) – Inconeishut en gascon modèrne de Gironda, e probable dens les Lanas tabé (abat Foix). Los autors son unanimes : « BÀRRI, [...] BÀRRIS (g.) ([...] b. lat. barrium [...] limite extérieure), s. m. Rempart, muraille, fortification ; grand nuage qui paraît et s’étend à l’horizon [...] ;  faubourg [...] ; fossé [...] » (TdF) ; « BARRIS, s. m., faubourg, vient de BARRA, fermé, lieu fermé » (Cénac-Moncaut 1863) ;  »BARRI, espace clos, enceinte fortifiée. Voy. Mote » (Lespy & Raymond 1887). S’agís donc d’una murralha e de çò qu’es contengut pr’aquera murralha. Parlar deu « barri Sent-Miquèu » a Bordèu, o, pire, deu « barri deu Tondut« , aquò’s díser qu’aqueths quartèirs son embarrats. E pui, aquò’s anacronic. Quartèir es milhor ; e – en passant – significa tanben hameau, un mòt qu’am pas costuma d’emplegar en francés regionau (estímam mèi quartier).

beròi (joli,  beau) – Ací, lo problèma n’es pas la grafia, vist que pòdem prononçar aquò [bɾɔj] ; lo e venent muc davant un r es frequent en Gasconha deu nòrd e de l’oèst : s’rèi, cant’ram, … Lo problèma es de prononçar [be'ɾɔj], percé qu’aquò correspond pas a les règlas localas. Un sinonime : polit (BACT 1994). Vigneau balha taplan la prononciacion demb [e] mès sembla anteriora.

◊ biais (façon, manière) – Biais es espandut un pauc pertot dens los diccionaris occitanistas, mès pas a nòste. Dísem faiçon : « fayçoun s.f. Façon. Mêmes acceptions au propre et au figuré que pour le mot français.   fayçounous, -ouse adj. Qui fait des façons [...] » (Vigneau 1879). « FÉIÇOUN /faïçoun/ sub. mas. [sic] Façon, manière [...] De toute féïçoun, quoi qu’il en soit » (abat Foix). « FAISSOUN, s. f., façon, manière » (Cénac-Moncaut 1863). « FAYSSOU, Faysson, façon [...]  FAYSSOUNÈ, qui fait des façons [...] » (Lespy  & Raymond 1887). D’Estalenx cita : fayçoùn, fayçoû, tràc, tàc, manère, manèyre, alamén, òbre, mègro, sètey, angàna, angòna, mangàno, ahù ; sàbem pas tròp çò qu’es tot aquò, mès una causa es segura : pas de biais ! E Vigneau, Foix, Cénac-Moncaut e Lespy lo citan pas briga ! Aquò nos mòisha bien que ‘quò’s un crane lengadocianisme… Idèm per biaish, qu’es ad espudir, per tant qu’augi una aparéncia bien gascona.

brac  ! (bref !)

cabussar, caponar (plonger) – Cabussar es atestat dens los diccionaris gascons, aquò’s vrai ; mès en Gasconha deu sud. Per caponar (Vidal 2003), sabi pas ont anguren granhar una tala exoticitat : significa châtrer (capon = chapon) e tabé agir lâchement (capon = poltron) ; e capihonar, en gascon deu sud, significa « sauter la tête en bas et retomber sur ses pieds ; cabrioler » (Lespy & Raymond 1887). Pus pròishe de nosauts, l’abat Foix prepausa – exceptat plonjarchampolhar (mèi demb lo sens de barboter) e tolhar… mès n’an probable pas la connotacion de plonger d’un plongeoir. La  solucion marmandesa capuishar (Laffargue 2007) pòt èster generalisabla au gascon septentrionau.

◊ caisha (boîte, caisse) – Es teoricament possible en gascon septentrionau (es la fòrma gascona meridionala, amèi en gascon septentrionau utilisan baishar, caishau, etc. Un mòt modèrne atestat es caissa [‘kεjsə] ; es cèrtas un francisme mès rapelaram qu’i a de mòts shens sh en nòrd-gascon (parei, conei, pèisser…).

campèstre (campagne) – Volentat de distanciacion lengadocianisanta ; sufís de díser campanha. En Marmandés, designa un lòc perdut, isolat, dens la campanha (influéncia agenesa), o belèu la campanha mès demb una connotacion de trou paumé.

cansat

canton (coin) – En Gironda, aquò vòu díser carrefour (ALG, Gaye 1999). Aquò’s vrai que Mensignac balha tabé la significacion coin de rue mès aquò rejunh la precedenta, e tròbam pas enlòc, en nòrd-Gasconha, l’extension a totas les accepcions de coin. Aimar mèi cunh, o a la lemita còrn. Los Marmandés disen tabé cohin per lo cunh deu huc.

◊ capitar (réussir), capitada (réussite) – Inconeishuts en Gasconha. Lengadocianismes ;  »La significacion normau de ‘capitar’ en gascon qu’ei ‘entamiar’, ‘començar’ en parlant d’un tribalh, d’ua tasca, que non ‘escàder-s’i’ (ved. Palay). » (http://loblogdeujoan.blogspot.fr/2017/05/petit-lexic-dincorrections-e-de-causas.html)

◊ car (cher = anglais « dear »)  – Dens aqueth sens, pensi que fau se rabàter suu francisme shèr (N. Laporte). Aquò’s eth qu’utilisan los locutors, que lo diferencian de car = de prix élevé.

◊ carrèira (rue) – Aquò’s vrai que lo mòt es fòrt espandut dens les regions d’òc demb lo sens de rue e chemin a l’encòp (TdF, Thesoc, Cénac-Moncaut 1863, Lespy  & Raymond 1887, abat Foix). Mès a nòste, aquò’s un arcaïsme que damòra sonque dens de diminutius, o en Vasadés dens lo sens de chemin d’exploitation (Thesoc) o, coma escriu Vigneau : « chemin de charrette, généralement compris entre deux champs et bordé de haies. » Dens lo TdF, vésem d’alhurs : »chemin creux, chemin rural, sentier, en Gascogne et Limousin« . Sui pas contra l’utilisacion de carrèira, au contrari ‘quò’s adeqüat per les bastidas e los vilatges medievaus (cf. noms medievaus de les ruas a Sent Macari : « carreyra de l’Ourdidey » etc.), mès rua, ruia, son belèu mèi apropriats dens un sens generau, per nòstas vilas modèrnas. Ad utilisar per route. Cf. tabé a Sent Pèir d’Aurilhac ont la Carreyre es un camin religant lo borg aus getins, e ont la Carreyrelongue es un camin entre les vinhas.

charrar (bavarder) – Mòt lengadocian (Laus), provençau (CREO Provença) e vivaro-aupenc (Faure). Curiosament atestat dens Rei-Bethvéder, demb la prononciacion [ʧ]. Dens lo Thesoc, present en Aups Maritims, Auda, Avairon, Erau, Gard, e en catalan. A nòsta, encara un còp, am la causida, e demb totas les nuanças que vòlen : caquetar, blagar, blagassar, blagassejar, jacassar, jagassar, javassar, chapilhar, devisar, papotar, plaidar… E be no !  N’i'n a, fau qu’anguin quèrre lunh lurs mòts… e après, critican l’òc « farlabicat » !

chepic [ ] (souci)

clavaire (trésorier) – Lo sens de trésorier es mencionat dens lo TdF, mès es precisat qu’es vielh. Sui pas totalament contr’aqueth mòt, mès fau tanben pensar a  tresaurèir. A notar que lo clavaire o clavèir èra tabé, d’autscòps, lo que gardèva les claus d’una vila o d’un ostau, lo majordome.

◊ clucas (lunettes) – Vigneau nos balha un mòt interessant : les bajauclas.

◊ çò purmèir (tout d’abord)  – Sufís de díser en purmèir, en prumèir, en permèir, en premèir. Aquò hèi benlèu mens « sintaxa occitana » mès aquò’s mens artificiau, aumens a nòste.

còla (équipe) – Mòt tipic en Lengadòc o dens los Pirenèus, mès… inconeishut a nòste. Un pauc coma se disèvan « baragana » o « shipiron » en Provença ! Vesi pas res de milhor qu’equipa. Demb una connotacion pejorativa, poirem utilisar corriòla, ligòt, palancada,… …, sivant lo sens de la frasa.

◊ concluida (conclusion) – Conclusion, bien entendut ! E pas una fòrma bastarda coma *metgina, *letradura, e auts. Amèi, escrivut atau, diuré se prononçar [-'klyj-].

contenèir (container/conteneur)

contunh (de) (sans arrêt, continuellement) – Inconeishut en Gasconha deu nòrd. Am una locucion fòrt interessanta mès pauc coneishuda per díser aquò : a tengut (Vigneau 1879), de tenelha (Masson). Tanben, en Buc : darrèir-avant (Moureau 1870).

◊ de qué (quoi – pronom interrog. seguit de qqren) – Aquò’s usuau (se ditz dens ma familha) de s’escridar de qué ? quora an mau comprís quauquarré. Mès hèser seguir aquò d’una frasa, coma dens de qué dises ?, aquò’s pas endogène a nòste. Aimar mèi qué dens aqueth sens.

dab [dab] (avec) – Èi entendut aquò mantes còps. D’autscòps, les gents sabèvan prononçar l’òc, hasèvan les ligasons, les modificacions foneticas, naturalament, per de rasons d’eufonia ; quòra escrivèvan, seguissèvan la prononciacion, çò que balha çò que los occitanistas apèran la « grafia vergonhosa » mès qu’a pas res de vergonhós. Çò que tròbi en quauqua sòrta vergonhós, aquò’s lo contrari que se practica anuit : los occitanistas deduïsen la prononciacion de çò que lugissen en grafia normalisada. Atau, disen [dab] au lòc de [dap]. Idem, la frasa lengadociana « aquesta setmana, los bèls anhèls pèisson pas luènh dins las bòrdas e dins lo prat de Joan amb los anhelons » vai èster dita  pus o mens « aquesteu sétmaneû louss bèlss agnèlss pèyssounn pass lüèn dinnss lass bordeûss é dinnss lou prat dé Djouann ambeu louss agnélounnss«   au lòc de « aquésto sémmano, louy bèlz agnèl(s) pèyssou(m) pay lèn dî lay bòrdoz é dî lou prad’dé Jan (o Tsan) an louz agnéloûs« . [ Pòdetz notar lo -a prononçat -e a la mòda gascona-occidentala dens los mediàs occitanofònes dinca dens la boca d’un provençalofòne, per pas lo citar. Mon ipotèsa es : Ortés es en zòna [-ə] (Gasconha occidentala) e Per Noste i es basat ==> los de Per Noste espanden aquera prononciacion dens lo Biarn (donc a Pau) ==> la prononciacion atenh l’UPPA e la quita  universitat de Bordèu ==> los estudiants occitanistas, d’ont que siquin, aprenen aquò shens se pausar de questions e cresen que ‘quò’s LA prononciacion ==> vènen jornalistas occitans o emplegats d’associacions occitanas o cargats de mission sus de questions occitanas, dens tot lo territòri d’òc ; aprenen lo lengadocian o lo provençau aseptisats en gardant lo [-ə]. PS : sui pas anti-ə, vist que disi atau. ]

se debanar (se dérouler, se passer) – Ridiculissime, dens lo sens que debanar significa dérouler au sens pròpe (un gumèth, un escavèth) un pauc pertot en « Occitània » (mès pas en Gironda). Vam lugir çò qu’i a dens lo TdF, donc au XIX° siègle : « DEBANA [...] Dévider, mettre le fil en écheveau ou en peloton [...] débiter des paroles [...] bâcler, dépêcher un ouvrage [...] renverser par les cornes, faire tomber ; rouler d’un lieu élevé, dégringoler ; mourir, en style familier [...] SE DEBANA, v. r. Se dévider, se dérouler ; s’écorner. » En çò de l’abat Foix : « DEBANA vb. act. Dévider ? le lin (Armagnac)« . Los occitanistes hasuren artificialament lo medís litzament de sens qu’en francés… coma se disèvan « un alugret au cafè » o « i a un bohon dens lo service »… Prepausi simplament se desrotlar, se passar, se tenir, etc. Divèrs lectors m’hèsen remarcar que lo mòt es tanben notat per Mistrau (aumens en provençau) au sens figurat, çò qu’èra passat per malha quòra avèvi lugit l’entrada DEBANA dens lo TdF. Aquò dit, fadré cercar son existéncia en gascon. D’auta part, G.J. Barceló avèva notat dens Jornalet una atestacion d’aver luòc (donc auger/àuger/aier/aver lòc a nòste) en òc medievau.

debuta (début) – Lafitte, dens sa tèsa, escriu : « vigoureusement critiqué comme une innovation récente par le linguiste provencal F.-L. Icard (Aquò d’Aquí, Déc. 2001) et désavoué par G. Narioo (País Gascons, Janv.-Fév. 2002), est ignoré du TDF et de Palay qui ne connait que debut, masculin, tout comme le catalan. Il s’agit sans doute d’un gallicisme [...] On peut lui préférer [...] coumençamén », sichi començament [-sə'men] a nòste.

dèca (faute) – A nòste, am marganha qu’es prampó saborós. O simplament fauta.

demesir (diminuer) – Encara un lengadocianisme inexplicat en çò de Girondins ! Lo vèrbe demingar, bien espandut a nòste (ALG), n’a pas res de francés, pertant ! Citarèi tabé coma vèrbes segondaris : desmingar, dimingar (ALG).

desaparéisher (disparaître) – Fòrma iberica (catalan desaparèixer, castillan desaparecer) e gascona meridionala. La preconisacion de Lafitte es desparéisher, e retingram disparéisher en Gironda. D’alhurs, lo TdF dona sonque « DESPARÈISSE, DISPARÈISSE, DISPARÈSSE (l.), DISPARÈITRE (d.), DISPARECHE, DESPARI (g.), DISPARI (carc.)« .

desbrembar, desbrombar (oublier) – Aqueths mots, mèi ses variantas inhoradas deus occitanistas « de basa » (vista l’egemonia biarnesa dens tota la Gasconha lingüistica) debrembar, debrombar, desabrembar, debrumbar, son presents en Biarn, Hautas Pirenèias, Arièja, Hauta Garona, Gèrs e Lomanha. Autament dit, en Gasconha meridionala e orientala. En Gironda, dísem essencialament oblidar ; tanben aublidar, omblidar. Dens les Lanas, i a tanben obligar.  E… desapréner en Buc !

despuish (depuis)

dessenh (dessin), dessenhar (dessiner) – Lafitte indica que ‘quò’s un catalanisme per dessin, dessinar.

un XXX deus/daus bons (un (très) bon XXX)

dintrar (entrer)

discutida (discussion) – Encara un neologisme, desgitat per lo quite Alibert. Palay prepausa discuta o discussion, retingram lo segond.

doblidar (oublier)

dorsièr (dossier)

dralha (trace, voie tracée) – Am tralha, tralh, trolha (ALG). À la trace se ditz dens lo tralh (Bergey 1923). Pòdem tabé parlar de les piadas (Gaye 1998) : marshar dens les piadas de quauqu’un.

edat (âge) – Arcaïsme en Gasconha, atestat sonque dens Per Noste, e pas dens lo quite TdF. Díser simplament atge, comprés per tots.

elejut (élu)  – Se los qu’ec utilisan sabèvan conjugar coma fau, s’apercebrén qu’aquera fòrma supausa un infinitiu eléger. Òr aqueth infinitiu es biarnés e landés (manca Bòrn e Petita Lana) ; dens los departaments 33-47-32-65-82-31-09, es legir (lugir en bordalés e garonés), donc elegit/elugit.  (http://cartodialect.imag.fr/cartoDialect/seadragon.jsp?carte=CarteALF0774&width=4880&height=5908)

empont (scène, estrade) – Absent deu TdF (mès i tròban « EMPOUNDRE, EMPOUNE (esp. imponer, lat. imponere), v. a. Elever, en Béarn, v. auboura« ). Inconeishut tabé de l’abat Foix, e d’Estalenx balha coma significacion échafaudageEstrada estant un mòt d’òc (deu latin strata), sembla donc qu’èsti la milhora solucion.

encargat de (chargé de = qui a la misson de) – Pensi que cargat de, carcat de, es mèi simple.

encastre (cadre = « dans le cadre de… ») – Medissa consideracion que per « se debanar ». Dens lo TdF :  »Rouet de charpente [...] ; châssis [...] ; cadre d’un ciel-de-lit [...] ; empâtement d’une grue, d’un beffroi ; vieux meuble encombrant [...] ; châssis en général, encadrement, clôture, chaton d’une bague [...]« . Autament dit, significa cadre mès sonqu’au sens pròpe. Au sens figurat, vau mèi emplegar cadre/quadre.

ensajar (essayer) – En Gironda, aquò’s estrange de lugir aquò, coma se les gents inhorèvan assajar (fòrma pangirondina) e sajar (fòrma vasadesa) (ALG).

entresenhas (renseignements) – Prumèir problèma : escrivut atau, lo s centrau se diré [-z-]. Segondament, Lafitte explica que ‘quò’s un catalanisme, escartat per Narioo e absent en çò de Palay. A remplaçar per rensenhaments ; Palay balha tabé endicas.

escasença (chance) – Diu èster emplegat sonque quòra vòu díser occasion, opportunité… e pas per la chança quòra son chançós !

eslissar (glisser) – La Gironda es plenha de vèrbes originaus : s’esluishar en Vasadés e Lana girondina, lincar en país garonés e entà Bordèu, arrelinjar en Buc, lurjar e lurzar en bas Medòc, litzar a Sent Macari, lissar a Taiac, limpar? (ALG, Thesoc, Macariënes 1763, Moureau 1870, Masson 1980, BACT 1994). Pus lunh, trobaràm tabé enlurrar, eslurrar (abat Foix). Eslissar se tròba dens Per Noste, mès enlòc en Gironda, aumens per çò qu’en sabi.

esmauvut (ému) – Pòdem prepausar lo mòt bordalés esmovut, deu vèrbe « esmover » (Dador 1867), o lo mòt que digun n’i trobarà  pas a díser, emocionat.

esperit (esprit) – Medissa remarca que per « beròi ». Pòdem escríver entau mès fadrà prononçar [es’pɾit].

estrambòrd (enthousiasme) – Aquò’s vrai que d’Estalenx cita ‘queth mòt pertant provençau, mès ajota « littéraire« . Lo mòt sud-gascon usuau es arsec. Utilisar entosiasme.

◊ eveniment (événement) -

farlabica, farlabicat (désigne ce qui est non authentique, fait de toutes pièces) – Lo TdF indica « FARLABIC, FARLABICO, s. Frelatage, frelaterie, artifice, en Languedoc. [...] FARLABICA, v. a. Frelater, falsifier, en Languedoc. [...] FARLABICAT, ADO, part. et adj. Frelaté, ée« .  Es tabé gascon, atestat dens lo Gèrs e lo Biarn ( »farlabicar » = frelater), en Arièja ( »farlabic » m. = tromperie, frelaterie) (FEW). Mès pas en Gironda ! A donc una afinitat meridionala e orientrala dens l’espaci gascon.

fin finala (finalement) – Estranja locucion, recurentissima en çò deus occitanistas « de basa »… coma s’una fin podèva estar auta causa que finala ! (umor). L’abat Foix balha a le fin deu conde, en fin de conde/conte. A nòste, pòdem utilisar finalament(citat tabé per d’Estalenx, a costat de hinaument (Garros) ), en fin de conte/compte, a la fin(cf. Lespy  & Raymond per lo darrèir). Aquò’s vrai que Mistrau cita « en fin finalo, à la fin finalo, à la fi finau (b.), en fin finale, en dernier résultat » mès : 1) i a « en » o « a la » en prumèir, 2) en fin finale es tabé una locucion francesa (http://www.cnrtl.fr/definition/final) e achiu lo sens es de vrai « tot a fèit a la fin, shens qu’i augi res après ». Donc, díser : fin finala, am pensat har una amassada… n’es pas adeqüat. Tot aquò dit, fin finala estut adoptat pr’una quita  »localista » vasadesa ( »Tiralanha ») qu’escriu en grafia francisada !

frais (frais = dépenses) – Arriba qu’èsti prononçat [fɾajs] ; pertant, vèn – via lo francés - deu latin fractum (CNRTL). Tot coma tractum e factum an balhat « trèit » e « hèit », diuré estar escrivut – o aumens prononçat – [fɾɛj(t)]. E, se vòlem completament integrar lo mòt, perqué pas l’escríver frèit/frèits/frèis ? Mès, per Lafitte, la question se pausa pas : coma ‘quò’s un francisme, prepausa de lo remplaçar per despensas, còstas, çò que me sembla una solucion interessanta. (Segur qu’utilisi bèth-arremat de francismes, mès aqueth pausa problèma, e la solucion n’es pas exotica !)

gaujós (joyeux) – Per Noste balha sonque gaujós ; Rei-Bethvéder balha gaujós e joiós. Lo dimorfisme gaujós/joiós se retròba en çò de Laus, Faure e CREO Provença. L’abat Foix, eth, dens les quitas Lanas, balha pas gaujós ; mès balha arregaugidós, content, hajau, joiós. En Gironda tabé, tròbam sonque joiós, o geiós en bas Medòc (Viaut 1992). Mon argument en favor de joiós es lo seguent : en Gasconha septentrionala, los adjectius en -ós son tipicament gascons (amorós, jabrós…) e los en -ús son de francismes (piús, malurús…). Òr Mèste Verdièr utilisa joiós ; donc pòdem gardar ‘queth mòt.  D’auta part, i a tanben esberit e escarrebilhat que pòden convenir.

gavidar (guider) – Mòt sud-gascon ; conselhi simplament guidar (d’Estalenx, Per Noste, etc.), deu francic *wîtan, qu’es dens tots los diccionaris (http://www.locongres.org/fr/).

gessit (issu)

govèrn (gouvernement) – Calque deu catalan govern o arcaïsme (existís en toponimia : Maugouber…)… Aquò dit, governament - qu’utilisi - es calcat, eth, sus lo francés.

ja (déjà)

hestenau (festival) – Calque deu lengadocian festenal. Pensi que pòdem aimar mèi hestejada/festejada o belèu hestegèira/festegèira, derivats de « hestejar/festejar » =  festoyer (Blanc, Bourciez 1895)… mès tanben assemblada ! Sivant lo FEW, lo lengadocian festenal vèn de festa + annalis ( »granda hèsta que torna cada an »).

hialat

las (les) – Tot lo gascon negue ditz [ləs] ; en Gironda, se ditz [les] (Vasadés, Bordalés, Buc, etc.) o [lej(s)] (Libornés, haut Entre-duas-Mars) (Bourciez 1895). La prononciacion [las] es presenta en Medòc (Romefort 2004) e es citada per Vigneau (probable per les Lanas), mès es minoritària. Lavetz, coma explicar que tot aquò s’escrivi las ? Les es mèi logic.  Les fòrmas las, mas, tas, sas semblan anterioras en Vasadés ; coexistèvan au XIX siègle demb les fòrmas en -e-. Belèu qu’aquestas darrèiras vènen deu francés mès hèsen l’especificitat deu gascon septentrionau, d’autant mèi qu’es un mot fòrt utilisat.

legidor (lecteur), legida (lecture) – Son de mots qu’auré pas espudits Arvèi Cassinhac : seré coma díser en francés un liseur (a la lemita…), la lue. No, utilisaram de mots sabents  lector, lectura.Véser : http://josiane-ubaud.com/ORRORS%20LEXICALAS.pdf

 

lenga nòsta (occitan)

libe, libi (livre)

lissar (glisser)

Lo Goiran (Langoiran) – Fantasia o meishanta trencadura d’una vielha fòrma deu tipe Longoyran, Logoyran, mès ont lo- correspond pas ad un article. Se me sovèni bien (a confirmar !) s’agís de Longorius > Longorianum.

londanh (lointain) – Barbarisme probable digut a una meishanta escritura de l’òc medievau lonhdan, que retròbam devath la fòrma lonhtèn en òc modèrne (Gaussem 1900). Per reconciliar los dus, pòdem prepausar lonhtan. E tabé les variantas lunhtan, lònhtan, apui loenhtan mèi au mijorn.

mairetat (mairie) – Mot baionés (Per Noste) ; mairia es lo mòt comunament emplegat pertot. Per lo bastiment en particulièr, am maison comuna (benlèu pas en Gironda) o ostau de vila Au XIXe siègle encara, en Gironda (Ferrand), disèvan la mèreria (francisat), donc la maireria se regasconísam.

◊ mantuns (plusieurs) – Sui  pas briga segur que sii au plurau. Sivant l’abat Caudéran : « Maint : Mânte, m.f. (archaïsme)    Plusieurs : Mant’un (mantun), f. ûne, pl. mântes-uns, mântes-ûnes. » Logic, non ? Dejà que « mantun » = « mèi d’un ».

medish (même – adj.) – Fòrma sud-gascona. En Gironda, pòdem recuperar lo vielh mòt medís. L’èi d’alhons adoptat.

medish se/si, medish quan (même si, même quand) – Fau pas confónder même coma adjectiu (cf. aquí-dessús) e même coma advèrbe ! Aquò’s pas perque lo mot es identic en francés que vai forçadament èster identic en gascon ! En gascon donc, diram eventualament quitament, assajaram d’emplegar lo mèi que púsquim quite (adj.) e belèu amèi. Los dus pòden belèu èster combinats :  »amèi se ma quita mair vingut… », encara qu’aquò’s belèu un lengadocianisme (cf. amai)

melhor + subj.

de tota mena (de toutes sortes), una mena de (une sorte de)

mensh (moins)      [majn§]

mercés, mercé, mercèi (merci) - Dejà, mercèi, dont la terminason rapèla lo « -èir » girondin, es un mòt foresian (TdF). Mercés e mercé, eths, son atestats un pauc pertot, mès pas en Gironda. Per contra, mercí, mercís, mercia, son atestats en Gironda (Dupouy, Secrets daou Diable, Tradinaires …). Mercí e mercia son atestats per Rei-Bethvéder, d’Estalenx e Atau que’s ditz. L’abat Foix, e Faure en vivaro-aupenc, coneishen mercí ; d’alhons, l’abat Foix conei sonqu’aquò, exceptat ad Aira ont se ditz mercé. E vachiu, pr’auger un apercebut pro complet en país d’òc, çò que nos ditz lo TdF : « MERCI, MARCI (a.), MACI (querc.), MARCEI (lim. d.), MERCEI (for.), MERCÉ, MECÉ, MECI (l.), MÈRCI, MÀRCI (a.), MERCE, MÈCE (toul.), MERCES, MERCÌO, MECÌO (g.), MARCE, MARCES, MARÇO (rouerg.)« .

mercejar (remercier), mercejament (remerciement)

mesclar (mélanger) – Am barrejar (Moureau 1870, Masson 1980), abarrejar (BACT 1994), e boirar (Laffargue 2007), que convènen tot-a-fèit. Mesclar e barrejar n’an pas lo medís sens, lo prumèir significant mélanger, e lo segond mêler.

mètge (médecin) – Inconeishut a nòste. Pòdem díser medecin, o, milhor, çurgent (Buget XIXe, Los Secrets dau Diable XIXe) -encara qu’aqueste èsti pulèu un chirurgien.

metgina (médecine)

mocador (mouchoir)   e auts  »-ador » per un obgèit

món (monde) – En gascon, l’ajot d’un accent agut vai pas cambiar la prononciacion deu -n finau : se prononciarà totjorn coma mon. La grafia món es catalana, e d’alhons shas eths lo -o- tonic se ditz [o]. Per contra, se vòlem a tot prètz espudir lo -e de sosten (a ! la granda question deu tarrible -e de sosten !), sufís d’escríver mond. Personalament, escrivi monde.

moviment (mouvement)

mudacion (mutation)

ne, n’ (en – pronom)

nomenar (nommer) – Aquò’s lengadocian (Laus) e vivaro-aupenc (Faure). Per Nosta balha nomar (o nommar – Atau que’s ditz), nominar, nomentar. D’Estalenx ajota nomiar.

nueit [nw-]

òsca (bravo)

pagina (page) – Lo TdF balha : « PAJO, PARJO (lim.), PATJO (l. g.), PATYO, PATYE (b.), PAGINO (niç.), PAINO (lim.) » ; lo tipe pagina n’es pas lo mèi frequent, ni lo mèi centrau. Pòdem causir paja, simplament. Per tourner la page, dísem virar la hulha (Romefort 2004).

au parat de (à l’occasion de) – En Gironda, poiram díser a l’escasença de. Per contra, escasença diu pas èster emplegat a tot invèrs (cf. aquí-dessús).

paraula (mot) – Iberisme ! Utilisar mòt/mot sivant los lòcs, son pas de francismes !

pas jamèi (jamais)  – Dens les construccions i a pas jamèi de… , sui pas jamèi vingut… , etc., es legitime, mès fau pas aquijar !  »E si pas jamèi… » per et si jamais… es absoludament redicule, tant vau un barbarisme  »de frasa » !

parçan (région, environs) -

partejar (partager)

pegasolet (autocollant) – Occitanisme fòrt espandut. Dejà l’ortografa es pas tarribla, vist qu’escrivut atau diuré se prononçar [peɣazu'let]. Apui aquò’s burlèsque… En francés, un colle-tout-seul haré redde richonar.  E, d’alhurs, « pegar » = coller n’es pas un mòt d’a nòste : ça pègue es tolzan mès pas bordalés. A nòste, un pegar es un gatge ont botan la lèit (ALG) ; dens les Lanas, un sinonime de nòsta pingueta (abat Foix). Lavetz, perqué nosauts Gascons (e Guienés) dívem nos autò-ridiculisar ?  Danièl Séré nos aufre la solucion tota simpla : autò-adesiu.

pertocar (concerner) – Fòrma panoccitana – diurí díser occitanista ? – non attestada en Gironda. Vau mèi emplegar concernar, o pulèu la fòrma corrècta concernir ; o encara, simplament, tocar.

pialat (tas), apielar, amolonar (entasser), a pièlas (à foison) – Lengadocianismes (o mòts gascons orientaus) flagrants ; mèma remarca que per « vuide ». Tas pòt se díser pilòt, carrassa, patòc, pila, pilòc, bostòc (ALG, Laffargue 2007). Entasser se ditz apilar, apilotar, patocar, apilocar, acussar, acurcussar, encarrassar(ALG, Moureau 1870, BACT 1994, Laffargue 2007). À foison se ditz a pilòts, a braçats, a paquets, a gargalhs, a garròt (Blanc, Masson 1980, BACT 1994…). Pòdem donc pas preténder que tròbam lo vocabulari de manca… o qu’es tròp francisat !

piri (pire)

plan [pla] (bien)  – Los occitanistas girondins (e gascons en generau) estent influençats per lo biarnés (cf.  »elejut », etc.) e  aqueth mot estent fòrt comun, es prononciat a la mòda biarnesa, au mesprés de tota cossideracion fonetica. En efèit, dens la pus granda partida de la Gasconha lingüistica (malurosament la nòrma biarnesa correspond a quauquarrés de minoritari), lo  n se ditz [ŋ] : [plãŋ]. (aquò’s fossilisat dens  » taplan ») E de tota faiçon, a nòste dísem bien.

poblant (habitant) – Pr’auger poblant, fadré que peuple se dishussi « pòble ». Òr ‘quò’s pas anau a nòste. Abitant es acceptat en gascon (Per Noste), aquò’s donc la solucion a privilegiar.

podut (pu)

pr’amor (parce que), pr’amor de (à cause de) – Atestats per Vigneau au XIX° siègle, mès aparentament absents de Gironda au XX° siègle. Sui pas contra pr’amor, mès percé que es mèi comun en Gironda, e tròban tabé perqué (Bourciez 1895) coma en lengadocian.

premsa (presse)

prèp (près)

prigond (profond) – Encara una causida estranja dens de bocas girondinas, se considèram la diversitat nòrd-gascona. Prigont/prigond es pas atestat qu’en Òlt e Garona (Thesoc, D. Séré). Am prehont en Vasadés, Bordalés, Medòc e Buc (ALG, Tradinaires, Romefort 2004, Lavaud 2012) ; prohont en Buc, Entre-duas-Mars, Lana girondina (ALG) ; prihont en Entre-duas-Mars (ALG ; Thesoc) ; perhont (ALG, Barreyre 1983, Lavaud 2012) e prihònt dens lo nòrd-èst de la Gironda (Thesoc) En Gironda, les solas fòrmas demb -g- son pregont (Vigneau 1879) e prigònt (Thesoc). L’etimologia vodré qu’escrivussin prehond, prihond, etc. , mès lo femenin es en -onta.

programi (programme) – Ipercorreccion per programa, cf. http://josiane-ubaud.com/linguistique.htm.

pronóncia (prononciation)

pujar (monter) – Present dens les Lanas (abat Foix) mès pas enlòc en Gironda. Se ditz montar. Aquò dit, aquò’s vrai que tròbam de  derivats de pujar en Gironda, dens la toponimia : pujada, pujaduirPujar divèva se díser au Moièn Atge, es donc a la lemita acceptable, mès pas pojar.

quan, on, gran…

quasèrn (cahier), quasernet (carnet) - Mòt reïntroduït per Per Noste, qu’es pas shens rapelar lo castilhan cuaderno. Caièr es utilisat per los locutors.

quitament (même – adv.)

refusir (refuser) – Ipercorreccion per refusar. Una mania prampó espanduda es l’ajot de i partout.

reivindicar (revendiquer), reivindicacion (revendication) – Catalanismes per revendicar, revendicacion (Lafitte 2005).

se remembrar (se souvenir), remembri (souvenir)

repotegar (radoter, grommeler…) – Mot fòrt espandut (Cevènas, Bas Lengadòc, Tolosa, Albigés, Castrés, Roèrgue, Cantau, Agenés, Biarn) mès pas a nòste. Am taplan la causida  : ropiagar, rimonar, marronar.

ressorga (ressource), sorga (source – sens fig.)

la rèsta (le reste)

result, resulta (résultat)

revirar (traduire) – Aquò significa retourner. Traduire se ditz traduíser.

risolèir (risible, amusant)

rodar las  »r » (rouler les  »r »)

salhit -> cf. gessit

sancèir (entier) – Sancèir significa sain, intact, pas abîmé : un fruit sancèir. Entier, dans sa totalité, se ditz entèir ; dens certèns lòcs, am entègre, entrègue o empenat Mès, au solide, sancèr significa  »entier » en gascon meridionau (biarnés per exemple).

sentit (sentiment) – Se retròba au costat de sentiment (que preconisi) dens Per Noste, mès pas dens Laus, Faure, CREO Provença, Atau que’s ditz, nimèi dens lo quite TdF. Homi lo catalanisme a plenh nas !

sesilha (séance) – Mencionat dens lo TdF mès shens mencion deu gascon. Prepausi seança (a la lemita sedença).

seuva (forêt) – Mòt arcaïc introduït per los occitanistas gascons. Coma tèrmes generics, l’abat Foix balha shens problèma horèst, haurèst (qu’i a fòrt de horèsts dens lo Maransin) ; haurèst es garonés, faurèst, forèst  existan tabé en haut Entre-duas-Mars  e en Libornés (Thesoc) ; e bòsc es lo mòt mèi generau. Lo vasadés ahorèst = taillis (BACT 1994) pòt estar utilisat per extension per forêtMontanha es utilisat sus la costèira (p.ex. la montanha de la Tèsta) per designar les ròcas complantadas de bòscs, e per derivacion los quites bòscs (Moureau 1870, Vidal 2003). En fèit, pòdem simplament prepausar seuga/siuga per remplaçar seuva ; es arcaïc coma aqueth, es atestat en toponimia girondina. Vèn pas de secare mès dau latin silva coma seuva (alternància -v-/-g- : cf. dauguns/dauvuns, jauga/jauva, golh/bolh, garrolh/varrolh…). Après, pòdem emplegar los noms especifics : pinhadar, pinadar, piadar, garrena, garrigar, carpolèira, cassoèra, cassoar, bedorar, etc.

si (soi) – Alibert nos indica : « se, pr. pers. des deux genres. Se, soi. La forme si est vieillie« . Pensi que pòdem utilisar se,qu’es un mòt fòrt simple. Per soi-disant, prepausi pretendut,-uda.

si pas jamei (si jamais), com pas jamei (comme jamais), etc.

sicut (sujet) – Neologisme occitaniste per sutgèit, o subjècte (mòt « corrècte ») se vòletz.

sistèmi (système) – Ipercorreccion per sistèma, cf. http://josiane-ubaud.com/linguistique.htm.

sordèir (pire)  – Barbarisme, demb lo feminin sordèira, deformacion de sordeis/sordeish (deu latin sordidus, fem. sordeissa/sordeisha), que Rei-Bethvéder e Atau que’s ditz presentan coma vielh, au costat de piri, pièger o mès maishant. En Gironda, vam díser pire, pus meishant, mèi meishant

soscar (réfléchir), soscadissa (réflexion) – Penibles occitanismes frequentissimes. Lafitte, d’après Palay, balha refleishir, pensar ; reflexion, pensada. Benlèu que pòdem ajotar carcular mès sui pas briga segur qu’aquò se disi a nòste.

subèr (super + adj/nom)

talhèr, talhèir (atelier) – Catalanisme fòrt espandut, elàs preconisat per la majoritat deus diccionaris. En gascon, pòdem notar l’existença deus noms generics obrador, obrader, obradeir/obraduir (un pauc artificiau en Gironda anuit, mès gascon taplan), e tanben… atelièr. Dens una optica sud-gascona, talhèr pòt èster acceptat au costat d’obrader, lo prumèir augent un sens abstrèit e lo segond un sens concret :  » Segon jo, ‘l’obrader’ (melhor qu »obrador’, enqüèra qu’aqueste darrèr sia sinonime d’obrader segon Palay;  ‘obrador’ qu’ei totun ambiguü pr’amor que sap designar l’obrèr tanben) qu’ei lo lòc on tribalha l’obrèr , l’artesan, lo fabricant:. Dongas, l’obrader qu’ei un lòc de fabricacion, de produccion, de tribalh. Lo talhèr, per contra, qu’ei un lòc on s’i amassan monde tà s’i apréner o melhorar ua disciplina, un lòc d’ensenhança, de formacion e de practica e lo mot que sap designar tanben aquesta quita amassada. » (http://loblogdeujoan.blogspot.fr/2017/05/petit-lexic-dincorrections-e-de-causas.html). E de tota faiçon, talhèir es au grand còp segur un crane barbarisme (…o neologisme s’àimatz mèi !)

telefonet (téléphone) – Demb lo sens de téléphone portable, es desgitat per lo quite Sumien (http://opinion.jornalet.com/lenga/blog/831/cossi-raprochar-loccitan-e-lo-catalan-ii) que pr’un còp seguissi. Un telefonet es encara mens un telefòne. Un telefonet es un petit telefòne. Preconisi donc telefòn(e).

temeruc (craintif, timide) – Inexistent en nòrd-gascon : se dirà pauruc, paurut, crentiu…

tèmi

tèrratrem (séisme) -

testimòni (témoin), testimoniar (témoigner), testimoniatge (témoignage) – Arcaïsmes. En Gironda : temonh, temonhar, temonhatge. N’am pas besonh, tapauc, d’anar dinc a temoen, temoanhar, temoanhatge !

tira (liste) – Occitanisme. A la lemita, pòdem utilisar tèira.

tirador (tiroir)

tòca (but, objectif) – Neologisme inhorat de Mistral, Alibert e Palay, desavoat per Narioo  Lafitte prepausa de remplaçar aver per tòca per aver (auger/àuger/ager/aier) en vista. Tròbam egau tòc : vesinar dau tòc = toucher au but (Barreyre 1983) ; mès, Barreyre augent un lengatge particulièr, lo milhor mòt a retenir es pit. Atau, am tocar au pit = toucher au but. Pòdem utilisar objectiu dens de frasas mèi formalas. E familièrament, toucher au but se dirà popar lo shancònhe.

tot, plaçat après lo nom (la vila tota) – Lafitte indica qu’aquò’s inconeishut en gascon. Plaçar tot en prumèir.

totun (cependant, pourtant, quand même) – Fòrma sud-gascona tipica ((( Si-fèit, es atestat a Cissac, en Medòc ; mès es fòrt marginau en nòrd-gascon )))  ; en Gasconha septentrionala : egau, pertant, taplan, çaquelà(aqueth darrèir en marmandés).

trapadèra (piège) – Tracanard [-ə-] es lo mòt ideau (BACT 1994). Trapadèra sembla fòrt èster un barbarisme (un lengadocianisme) : trapadèla = piège en lengadocian (Alibert 1965).

tremolar (trembler) – Mot ancian, mès acceptable a la rigor ! En nòrd Medòc, trimolar ; senó, tremblar. E après, am tot un talh de mòts per descríver de les nuanças : ganilar, ganitar (tremblar de frid, en Medòc) ; fresilhonar, s’estrementir (mèi leugèir, Medòc) ; tartalhar, estrementir (mèi leugèir, Buc) ; fredilhonar (mèi leugèir, deduït de fredilhon – Masson 1980), grenguilhar (garonés).

se trufar (se moquer), trufandisa (moquerie) – Atestat en çò de l’abat Foix, mès pas enlòc en Gironda. A part lo francisme pas tarrible se mocar (confusion demb se mocar = se moucher) e lo familhèir se fóter, som praubes : s’arralhar es bas-medoquin, e escarnir n’es pas un sinonime exact. Per moquerie, relevèri moquet (Dupouy  ) e risèia (Moureau 1870).  Si-fèit : se trufar e trufaire son citats per Vigneau ! (demb trufandèr coma sinonime landés) Aquò dit, es pas bordalés pr’autant !

uei (aujourd’hui), uei lo dia (de nos jours, actuellement)

uflar (gonfler) – En generau, a nòste, utilísam gonflar… qu’es la solucion de Per Noste (a costat d’en·hlar) mès tabé de Faure e deu CREO Provença ! L’abat Foix, eth, balha islar, hinglar. Donc, pòdem gardar gonflar. Uflar, eth, es lemosin, entr’auts corresian (Béronie & Vialle 1824). Tabé estar embohit, embohicat…

vàder, vàser (devenir ; rendre = faire devenir) – Un locutor naturau girondin qu’ausís vàser vielh o vàser grand vai bien ríser ! En Gironda, vàder e vàser significan naître, au costat principalament de « nèisher » (ALG) ! Devenir se ditz simplament (de)venir, (de)vèner, (de)víer, (de)vir… sivant los lòcs. L’abat Foix nos balha víner, devíner, deviéner, a costat de vàder òc-be, mès en Gironda, nada mencion (ni literatura tradicionala, ni lexics, ni collectatges) de vàder/vàser = devenir.  Per contra, am tabé se botar, se méter, se far : chaleminaire me vòli botar (cançon vasadesa).  Enfin, per rendre, am botar, rénder, hèser venir (e variantas).

vam (élan, entrain) – Mot lengadocian tipic : lo TdF balha « VANC, VAN (rh.), BANC, BAN, BAM (l.), BANS (querc.), BONC (rouerg.), BON (lim.), ENVANC, ESVANC (m.), s. m. Elan, secousse [...] branle, impulsion« . Nada mencion deu gascon, donc. Am donc tot un patòc de mòts per remplaçar aquò : aviada, (ba)lanç, entrin, arsec, … Lo quite Narioo espudís aqueth mot (véser http://loblogdeujoan.blogspot.fr/2017/05/petit-lexic-dincorrections-e-de-causas.html).

vertadièr, vertadèir (vrai) – Vrai dens lo sens d’autentic, mès los occitanistas an malurosament tendença a lo plaçar a tot invèrs : un vertadèir con (aimar mèi : un franc con, un meishant con, un satre con), e curiosament (per distanciacion per rapòrt au francés) en hasent una inversion : una volentat vertadièra de…, un enjòc vertadièr, etc. Mès deriva de « vertat », remplaçat anuit per lo francisme « veritat ». Donc, exceptat dens certèns cas, preconisi d’emplegar vrai (o verai [bɾaj], se vòletz), qu’es completament inclús dens les expressions ò-be-de-vrai, de vrai, p’rai, a díser (lo) vrai

◊ vist [bist] - Encara un desfaus de la grafia alibertina. Se ditz [bis] e [biz] avant voièla, e avant una consona auta que [s, p, t, k]. Lo t es sonque etimologic. Normalament, l’eufonia diuré fonccionar, mès los occitanistas de basa coneishen pas l’eufonia.

la vita vitanta (la vie quotidienne)

vuide (vide) - Coma inhorar lo polimorfisme nòrd-gascon ? Am a l’encòp voit, vuit e voeit (ALG). En Dordonha, am voide, viude ; en Òlt e Garona, viude, voite (Thesoc).

 

 

E sovenètz-vos : çò que perdram en francisant, ec poiram ganhar d’un aut bòrn, en introduïsent de mòts aublidats.

28 janvier 2014

Lexic de patoés de Sta Fe (la Granda)

Classé dans : Dordonha,Entre Duas Mars,Lingüistica — Lo Sarmoneir @ 20 h 44 min

Dens Ley Tastounemens d’un Avuglé de Charles GARRAU. ‘Quò’s dau brageiragués.

 

Angleyte, petit lézard – anglèita

Adoubade, chanvre grossier – adobada

Aco, heurt, obstacle – acòp

Abisse de abissa, v. ruiner – abissar

Amouda, v. exciter – amodar

Acharraou, déchirure

Abrasa, v. écraser – abrasar

Bergaou, frelon – bergaud

Butide, adj. repoussée – butida

Boyne, borne. – bòina

Barrége de barrégea, v. brandir, secouer violemment – barrejar

Brigailla, v. briser à petits morceaux – brigalhar

Barradi, enclos – barradís

Bourdeyrage, petite métairie – bordeira(t)ge (?)

Boussi, morceau – bocin

Bléde, poiré, être mou, sans énergie -

Courdil, cordeau – cordilh

Cambéléte, cloche-pied – cambeleta

Cergné, cercle  – cernhe

Champo, vague qui se brise -

Clé-dé-teste, crâne - clesc de tèsta

Cabournu, adj. creux – cabornut

Chaouprenade, charmille – chauprenada

Crambillou, petite chambre – crambilhon

Cliquéte, point du jour – cliqueta

Cléde, palissade – cleda

Dissipaciou, prodigalité – dissipacion

Dal, faux – dalh

Daléte de daléta, v. palpiter – daletar

Désaguse de désagusa, v. émousser – desagusar

Eynancen de eynança, v. avancer, dépêcher – esnançar

Escripo, petite boîte dans un coffre – escripòt

Engullie de engullia, v. enfiler – engulhar

Eymagen, pampre – esmagent (?)

Eybouilla, v. écraser – esbolhar

Escarcailla, v. briser en éclats – escarcalhar

Eybarri, adj. état d’un tonneau desséché, disjoint – esbarrir

Eybarranquérey, de eybarranca, v. casser bras et jambes, briser – esbarrancar

Espouti, écraser sous un poids – espotir

Espoufida, faire des efforts pour respirer – espofidar

Empa, encombre, ce qui gêne -

Escarrabisse, écrevisse – escarabissa

Flage, pousse d’une plante – flaja

Flaquéja, action des flots qui battent la rive – flaquejar

Fé, feu – fec (fuec)

Félour, peur – felor

Fourrége, de fourrégea, disperser – forrejar

Furége, furieux – furege

Gorge, bouche – gòrja

Graoupi, accrocher – graupir

Giscla, jeter des cris aigus – gisclar

Géma, gémir – gemar

Grou, réduit, gîte -

Gaoutéte, petite joue – gauteta

Grumille, petite larme – grumilha

Isté, manière dont une chose va

Jarmassa, s’agiter avec effort – jarmassar

Lavastré, albâtre – lavastre

Laouzé, éclair – lauset

Liré, lys – lire

Landa, de landa, ouvrir entièrement - landar

Laquène, lambin – laquène

Mal, mail – malh

Maya de maya, orner – maiar

Masse, massue – massa

Morré, moudre – mòlre

Marre, pioche – marra

Mourcilla, essayer à manger, mordiller – morcilhar

Mou, volume

Niblé, nuage – nible

Ourdillade de ourdilla, nipper – ordilhar

Perpil, cil – perpilh

Présimavén de présima, apercevoir à peine – presimar

Paraouli, discours – paraulís

Pantène, jeter à plat – pantèner

Perpilla, clignoter – perpilhar

Planège, plateau – planèja

Ray, clarté, rayon – rai

Rounça, jeter avec force – ronçar

Rasclé, adj  étique – rascle

Rebuti, repousser – rebutir

Rage de ragea, luire – rajar

Ranquéni, chétif, engourdi – ranquenit

Régagnou, raboteux – reganhós

Raoucénou, au fig. acariâtre, adj. roque – raucenós

Révers (à), extrêmement, beaucoup – a revèrs

Soou, sol, aire – sòu

Seillade, à plein seau - selhada

Souparti, séparer – sopartir

Sapi de sapi, saisir – sapir

Sofrène de sofréna, sangloter – saufrenar

Sanfoyne, violon – sanfòina

Tey, tombeau – taic 

Talina, lambiner – talinar

Taoupa, mâle de la taupe – taupat

Torré, trop griller – tòrrer

Uce, sourcil – ussa

Vistembule, vestibule. - vistembule

25 janvier 2014

Parabòla reconstituada

Classé dans : Lingüistica — Lo Sarmoneir @ 11 h 39 min

Edouard Bourciez, que reculhit la parabòla deu dròlle prodigue dens la majoritat de les comunas de Gasconha lingüistica, èra ensenhant-cercaire a Bordèu. Escrivut donc la version reconstituada de la parabòla de Bordèu, que vací, originau mèi transcripcion. ‘Quò’s coma una assaja de normalisacion, o puslèu de desfrancisacion. Vésem mòts utilisats per Verdièr.

 

ORIGINAU

1. Un ome abèbe pas que dus gouyats. Lou mey june dichut à soun pay : « S’en ba téms que siguï moun méste é qu’aùji de l’arjén. Faù que pusquï me n’ana é que béji péis. Partatjats boste bén, é balhats-mé sonque dibï aùjé » – « O bé, moun drole, dichut lou pay, coume lou boudras. Sus un machan, é seras punit » Epuy, oubrén la tiréte, partatjèt soun bén, é n’en hit duyes pourciouns egales.

2. Petit de jours après, lou machan drole se n’angut daù bilatje, hadén daù mourguerous é chéns pas dide adiù à digun. Trabessèt mantes landes, dos bos, de las ribeyres, é bingut déns une grande bile oun despensèt dinqu’aù darrey parac. Aù cap de caùques més, discut bénde sas pelhes end’une bielhe fame é se louga baylét : l’embièren capat lous cams per i garda lous ases é lous beùs.

3. Labéts, estut à la biasse. N’aùgut brigue de leyt per droumi la nuyt, ni huc per se caùha quan hadèbe freyt. Caùquescops abèbe ta grande hamï que s’auré pla minjat aquéres hulhes de caùs é aquéts fruyts pouyrits de qui minjen lous porcs ; més digun li balhabe arré.

4. Un dessé, lou bénte bouyt se dechèt toumba sus une cheyre, en gueytan praù finestroun lous aùdéts que boulaben leùgeyremén. Puy, bit parèche déns lou ciel la lune é las estéles, é se dichut en plouran : « Labas, l’oustaù de moun pay és plén de doumestiques qu’an pan é bin, eùs é froumatje, tan que n’en bolen. Jou, pendén aquéste téms, me morï de hamï aci.

5. Hé bé, baù me leba, anguerey trouba lou pay é li direy : Hirï un pecat, quan decidèrï de boulé bous quita. N’aùgurï pas dreyt, é faù que me punissets, lou sabï bién. M’apèrets pas mey boste gouyat, treytats-mé coume lou darrey de bostes bayléts. Esturï un digunas, més me languissèbi lougn de bous. »

6. Lou pay ère déns soun casaù : fenissèbe d’arrousa sas flous ; besitabe lous poumeys é lous radins. Quan bit beni saù camin soun drole tout caperat de sudou é de pousseyre, treynan la came, pouscut à péne i creyre. Se damandét si falèbe que lou punisse ou que lou perdounèsse. Anfin, dam las larmes déns lous ulhs, li tendut lous bras, é se jitan à soun cot li dounèt un gros poutoun.

7. Puy hit acheyta soun gouyat ; aperèt soun mounde é lous besins : « Boli l’eyma coume aban lou praùbét de drole, lisi dichut taleù qu’esturen arribats. Es estat prou punit : que digun adare li héde nade résoun. Benèts lou beyre, pourtats-li biste une mignoune bèste, metèts-li un anèt aù dit é souliés neùs as pés. Pouyrats tabé bous préne dos bigueys, dos guits, é mena un bedèt boun à tua : ban beùre à galét, minja touts à l’encop é ha grande hèste.

8. Lous bayléts aùbediren à lur méste é boutèren bère nape sus la taùle. Saù méme cop lou gouyat l’eynat tournabe de la casse abèc sous cans : « Qu’és aco ? caù boulh, escridèt ét en juran. Crédi que bramats bous-aùs pr’aqui, n’és pas trop leù que rebénï. Suts foù, moun pay ? »

9. « Nou, moun drole, n’en suy pas, respoundut lou bielh, si lou hédi ataù, aco’s que suy plén de joye. Cantan é soun urus, car an prou de qué, boute ! Que bulhes ou nou, fadra qué cantes tu tabé é que festéjes dam nous-aùs, a caùse que toun fray qu’ère mort és arrebiscoulat é tournat à la bie. Aco’s coume si benèbe de nèche : jey ère perdut, anuyt lou bala retroubat. »

E. Bourciez.

 

TRANSCRIPCION

 

1. Un òme avèva pas que dus gojats. Lo mèi june dishut a son pair : « S’en va temps que sigui mon mèste e qu’augi de l’argent. Fau que pusqui m’en anar e que vegi peís. Partatjatz vòste ben, e balhatz-me çònque divi auger. » – « Òc-ben, mon dròlle, dishut lo pair, coma lo vodràs. Sus un maishant, e seràs punit. » Epui, obrent la tireta, partatgèt son ben e n’en hit duias porcions egalas.

2. Petit de jorns après, lo maishant dròlle s’en angut dau vilatge, hadent dau morguerós e shens pas díder adiu a digun. Traversèt mantas landas, daus bòscs, de las ribèiras, e vingut dens una granda vila ont despensèt dinc au darrèir parac. Au cap de quauques mes, discut vénder sas pelhas end’una vielha fama e se logar vailet : l’envièren  capath los camps per i gardar los ases e los beus.

3. Lavetz, estut a la biaça. N’augut briga de lèit per dromir la nuit, ni huc per se cauhar quand hadèva  freid. Quauques còps, avèva tan granda hami que s’auré  plan minjat aqueras hulhas de caus e aqueths fruits poirits de qui minjan los pòrcs ; mès digun li balhava arren.

4. Un desser, lo vente voit, se dishèt tombar sus una shèira, en gaitant prau finestron los audèths que volavan leugèirament. Pui, vit paréisher dens lo cièl la luna e las estelas, e se dishut en plorant : « Labàs, l’ostau de mon pair es plen de domestiques qu’an pan e vin, eus e fromatge, tant que n’en vòlen. Jo, pendent aqueste temps, me mòri de hami ací. »

5. E ben, vau me levar, anguerèi trobar lo pair e li dirèi : Hiri un pecat quand decidèri de voler vos quitar. N’auguri ps dreit, e fau que me puníssetz, lo sabi bien. M’apèretz pas mèi vòste gojat, traitatz-me coma lo darrèir de vòstes vailets. Esturi un digunàs, mès me languissèvi lonh de vos. »

6. Lo pair èra dens son casau : fenissèva d’arrosar  sas flors ; vesitava los pomèirs e los radims. Quand vit venir sau camin son dròlle tot caperat de sudor e de possèira, trainant la cama, poscut a pena i creire. Se damandèt si falèva que lo punisse  o que lo perdonèsse. Anfin, damb las larmas dens los ulhs, li tendut los braç, e se gitant a son còth li donèt un gròs poton.

7. Pui hit asheitar son gojat ; aperèt son monde e los vesins  : « Vòli l’aimar coma avant lo praubet de dròlle, lisi dishut tanlèu qu’esturen arribats. Es estat pro punit : que digun adara li hède nada reson. Venetz lo veire, portatz-li viste une minhona vèsta, metetz-li un anèth au dit e solièrs nèus aus pès. Poiratz tanben vos préner daus viguèirs, daus guits, e menar un vedèth bon a tuar : vam beure a galet, minjar tots a l’encòp e har granda hèsta.

8. Los vailets aubediren a lur mèste e botèren bèra napa sus la taula. Sau mème còp lo gojat l’ainat tornava de la caça avèc sons cans : « Qu’es aquò ?  quau bolh, escridèt-eth en jurant. Credi que bramatz vosauts pr’aquí, n’es pas tròp lèu que revèni. Sutz fòu, mon pair ? »

9. « Non, mon dròlle, n’en sui pas, respondut lo vielh, si lo hèdi atau, aquò’s que sui plen de jòia. Cantam e som urús, car am pro dequé, bota ! Que vulhes o non, fadrà que cantes tu tanben e que festeges damb nosauts, a causa que  ton frair qu’èra mòrt es arreviscolat e tornat a la via. Aquò’s coma si venèva de nèisher : gèir èra perdut, anuit lo valà retrobat. »

24 janvier 2014

Sus l’arpitan

Classé dans : Alhurs,Lingüistica,Musica e cançons — Lo Sarmoneir @ 13 h 16 min

 

Atz ací una fòrt bròia cançon en francoprovençau :

http://www.bing.com/videos/search?q=dor+meyna&qs=n&form=QBVR&pq=dor+meyna&sc=2-9&sp=-1&sk=#view=detail&mid=6A4258EDE84941B18DEB6A4258EDE84941B18DEB

 

L’arpitan (mòt « reneishentista ») o francoprovençau (mot de lingüistas), autament dit patoés, es la lenga tradicionala de la part de Lyon (Liyon), Saint-Etienne (Sant-Etiève), Grenoble (Grenoblo), Bourg-en-Bresse (Bôrg), Annecy (Ènneci), Chambéry (Chambèri), Genève (Geneva), Lausanne (Losena), Aosta (Aoûta), Neuchâtel (Nôchâtél)… Es a l’origina deu parlar populari lionés o deu « gaga » de Saint-Etienne. Intermediària entre l’òc e l’oïl, es una lenga pro conservatriça. N’en tornarèi parlar !

8 janvier 2014

LES CONJUGASONS BORDALESAS (en entègre)

Classé dans : Lingüistica — Lo Sarmoneir @ 18 h 23 min

Conjugaison en bordelais «viticole», établie à partir des présents textes, et, en complément, de :

  • Caudéran Hippolyte, Dialecte bordelais, essai grammatical, Aubry libr., Paris, 1861.

  • Dador Guillaume, Essai grammatical sur le gascon de Bordeaux, ou Guillaoumet debingut grammérien, Maison Lafargue, Bordeaux, 1867. (Arch. Mun. de Bordeaux, BIB 7 A 17)

Notes préliminaires

  • Les temps composés, non mentionnés, se construisent – sauf influence française – avec le verbe avoir : èi tombat.

  • L’impératif négatif se construit sur le subjonctif présent : n’anes pas, n’ànetz pas.

  • Il existe de nombreux verbes à alternance vocalique, où e/o devient è/ò à l’indicatif présent, au subjonctif présent et à la première personne de l’impératif : bornar, donar, rotlar, sonar, voler… ; aperar, deishar, pregar…

  • PREMIER GROUPE

    Verbes en -AR

    FORME RÉGULIÈRE :

    CANTAR

    Indicatif présent : canti, cantas, canta, càntam, càntatz1, cantan.

    Indicatif imparfait : cantavi, cantavas, cantava, cantàvam, cantàvatz, cantavan.

    Prétérit : cantèri, cantères, cantèt, cantèrem, cantèretz, cantèren.

    Futur : cantarèi, cantaràs, cantarà, cantaram, cantaratz, cantaràn.

    Conditionnel : cantarí, cantarés, cantaré, cantarem, cantaretz, cantarén.

    Subjonctif présent : que canti, cantes, cante, càntem, càntetz, canten.

    Subjonctif imparfait : que cantèssi, cantèsses, cantèsse, cantèssem, cantèssetz, cantèssen.

    Impératif : canta, cantem, cantetz.2

    Participe passé : cantat, cantada.

    Participe présent : cantant/cantent.3

    ANAR

    Indicatif présent : vau, vas, vai/va, vam, vatz, van.

    Indicatif imparfait : anavi, anavas, anava, avàvam, anàvatz, anavan.

    Prétérit : anguri, angures, angut, angúrem, angúretz, anguren.

    Futur : anguerèi, angueràs, anguerà, angueram, angueratz, angueràn.

    Conditionnel : anguerí, anguerés, angueré, anguerem, angueretz, anguerén.

    Subjonctif présent : qu’ani, anes, ane, ànem, ànetz, anen.

    Subjonctif imparfait : qu’angussi, angusses, angusse, angússem, angússetz, angussen.

    Impératif : vai/va, anem4, anatz.

    Participe passé : anat, anada.

    Participe présent : anant.

    ESTAR5

    Indicatif présent : sui, sus, es, som, sutz/sètz6, son.

    Indicatif imparfait : èri, èras, èra, èram, èratz, èran.

    Prétérit : esturi/furi, estures/fures, estut/fut, estúrem/fúrem, estúretz/fúretz, esturen/furen.

    Futur : serèi, seràs, serà, seram, seratz, seràn.

    Conditionnel : serí, serés, seré, serem, seretz, serén.

    Subjonctif présent : que sigui, sigues, sigue, síguem, síguetz, siguen.7

    Subjonctif imparfait : qu’estussi/fussi, estusses/fusses, estusse/fusse, estússem/fússem, estússetz/fússetz, estussen/fussen.

    Impératif : sigues, siguem, siguetz

    Participe passé : estat, estada.

    Participe présent : estant.

    HAR8

    Indicatif présent : hèdi, hèdes, hèi, hèdem, hèdetz, hèden.

    Indicatif imparfait : hadèvi, hadèvas, hadèva, hadèvam, hadèvatz, hadèvan.

    Prétérit : hiri, hires, hit, hírem, híretz, hiren.

    Futur : harèi, haràs, harà, haram, haratz, haràn.

    Conditionnel : harí, harés, haré, harem, haretz, harén.

    Subjonctif présent : qu’hèssi/hèdi, hèsses/hèdes, hèsse/hède, hèssem/hèdem, hèssetz/hèdetz, hèssen/hèden.

    Subjonctif imparfait : qu’hissi, hisse, hisse9, híssem, híssetz, hissen.

    Impératif : hèi, hadem, hadetz.

    Participe passé : hèit, hèita.

    Participe présent : hadent.

    SECOND GROUPE (1)

    Verbes en -IR > -ÍS

    FORME RÉGULIÈRE :

    FENIR

    Indicatif présent : fenissi, fenisses, fenís, feníssem, feníssetz10, fenissen.

    Indicatif imparfait : fenissèvi, fenissèvas, fenissèva, fenissèvam, fenissèvatz, fenissèvan.

    Prétérit : feniri, fenires, fenit, fenírem, feníretz, feniren.

    Futur : fenirèi, feniràs, fenirà, feniram, feniratz, feniràn.

    Conditionnel : fenirí, fenirés, feniré, fenirem, feniretz, fenirén.

    Subjonctif présent : que fenissi, fenisses, fenisse, feníssem, feníssetz, fenissen.

    Subjonctif imparfait : que fenissi/fenissèssi, fenisses/fenissèsses, fenisse/fenissèsse, feníssem/fenissèssem, feníssetz/fenissèssetz, fenissen/fenissèssen.11

    Impératif : fenís, fenissem, fenissetz.

    Participe passé : fenit, fenida.

    Participe présent : fenissent.

    SECOND GROUPE (2)

    Verbes en -IR > -Ø

    FORME RÉGULIÈRE :

    DROMIR

    Indicatif présent : dròmi, dròmes, dròm, dròmem, dròmetz, dròmen.

    Indicatif imparfait : dromèvi, dromèvas, dromèva, dromèvam, dromèvatz, dromèvan.

    Prétérit : dromiri, dromires, dromit, dromírem, dromíretz, dromiren.

    Futur : dromirèi, dromiràs, dromirà, dromiram, dromiratz, dromiràn.

    Conditionnel : dromirí, dromirés, dromiré, dromirem, dromiretz, dromirén.

    Subjonctif présent : que dròmi, dròmes, dròme, dròmem, dròmetz, dròmen.

    Subjonctif imparfait : que dromissi, dromisses, dromisse, dromíssem, dromíssetz, dromissen.

    Impératif : dròm, dromem, drometz

    Participe passé : dromit.

    Participe présent : droment.

    Dans cette catégorie se trouvent les verbes AUFRIR (> aufre, pp. aufèrt), COBRIR (> cobre, pp. cobèrt), MORIR (> mòr, pp. mòrt), OBRIR (> obre, pp. obèrt), PARTIR (> part), SENTIR (> sènt), SERVIR (> sèrv), SHEGUIR (> shèc), SOFRIR (> sofre, pp. sofèrt), SORTIR (> sòrt), TENIR (> tèn), VENIR (> vèn).

    TENIR

    Indicatif présent : tèni, tènes, tèn, tènem, tènetz, tènen.

    Indicatif imparfait : tenèvi, tenèvas, tenèva, tenèvam, tenèvatz, tenèvan.

    Prétérit : tinguri, tingures, tingut, tingúrem, tingúretz, tinguren.

    Futur : tingrèi, tingràs, tingrà, tingram, tingratz, tingràn.

    Conditionnel : tingrí, tingrés, tingré, tingrem, tingretz, tingrén.

    Subjonctif présent : que tèni, tènes, tène, tènem, tènetz, tènen.

    Subjonctif imparfait : que tingussi, tingusses, tingusse, tingússem, tingússetz, tingussen.

    Impératif : tèn, tenem, tenetz.

    Participe passé : tingut, tinguda.

    Participe présent : tenent.

    VENIR

    Indicatif présent : vèni, vènes, vèn, vènem, vènetz, vènen.

    Indicatif imparfait : venèvi, venèvas, venèva, venèvam, venèvatz, venèvan.

    Prétérit : vinguri, vingures, vingut, vingúrem, vingúretz, vinguren.

    Futur : vingrèi, vingràs, vingrà, vingram, vingratz, vingràn.

    Conditionnel : vingrí, vingrés, vingré, vingrem, vingretz, vingrén.

    Subjonctif présent :

    Subjonctif imparfait : que vingussi, vingusses, vingusse, vingússem, vingússetz, vingussen.

    Impératif : vèn, venem, venetz.

    Participe passé : vingut, vinguda.

    Participe présent : venent.

    TROISIÈME GROUPE (1a)

    Verbes en -ER posttonique [ə]

    FORME RÉGULIÈRE :

    PÈRDER

    Indicatif présent : pèrdi, pèrdes, pèrd12, pèrdem, pèrdetz13, pèrden.

    Indicatif imparfait : perdèvi, perdèvas, perdèva, perdèvam, perdèvatz, perdèvan.

    Prétérit : perduri, perdures, perdut, perdúrem, perdúretz, perduren.

    Futur : perdrèi, perdràs, perd, perdram, perdratz, perdràn.

    Conditionnel : perdrí, perdrés, perd, perdrem, perdretz, perdrén.

    Subjonctif présent : que pèrdi, pèrdes, pèrde, pèrdem, pèrden.

    Subjonctif imparfait : que perdussi, perdusses, perdusse, perdússem, perdússetz, perdussen.

    Impératif : pèrd, perdem, perdetz.

    Participe passé : perdut, perduda.

    Participe présent : perdent.

    DÍDER14

    Indicatif présent : didi, dides, ditz, dídem, dídetz, diden.

    Indicatif imparfait : didèvi, didèvas, didèva, didèvam, didèvatz, didèvan.

    Prétérit : dishuri, dishures, dishut, dishúrem, dishúretz, dishuren.

    Futur : dirèi, diràs, dirà, diram, diratz, diràn.

    Conditionnel : dirí, dirés, diré, direm, diretz, dirén.

    Subjonctif présent : que didi, dides, dide, dídem, dídetz, diden.

    Subjonctif imparfait : que dishussi, dishusses, dishusse, dishússem, dishússetz, dishussen.

    Impératif : ditz, didem, didetz.

    Participe passé : dit, dita.

    Participe présent : dident.

    MÈTER

    Indicatif présent : mèti, mètes, mèt, mètem, mètetz, mèten.

    Indicatif imparfait : metèvi, metèvas, metèva, metèvam, metèvatz, metèvan.

    Prétérit : miri, mires, mit, mírem, míretz, miren.

    Futur : metrèi, metràs, metrà, metram, metratz, metràn.

    Conditionnel : metrí, metrés, metré, metrem, metretz, metrén.

    Subjonctif présent : que mèti, mètes, mète, mètem, mètetz, mèten.

    Subjonctif imparfait : que missi, misses, misse, míssem, míssetz, missen.

    Impératif : mèt, metem, metetz.

    Participe passé : mis, misa.

    Participe présent : metent.

    PRÉNDER/PRÉNER

    Indicatif présent : preni, prenes, pren, prénem, prénetz, prenen.

    Indicatif imparfait : prenèvi, prenèvas, prenèva, prenèvam, prenèvatz, prenèvan.

    Prétérit : priri, prires, prit, prírem, príretz, priren.

    Futur : prendrèi, prendràs, prendrà, prendram, prendratz, prendràn.

    Conditionnel : prendrí, prendrés, prendré, prendrem, prendretz, prendrén.

    Subjonctif présent : que preni, prenes, prene, prénem, prénetz, prenen.

    Subjonctif imparfait : que prissi, prisses, prisse, príssem, príssetz, prissen.

    Impératif : pren, prenem, prenetz.

    Participe passé : pris, prisa.

    Participe présent : prenent.

    TROISIÈME GROUPE (1b)

    Verbes en -ER tonique [e]

    AUGER

    Indicatif présent : èi, as, a, am, atz/avetz, an.

    Indicatif imparfait : avèvi, avèvas, avèva, avèvam, avèvatz, avèvan.

    Prétérit : auguri, augures, augut, augúrem, augúretz, auguren.

    Futur : aurèi, auràs, aurà, auram, auratz, auràn.

    Conditionnel : aurí, aurés, auré, aurem, auretz, aurén.

    Subjonctif présent : qu’augi, auges, auge, àugem, àugetz, augen.

    Subjonctif imparfait : qu’augussi, augusses, augusse, augússem, augússetz, augussen.

    Impératif : auge15, augem, augetz.

    Participe passé : augut, auguda.

    Participe présent : augent.

    FALER

    Indicatif présent : fau.

    Indicatif imparfait : falèva.

    Prétérit : falut.

    Futur : fadrà.

    Conditionnel : fadré.

    Subjonctif présent : que fale.

    Subjonctif imparfait : que falusse.

    Impératif : inusité.

    Participe passé : falut.

    PODER

    Indicatif présent : pòdi/pòi, pòdes, pòt, pòdem, pòdetz, pòden.

    Indicatif imparfait : podèvi, podèvas, podèva, podèvam, podèvatz, podèvan.

    Prétérit : poscuri, poscures, poscut, poscúrem, poscúretz, poscuren.

    Futur : poirèi, poiràs, poirà, poiram, poiratz, poiràn.

    Conditionnel : poirí, poirés, poiré, poirem, poiretz, poirén.

    Subjonctif présent : que pusqui, pusques, pusque, púsquem, púsquetz, pusquen.16

    Subjonctif imparfait : que poscussi, poscusses, poscusse, poscússem, poscússetz, poscussen.

    Impératif : inusité, podem, podetz.

    Participe passé : poscut, poscuda.

    Participe présent : podent.

    SABER17

    Indicatif présent : sèi/sabi, sabes, sap, sàbem, sàbetz, saben.

    Indicatif imparfait : sabèvi, sabèvas, sabèva, sabèvam, sabèvatz, sabèvan.

    Prétérit : saburi, sabures, sabut, sabúrem, sabúretz, saburen.

    Futur : saurèi, sauràs, saurà, sauram, sauratz, sauràn.

    Conditionnel : saurí, saurés, sauré, saurem, sauretz, saurén.

    Subjonctif présent : que sabi/saishi, sabes/saishes, sabe/saishe, sàbem/sàishem, sàbetz/sàishetz, saben/saishen.

    Subjonctif imparfait : que sabussi, sabusses, sabusse, sabússem, sabússetz, sabussen.

    Impératif : «très-douteux» selon H. Caudéran. En général francisé.

    Participe passé : sabut, sabuda.

    Participe présent : sabent.

    VALER

    Se conjugue avec les mêmes terminaisons que voler, à l’exception des formes vòs et vòtz que l’on ne retrouve pas pour valer.

    VOLER

    Indicatif présent : vòli, vòs/vòles, vòu, vòlem, vòtz/vòletz, vòlen.

    Indicatif imparfait : volèvi, volèvas, volèva, volèvam, volèvan, volèvan.

    Prétérit : voluri, volures, volut, volúrem, volúretz, voluren.

    Futur : vodrèi, vodràs, vodrà, vodram, vodratz, vodràn.

    Conditionnel : vodrí, vodrés, vodré, vodrem, vodretz, vodrén.

    Subjonctif présent : que vòli, vòles, vòle, vòlem, vòletz, vòlen.

    Subjonctif imparfait : que volussi, volusses, volusse, volússem, volússetz, volussen.

    Impératif : inusité.

    Participe passé : volut, voluda.

    Participe présent : volent.

    TROISIÈME GROUPE (2)

    Verbes en -RE

    BEURE

    Se conjugue comme escriure. On remplace escri- par be-. Cependant, Dador note une alternance vocalique originale : buvi, buvent, mais bevuri, bevut.

    CÒIRE

    Indicatif présent : còdi, còdes, còi/còid, còdem, còdetz, còden.

    Indicatif imparfait : codèvi, codèvas, codèva, codèvam, codèvatz, codèvan.

    Prétérit : coduri, codures, codut, codúrem, codúretz, coduren.

    Futur : coirèi, coiràs, coirà, coiram, coiratz, coiràn.

    Conditionnel : coirí, coirés, coiré, coirem, coiretz, coirén.

    Subjonctif présent : que còdi, còdes, còde, còdem, còdetz, còden.

    Subjonctif imparfait : que codussi, codusses, codusse, codússem, codússetz, codussen.

    Impératif : còi, codem, codetz.

    Participe passé : còit/codut, còita/coduda.18

    Participe présent : codent.

    CREIRE

    Indicatif présent : credi, credes, crei, crédem, crédetz, creden.

    Indicatif imparfait : credèvi, credèvas, credèva, credèvam, credèvatz, credèvan.

    Prétérit : creduri, credures, credut, credúrem, credúretz, creduren.

    Futur : creirèi, creiràs, creirà, creiram, creiratz, creiràn.

    Conditionnel : creirí, creirés, creiré, creirem, creiretz, creirén.

    Subjonctif présent : que cregi/credi, creges/credes, crege/crede, crégem/crédem, crégetz/crédetz, cregen/creden.

    Subjonctif imparfait : que credussi, credusses, credusse, credússem, credússetz, credussen.

    Impératif : crei, credem, credetz.

    Participe passé : credut, creduda.

    Participe présent : credent.

    DIURE

    Indicatif présent : divi, dives, diu, dívem, dívetz, diven.

    Indicatif imparfait : divèvi, divèvas, divèva, divèvam, divèvatz, divèvan.

    Prétérit : discuri, discures, discut, discúrem, discúretz, discuren.

    Futur : diurèi, diuràs, diurà, diuram, diuratz, diuràn.

    Conditionnel : diurí, diurés, diuré, diurem, diuretz, diurén.

    Subjonctif présent : que divi, dives, dive, dívem, dívetz, diven.

    Subjonctif imparfait : que divussi/discussi, divusses/discusses, divusse/discusse, divússem/discússem, divússetz/discússetz, divussen/discussen.

    Impératif : inusité.19

    Participe passé : divut/discut, divuda/discuda.

    Participe présent : divent.

    ESCRIURE

    Indicatif présent : escrivi, escrives, escriu, escrívem, escrívetz, escriven.

    Indicatif imparfait : escrivèvi, escrivèvas, escrivèva, escrivèvam, escrivèvatz, escrivèvan.

    Prétérit : escrivuri, escrivures, escrivut, escrivúrem, escrivúretz, escrivuren.

    Futur : escriurèi, escriuràs, escriurà, escriuram, escriuratz, escriuràn.

    Conditionnel : escriurí, escriurés, escriuré, escriurem, escriuretz, escriurén.

    Subjonctif présent : qu’escrivi, escrives, escrive, escrívem, escrívetz, escriven.

    Subjonctif imparfait : qu’escrivussi, escrivusses, escrivusse, escrivússem, escrivússetz, escrivussen.

    Impératif : escriu, escrivem, escrivetz.

    Participe passé : escrivut, escrivuda.

    Participe présent : escrivent.

    PLAURE

    Indicatif présent : plau.

    Indicatif imparfait : plavèva.

    Prétérit : plavut.

    Futur : plaurà.

    Conditionnel : plauré.

    Subjonctif présent : que plave.

    Subjonctif imparfait : que plavusse.

    Impératif : inusité.

    Participe passé : plavut.

    Participe présent : plavent.

    PLEIRE

    Indicatif présent : plesi, pleses, pled, plésem, plésetz, plesen.

    Indicatif imparfait : plesèvi, plesèvas, plesèva, plesèvam, plesèvatz, plesèvan.

    Prétérit : plesuri, plesures, plesut, plesúrem, plesúretz, plesuren.

    Futur : pleirèi, pleiràs, pleirà, pleiram, pleiratz, pleiràn.

    Conditionnel : pleirí, pleirés, pleiré, pleirem, pleiretz, pleirén.

    Subjonctif présent : que plesi, pleses, plese, plésem, plésetz, plesen.

    Subjonctif imparfait : que plesussi, plesusses, plesusse, plesússem, plesússetz, plesussen.

    Impératif : inusité.

    Participe passé : plesut, plesuda.20

    Participe présent : plesent.

    VEIRE

    Indicatif présent : vedi, vedes, vei, védem, védetz, veden.

    Indicatif imparfait : vedèvi, vedèvas, vedèva, vedèvam, vedèvatz, vedèvan.

    Prétérit : viri, vires, vit, vírem, víretz, viren.

    Futur : veirèi, veiràs, veirà, veiram, veiratz, veiràn.

    Conditionnel : veirí, veirés, veiré, veirem, veiretz, veirén.

    Subjonctif présent : que vegi, veges, vege, végem, végetz, vegen.

    Subjonctif imparfait : que vissi, visses, visse, víssem, víssetz, vissen.

    Impératif : vei, vegem, vegetz.

    Participe passé : vist, vista.

    Participe présent : vedent.

    VIURE

    Se conjugue comme diure, encore que l’existence des formes en viv- au subjonctif imparfait et au participe passé ne soit pas certaine.

    1Et aussi cantatz, selon Dador.

    2 H. Caudéran donne aussi les formes en -am, -atz.

    3 Sans être attesté pour le verbe cantar, ce dimorphisme existe par exemple pour entrar, arribar, gueitar, et on trouve l’une ou l’autre forme selon les verbes.

    4 H. Caudéran donne aussi anam, qui est la seule forme donnée par Dador.

    5Plus rarement èster.

    6Selon Dador.

    7Dador donne une curieuse conjugaison en que sii, sies, etc. Il se peut qu’il s’agisse en fait de que sigi, siges, etc. Idem pour l’impératif.

    8On trouve la variante far à l’infinitif. Nous n’indiquons pas les conjugaisons en f-.

    9On trouve que hisse, sans élision.

    10Et aussi fenissetz (finissetz) selon Dador.

    11La seconde forme est donnée par Dador.

    12La dernière consonne du radical changera de prononciation en passant en position finale. Ainsi : apercéber > aperceb/apercep [aper'sep],  cóser > cotz [kus], córrer > cor [ku], ríder > ritz [ri], díder > ditz [di].

    13Et aussi perdetz selon Dador.

    14Il existe aussi la forme dire à l’infinitif.

    15Et non augue, selon H. Caudéran.

    16H. Caudéran donne aussi que pòdi, etc.

    17Dador utilise sauger, d’où sauguri, etc.

    18La première forme a plutôt une fonction d’adjectif verbal.

    19H. Caudéran donne cependant diu.

    20H. Caudéran précise qu’il est «à peu près inusité».

12345
 

Luxeetvolupte |
Actuel |
Newyorkcity2012 |
Unblog.fr | Créer un blog | Annuaire | Signaler un abus | Insidelayers
| Lanouvelleperspective
| love star