LOU SARMOUNEY / LE JHACASSOUS

5 novembre 2014

Lo lexic variat de les vias

Classé dans : geografia,Lingüistica,Paisatge — Lo Sarmoneir @ 9 h 40 min

Les vias de comunicacion son desempui l’Antiquitat de lòcs qu’atiran la populacion. Pòdem citar, en Aquitània, lo camin Gallian (Bordèu-Vasats), lo camin romiu (Bordèu-Baiona) empruntat per los sent-jaqués, lo pleonasmic camin de la via (Bordèu-Cubzac), la Cauçada (Bordèu-Cotràs-Peirigüers), lo camin hariau (camin costèir traversant la Lana Grand) o la Levada (Bordèu-Punta de Grava)…

Los toponimes se referent ad aqueras vias – e tanben a les mens importantas – pòden derivar deu gaulés camminus (la Caminòta, Camenal, les Cami(n)adas…). La nom de Sendets significa « ensemble de petits camins » (*semitellas > *sem(i)dèths). De noms pòden se referar, a l’origina, a la natura de la via : podèva estar pavada (rua Paimentada, la Herrada, la Granda Ferrada…), o simplament empeirada per facilitar lo passatge de les carretas (la Carrèira (Longa)…), omèi rehauçada coma aquò’ra la costuma dens l’Antiquitat (la Levada…). Lo latin [via] calceata, eth, nos a balhat pro de toponimes de tipe « la Cauçada » (e en particulièr Sent Martin la Cauçada).

Quauques mòts son tipics de la Lana, coma pegulhèira e cor(re)gèira que rapèlan los tragèits deus tropèths capvath los grands espacis bravichuts. Los mòts passa (puslèu maritime), tralha o viòt, eths, son mens especifics.

Dens les vilas, tròban tanben de carrèiras, mès sonqu’en gascon medievau, coma nos ec indican les placas de ruas a Sent Macari. Per contra, carruet (entre Sent Macari e La Rèula), carreiron, carreiròta, carreiròt, son totjorn visibles. Per l’anecdòta, entenduri un jorn una fama pas tan vielha emplegar lo mòt carruet. Au contrari, la Ruassa designa una granda rua.

Quauque còp, una mesura de distança es utilisada, coma per la comuna de Quarta Lèga, qu’èra a quata lègas de Blaia suu camin d’Engolesme. Per contra, Tressas e Cestàs, tradicionalament « a tres lègas » e « a sheis lègas » son de faus amics ; en realitat, Tressas designa les tèrras de Tritius, e Cestàs es una deformacion de Fescals, deu latin *fiscariis « lemita de bans senhoriaus sus un axe rotèir a peatge ».

Solide, los axes de comunicacion èran ponctuats d’estapas. Atau, bèth-arremat de lòcs pòrtan lo nom de « la Pòsta« , coma a Montuçan o a Cestàs. I fadré ajotar l’Òste, l’Ostet, l’Ostessa, Bon Òste… que rapèran aubèrjas. Etauliers vèn deu sentongés étaule « establa, escuria, aubèrja » ; per Masion, vèn deu latin *mansionem « ostau d’estapa, aubèrja ».

Poiram enfin mencionar la granda varietat de les interseccions. D’una part, les horcas (la Caforcha, los Tres Còrns [les Trois Cornes en francés], la Horcada, la Horquèira…) ; d’auta part, los quate-camins (lo Canton, Canton de les Sorcièras, los Quate Camins, la Crosilha, l’Estela…)… E milhor encara, « los Sheis Camins«  !

22 août 2014

Causas entendudas – Sus l’accent bordalés

Classé dans : Au hiu deus jorns,Lingüistica — Lo Sarmoneir @ 17 h 37 min

Vèni d’enténder una pub a la radiò : « … à la Sauve, proche Créon » … mès aquò’s un gasconisme, non ?

 

Una remarca sus de causas entendudas. Les gents (los junes citadins, sustot) pèrden l’accent bordalés per préner un accent mèi francés, parisièn. Mès i a daus trèits que se consèrvan mèi que non pas d’auts. Per exemple, los que dispareishen d’abòrd son la prononciacion dau e atòne e la prononciacion de les voaièlas nasalas ; mès son gardadas la dubertura daus o e eu apui lo  relaishament de les consonas intervocalicas. Aqueth darrèir trèit es interessant mès sui pas segur qu’èsti pro estudiat. Entendi sovent per les ruas de junes bordalés (5-20 ans, qué) díser « gavé«   entre [ge] e [gae], mème [ge:]. E aquò se retròba dens daus mòts entenduts dens ma familha, en çò de gents qu’an l’accent bordalés :

- mon papè : tandis que [tãikə], alors [aɔʁ] (mès tanben [a'lɔʁsə])

- ma mair : voilà ['vwaa] (o [waa], [wa:]), alors [aɔʁ], regarde [ʁəaʁdə] (o [ʁaʁdə])

- mon toton : quelque chose [kɛʃɔzə] (pas exactament lo mème cas de figura)

La prononciacion madame shens lo d es coneishuda tanben.

Aquò’s a botar en relacion demb la tendença a prononciar, dens les lengas romanas (mès pas lo francés !), [β ð ɣ] les consonas [b d g] quora son intervocalicas.

21 août 2014

Parabòla en gascon d’Endarnòs : dau gascon locau ad una assajada de gascon seminormat

Classé dans : Bassin e Hauta Landa girondina,Lingüistica — Lo Sarmoneir @ 22 h 59 min

Tèxte d’origina

Lo dròlle pròdigue

 

1- Un òme n’avè que dus hilhs. Lo mèi jene dishut a sòn pair : « Es temps que sisgui mòn mèste e qu’agi argent. Fau que pusqui m’en anar e que vegi dau país. Partatgetz vòste bèn e balhetz-me ce que divi auger. » « Ò, mòn hilh, dishut lo pair, com vodràs. Sès un maishant e s’ràs punit. » Apui obrins un tiroir, partatgèt sòn bèn e n’en hit duv’s (duus) parts egalas.

2- Chic de jorns après, lo maishant hilh s’en angut dau país, en hens lo fièrt e shens díder adiu a digun. Travassèt hòrt de landas, das bòscs, de les ribèiras, e vingut dens una granda vila, ont despensèt tot son argent. Au bot de quauques mes, estèt aublijat (òblijat) de vénder sas hardas a una vielha hemna e se logar per estar vailet : l’envièren as camps per i gardar los aines e los beus.

3- Alòrs estèt hòrt malerús. N’avut pas mèi de lèit per dromir la nuit, ni de huc per se cauhar qüand hadèv’ freid. Avè quauque còp tant grand’ hame qu’auré bien minjat aqueras hulhas de caulet e aqueths fruits porrits que mingèvan los pòrcs, mès digun ne li balhèv’ arren.

4- Un dessèir, lo vente voit, se dishèt tombar sur un taboret, espiens per la frinèsta los audèths que volè’an liugèirament. Apèi vit paréisher dens lo cièl la luna e les estelas, e se dishut en plorens : « Alà, l’ostau de mòn pair es plen de dòmestiques qu’an pan, vin e hormatge, tant que n’en vòlen. Pendens aqueth temps, jo, mòri de hame aquí. »

5- E ben, vaut me levar, airèi trobar papair e li dirèi : « Heri un pecat qüand voluri vos quitar. Avuri grand tòrt e fau que me puníssetz, lo sabi bien. Ne m’apèretz pas mèi vòste hilh, tretatz-me com lo darrèir de vòstes vailets. Estèri copable, mès languivi lunh de vos. »

6- Lo pair èra dens sòn casau, fenissens d’arrosar sas flors : vesitèva los pomèirs e los radims. Qüand vit venir sau camin sòn hilh tot caperat de sudor e de possièra, trainans la cama, poscut a pena lo creire. Se demandèt si falèv’ que lo punissi o que li perdonèssi… Enfin, emb les larmas dens los ulhs, li tendit los braç e, se gitens a sòn còth, li balhèt un gròs pichòt.

7- Apèi hit asseitar sòn hilh, sonèt sas gents e los vesins : « Vòli l’aimar com davant, lo prave dròlle, lesi dishut, tanlèu qu’estèren tots arribats. A estat assez punit : que digun adara ne li hèci nat repròishe. Vinetz lo véder, portetz-li viste una minhona vèsta, metetz-li una baga au dit e das solièrs nèus as pès. Poiratz tanben préner viguèirs, canards e amenar un vetèth bòn a tu(v)ar ; vam búver, minjar ensemble e har una granda hèsta. »

8- Los vailets aubediren a sòn mèste e meturen una bèra napa ses la taula. Au mème moment, lo hilh ainat revinèv’ de la caça emb sòs cans : « Qu’es donc aqueth bruit ? cridèt en jurens. Credi que càntatz aquí ; n’es pas tròp lèu que reveni. Sètz pèc, papair ? »

9- « Non, mòn hilh, ne lo sèu pas, respondut lo vielh. Si hèuc aquò, es que sèu hòrt content. Càntam e sèm erús, car am bien dequé. Que lo vulhes o non, fadrà que cantes tu tanben e que te rejoíssis emb nosauts, percé que tòn frair qu’èra mòrt es revingut a la via. Es com si vinèv’ de vader : gèir èra perdut, anuit lo valà retrobat.

 

1- Remplaçar los francismes (e irregularitats d’accentuacion probable digudas au francés) per de fòrmas pròishas, atestadas dens lo mème airau dialectau

Lo dròlle prodigue

 

1- Un òme n’avè que dus hilhs. Lo mèi jene dishut a son pair : « Es temps que sisgui mon mèste e qu’agi argent. Fau que pusqui m’en anar e que vegi dau país. Partatgetz vòste bèn e balhetz-me ce que divi auger. » « Ò, mon hilh, dishut lo pair, com vodràs. Sès un maishant e s’ràs punit. » Apui obrins una tireta, partatgèt son bèn e n’en hit duv’s (duus) parts egalas.

2- Chic de jorns après, lo maishant hilh s’en angut dau país, en hens lo fièrt e shens díder adiu a digun. Travassèt hòrt de landas, das bòscs, de les ribèiras, e vingut dens una granda vila, ont despensèt tot son argent. Au cap de quauques mes, estèt oblijat de vénder sas hardas a una vielha hemna e se logar per estar vailet : l’envièren as camps per i gardar los aines e los beus.

3- Lavetz estèt hòrt malerús. N’avut pas mèi de lèit per dromir la nuit, ni de huc per se cauhar qüand hadèv‘ freid. Avè quauque còp tant grand’ hame qu’auré bien minjat aqueras hulhas de caulet e aqueths fruits porrits que mingèvan los pòrcs, mès digun ne li balhèv‘ arren.

4- Un dessèir, lo vente voit, se dishèt tombar sus un shèite, espiens per la frinèsta los audèths que volè’an liugèirament. Apèi vit paréisher dens lo cèu la luna e les estelas, e se dishut en plorens : « Alà, l’ostau de mon pair es plen de vailets qu’an pan, vin e hormatge, tant que n’en vòlen. Pendens aqueth temps, jo, mòri de hame aquí. »

5- E ben, vaut me levar, airèi trobar papair e li dirèi : « Heri un pecat qüand voluri vos quitar. Avuri grand tòrt e fau que me puníssetz, lo sabi bien. Ne m’apèretz pas mèi vòste hilh, treitatz-me com lo darrèir de vòstes vailets. Estèri copable, mès languivi lunh de vos. »

6- Lo pair èra dens son casau, fenissens d’arrosar sas flors : vesitèva los pomèirs e los radims. Qüand vit venir sau camin son hilh tot caperat de sudor e de possièra, trainans la cama, poscut a pena lo creire. Se demandèt si falèv‘ que lo punissi o que li perdonèssi… Enfin, emb les larmas dens los ulhs, li tendut los braç e, se gitens a son còth, li balhèt un gròs pichòt.

7- Apèi hit asseitar son hilh, sonèt sas gents e los vesins : « Vòli l’aimar com davant, lo prave dròlle, lesi dishut, tanlèu qu’estèren tots arribats. A estat propunit : que digun adara ne li hèci nat repròche. Vinetz lo véder, portetz-li viste una minhona vèsta, metetz-li un anèth au dit e das solièrs nèus as pès. Poiratz tanben préner viguèirs, guits e menar un vetèth bon a tu(v)ar ; vam búver, minjar amassa e har una granda hèsta. »

8- Los vailets aubediren a son mèste e meturen una bèra tavalha ses la taula. Au mème moment, lo hilh ainat revinèv‘ de la caça emb sòs cans : « Qu’es donc aqueth bruit ? cridèt en jurens. Credi que càntatz aquí ; n’es pas tròp lèu que reveni. Sètz pèc, papair ? »

9- « Non, mon hilh, ne lo sèu pas, respondut lo vielh. Si hèuc aquò, es que sèu hòrt content. Càntam e sèm erús, car am bien dequé. Que lo vulhes o non, fadrà que cantes tu tanben e que te rejoíssis emb nosauts, percé que ton frair qu’èra mòrt es revingut a la via. Es com si vinèv‘ de vader : gèir èra perdut, anuit lo valà retrobat.

 

2- Regularisar la conjugason

Lo dròlle prodigue

 

1- Un òme n’avè que dus hilhs. Lo mèi jene dishut a son pair : « Es temps que sii mon mèste e qu’agi argent. Fau que pusqui m’en anar e que vegi dau país. Partatjatz vòste bèn e balhatz-me ce que divi auger. » « Ò, mon hilh, dishut lo pair, com vodràs. Sès un maishant e seràs punit. » Apui obrins unatireta, partatgèt son bèn e n’en hit duv’s (duus) parts egalas.

2- Chic de jorns après, lo maishant hilh s’en angut dau país, en hens lo fièrt e shens díder adiu a digun. Travassèt hòrt de landas, das bòscs, de les ribèiras, e vingut dens una granda vila, ont despensèt tot son argent. Au cap de quauques mes, estèt oblijat de vénder sas hardas a una vielha hemna e se logar per estar vailet : l’envièren as camps per i gardar los aines e los beus.

3- Lavetz estèt hòrt malerús. N’avut pas mèi de lèit per dromir la nuit, ni de huc per se cauhar qüand hadè freid. Avè quauque còp tant grand’ hame qu’auré bien minjat aqueras hulhas de caulet e aqueths fruits porrits que mingèvan los pòrcs, mès digun ne li balhèva arren.

4- Un dessèir, lo vente voit, se dishèt tombar sus un shèite, espiens per la frinèsta los audèths que volèvan liugèirament. Apèi vit paréisher dens lo cèu la luna e les estelas, e se dishut en plorens : « Alà, l’ostau de mon pair es plen de vailets qu’an pan, vin e hormatge, tant que n’en vòlen. Pendens aqueth temps, jo, mòri de hame aquí. »

5- E ben, vau(c) me levar, airèi trobar papair e li dirèi : « Hiri un pecat qüand voluri vos quitar. Avuri grand tòrt e fau que me puníssitz, lo sabi bien. Ne m’apèritz pas mèi vòste hilh, treitatz-me com lo darrèir de vòstes vailets. Estèri copable, mès languivi lunh de vos. »

6- Lo pair èra dens son casau, fenins d’arrosar sas flors : vesitèva los pomèirs e los radims. Qüand vit venir sau camin son hilh tot caperat de sudor e de possièra, trainens la cama, poscut a pena lo creire. Se demandèt si falè que lo punissi o que li perdonèssi… Enfin, emb les larmas dens los ulhs, li tendut los braç e, se gitens a son còth, li balhèt un gròs pichòt.

7- Apèi hit asseitar son hilh, sonèt sas gents e los vesins : « Vòli l’aimar com davant, lo prave dròlle, lesi dishut, tanlèu qu’estèren tots arribats. A estat pro punit : que digun adara ne li hèci nat repròche. Vinetz lo véder, portatz-li viste una minhona vèsta, metetz-li un anèth au dit e das solièrs nèus as pès. Poiratz tanben préner viguèirs, guits e menar un vetèth bon a tu(v)ar ; vam búver, minjar amassa e har una granda hèsta. »

8- Los vailets aubediren a son mèste e meturen una bèra tavalha ses la taula. Au mème moment, lo hilh ainat revinè de la caça emb sòs cans : « Qu’es donc aqueth bruit ? cridèt en jurens. Credi que càntatz aquí ; n’es pas tròp lèu que reveni. Sètz pèc, papair ? »

9- « Non, mon hilh, ne lo sui pas, respondut lo vielh. Si hèuc aquò, es que sui hòrt content. Càntam e sèm erús, car am bien dequé. Que lo vulhis o non, fadrà que cantis tu tanben e que te rejoíssis emb nosauts, percé que ton frair qu’èra mòrt es revingut a la via. Es com si vinè de vàder : gèir èra perdut, anuit lo valà retrobat.

3- Auts arrenjaments possibles per una normalisacion pus possada

Lo dròlle prodigue

 

1- Un òme n’avè que dus hilhs. Lo mèi june dishut a son pair : « Es temps que sii mon mèste e qu’agi argent. Fau que pusqui m’en anar e que vegi país. Partatjatz vòste ben e balhatz-me çò que divi auger. » « Ò, mon hilh, dishut lo pair, com vodràs. Sès un maishant e seràs punit. » Apèi obrins una tireta, partatgèt son ben e n’en hit duas parts egalas.

[ En òc normat, june es considerat coma un francisme. Egau, ne capèra pas l’aira gascona en generau, mès sonque lo Bordalés. Es donc un francisme de contacte (benlèu un sentongisme ?) e pas un francisme de degradacion de la lenga. Aquò’s donc pr’aquò que lo gardi. ]

2- Chic de jorns après, lo maishant hilh se’n angut dau país, en hens lo fièr e shens díder adiu a digun. Travarsèt hòrt de landas, de bòscs, de ribèiras, e vingut dens una granda vila, ont despensèt tot son argent. Au cap de quauques mes, estèt oblijat de vénder sas hardas a una vielha hemna e se logar per estar vailet : l’envièren aus camps per i gardar los aines e los beus.

[ En gascon normat, an costuma d’escríver on. Ont es mèi logic, cf. la prononciacion gascona. ] [ Gardi oblijat au lòc d’obligat, aquesta darrèira fòrma n’estent pas atestada en gascon septentrionau. ]

3- Lavetz estèt hòrt malurús. N’avut pas mèi de lèit per dromir la nuit, ni de huc per se cauhar qüand hadè freid. Avè quauque còp tant grand’ hame qu’auré bien minjat aqueras hulhas de caulet e aqueths fruits poirits que mingèvan los pòrcs, mès digun ne li balhèva arren.

[ Escrivi qüand e non quan coma ‘quò’s la costuma en gascon normat, aquera fòrma fautiva se prononciant coma can. ]

4- Un dessèir, lo vente voit, se dishèt tombar sus un shèite, espiens per la frinèsta los audèths que volèvan liugèirament. Apèi vit paréisher dens lo cèu la luna e las estelas, e se dishut en plorens : « Alà, l’ostau de mon pair es plen de vailets qu’an pan, vin e hormatge, tant que ne’n vòlen. Pendens aqueth temps, jo, mòri de hame aquí. »

[ Pòden utilisar las mès les es egau una fòrma logica en gascon septentrionau. ]

5- E ben, vau(c) me levar, airèi trobar papair e li dirèi : « Hiri un pecat qüand voluri vos quitar. Avuri grand tòrt e fau que me puníssitz, lo sabi bien. Ne m’apèritz pas mèi vòste hilh, treitatz-me com lo darrèir de vòstes vailets. Estèri copable, mès languivi lunh de vos. »

[ Utilisi treitatz e non tractatz percé que tractare > treitar, coma tractum > trèit. ]

6- Lo pair èra dens son casau, fenins d’arrosar sas flors : vesitèva los pomèirs e los radims. Qüand vit venir sau camin son hilh tot caperat de sudor e de possièra, trainens la cama, poscut a pena ic creire. Se demandèt si falè que lo punissi o que li perdonèssi… Enfin, emb las larmas dens los ulhs, li tendut los braç e, se gitens a son còth, li balhèt un gròs pichòt.

[ Possièra es la sola fòrma coneishuda en gascon septentrionau. Aurem poscut utilisar possèira (mès benlèu qu’es una fòrma reconstituada per E. Bourciez, per Bordèu) o prova/povra (pus landés). ]

7- Apèi hit asseitar son hilh, sonèt sas gents e los vesins : « Vòli l’aimar com davant, lo praube dròlle, lisi dishut, tanlèu qu’estèren tots arribats. Es estat pro punit : que digun adara ne li hèci nat repròche. Vinetz lo véder, portatz-li viste una bròia vèsta, metetz-li un anèth au dit e solièrs nèus aus pès. Poiratz tanben préner viguèirs, guits e menar un vetèth bon a tuar ; vam búver, minjar amassa e har una granda hèsta. »

[ Èi causit lisi au lòc de lesi, per tant que les duas fòrmas codominin. En efèit, pòdem considerar lisi coma lo plurau de li + l’advèrbe i ; per contra, se descompàusam lesi en les + i, aquò pausa problèma vist que les es femenin. ] [ Minhona poiré tanben estar conservat. ] [ Tuar au lòc de tuvar es englobant mès ne sanja briga la prononciation. ]

8- Los vailets aubediren a son mèste e meturen una bèra tavalha sus la taula. Au mème moment, lo hilh ainat tornèva de la caça emb sons cans : « Qu’es donc aqueth bruit ? cridèt en jurens. Credi que càntatz aquí ; n’es pas tròp lèu que torni. Sètz pèc, papair ? »

9- « Non, mon hilh, ne lo sui pas, respondut lo vielh. Si hèuc aquò, es que sui hòrt content. Càntam e sèm urús, car am bien dequé. Que lo vulhis o non, fadrà que cantis tu tanben e que te rejoíssis emb nosauts, percé que ton frair qu’èra mòrt a tornat a la via. Es com si vinè de vàder : gèir èra perdut, anuit lo vaquí retrobat.

 

 

—————————————————-

Per comparar demb lo gascon « normat » (los occitanistas regents o pròfs me corrijaràn) :

 

1- Un òmi qu’avè(va) sonque dus hilhs. Lo mei joen que digó au son pair : « Qu’ei temps que sii lo men mèste e qu’agi argent. Que cau que posqui me’n anar e que vedi país. Partejatz lo vòste ben e balhatz-me çò que devi aver. » « Ò, mon hilh, digó lo pair, com voleràs (vorràs). Qu’ès un maishant e que seràs punit. » Puish obrint ua tireta, que partegè lo son ben e ne hasó duas parts egalas.

2- Chic de jorns après, lo maishant hilh que se n’anó deu país, en hasent lo fièr e shens díser adiu a digun. Que traversèt hèra lanas, bòscs, arrius, e que vienó hens ua grana vila, on despensè tot lo son argent. Au cap de quauques mes, que devó véner las soas pelhas a ua vielha hemna e logà’s com vailet : que l’envièn aus camps tà i guardar los ases e los bueus.

3- Alavetz qu’estó hèra malurós. N’avó pas mei de leit tà dromir la nueit, ni de huec tà cauhà’s quan hasèva hred. Qu’avè(va) a còps tan grana hami qu’auré plan minjat aqueras huelhas de caulet e aqueths fruts poirits que minjavan los pòrcs, mes digun ne’u balhava arren.

4- Un ser, lo vente vueit, que’s deishè càder sus un trubès, espiant per la frinèsta los ausèths qui volavan leugèrament. Apuish que vedó paréisher hens lo cèu la lua e las estelas, e que’s digó en plorant : « Acerà, l’ostau deu men pair qu’es plen de vailets qui an pan, vin e hromatge, tan qui ne vòlen. Pendent aqueth temps, jo que’m mòri de hami aquí. »

5- E ben, que’m vau levar, qu’anerèi trobar lo men pair e que’u dirèi : « Que hasoi un pecat quan voloi vos deishar. Qu’avoi gran tòrt e que cau que’m punissitz, qu’ac sabi. Non m’aperitz pas mei lo vòste hilh, tractatz-me com lo darrèr deus vòstes vailets. Qu’estoi copable, mes que languivi luenh de vos. »

6- Lo pair qu’èra hens lo son casau, acabant d’arrosar las soas flors : que visitava los pomèrs e los arrasims. Quan vesó viéner suu camin son hilh tot cobèrt de sudor e de prova, arrossegant la cama, que podó a pena ac créder. Que’s demandè si calèva que lo punissi o que’u perdonèssi… Enfin, dab las lagremas hens los uelhs, que’u tenó los braç e, se getant au son còth, que’u balhèt un gròs poton.

7- Puish hasó asséder lo son hilh, qu’aperè las soas gents e los vesins : « Que voi l’aimar com abans, lo praube dròlle, ce’us digó autanlèu qu’estón tots arribats. B’es estat pro punit : que digun adara ne’u haci nat arcast. Vienetz lo véder, portatz-lo viste ua vèsta berogina, botatz-lo un anèth au dit e solièrs naus aus pès. Que poderatz (poiratz) tanben préner hasans, guits e miar un vetèth tuader ; que vam béver, minjar amassa e har ua grana hèsta.

8- Los vailets qu’aubedín au son mèste e que botèn ua bèra toalha sus la taula. Au medish moment, lo hilh ainat que tornava de la caça dab los sons cans : « Qu’ei donc aquet brut ? cridè en jurant. Que credi que cantatz aquí ; n’ei pas tròp lèu que torni. Ètz hòu, papà ? »

9- « Non, mon hilh, n’ac soi pas, ce responó lo vielh. Si hèi aquò, qu’ei que soi hèra content. Que cantam e qu’èm urós, pr’amor avem plan dequé. Qu’ac volhis o non, que calerà (carrà) que cantis tu tanben e que’t regaudissis dab nosautes, pr’amor lo ton hrair qui èra mort qu’ei tornat tà la vita. Qu’ei com si vienèva de vàder : ger qu’èra perdut, uei qu’es retrobat.

 

20 mai 2014

Quauquas reflexions sus les prononciacions localas… A SEGUIR !

Classé dans : Lingüistica — Lo Sarmoneir @ 19 h 23 min

Aquò’s tarrible coma les gents, amèi los que son deu lòc, pèrden la prononciacion locala deus noms pròpes demb l’influença de la normalisacion parisianò-centrada.

L’exemple tipic es «Lapeyre». Conéishetz la famosa pub «Lapèr’, y en a pas deux» ? E ben, èi bèth l’auger entenduda mantes còps, aquò’s sonqu’en lugissent que comprenguri qu’èra «Lapeyre» ! I a de qué s’en darrigar los pèus !!

Parelh, lo camin de «Leysotte» a Vilanava… Mon papè, neishut a Talença en 1929, prenèva aqueth camin pr’anar a sons grands-parents ; ditz «Leÿssotte» e mème quasi…. «Lé-i-ssotte» ! Per contra, de gents qu’i trabalhan disen «Lézotte»… Bon Diu, mès la diftonga EY es tipiquissima de Gironda !!!

Bon, après, ‘quò’s variable : lo papè accèpta de díser «Bégueÿ» mès dira «Pénon» («Peynon»)… La mair, era, dira «Bégué», «Vimené», e serà tentada per «Boudé» (mès tanben «Boudeÿ») e «Galouché» (vs «Galoucheÿ»), per contra pensi que dirà «Peÿnon». E jo mème, disi «Guichené» coma los quites portaires deu nom, mès «Eÿsines» au contrari de les gents ; per «Pey Berland», disi entre los dus, percé qu’un vrai Bordalés modèrne ditz elàs «Pé». Pensi que les gents dissocian los -ey- medians e los -ey finaus. Brèf !

Parlam adara de «Peixotto». Ma mair e jo dísem «Peÿchotto» ; mon papè (que coneish lo lòc desempui qu’es dròlle) ditz, me sembla, entre «Peÿsotto», «Peÿchotto» e «Peÿksotto»,  demb la lenga que forca. Mès ma sòr, qu’es una Bordalesa-urbana pus recenta, s’inspira malurosament de la voètz deu tram : «Pèksotto»… Una prononciacion alunhada deu gascon e… deu portugués tanben !

Epui après, am tots los : «St Médard d’Eran», «Porté», «Arbana», «Céron» «Baza» (entendut un jorn, veridic !), «la Peillèr’» (la Palhèira), «St Pé d’Arman»,

Per contra, dens lo quite bus, la voètz ditz «Thouarss» ! Fadra qu’angui préner un bus que passa sus lo cai de les Cairias per saber se disen «Quéries», tanben.

Mès i a tanben de causas que m’intrigan :

-«Grignol» o «Grignolss» ? Dens ma familha, entendi los dus.

-«la Souÿ» o «la Souÿss» ?

-«Arbanass» o «Arbanatss» ?

etc.

Ajot : coneishi un Albigés, que viu desempui longtemps en Bordalés , ditz  »la Mouleÿre », « Dréndineÿres » (aquò’s rare !) mès  »le Broussé » !! E un Bordalés, pertant demb un accent tipicament bordalés, que ditz  »Falérass »  e, pire,  »Bell’ba »… mès « St Germain de Campètt ».

23 mars 2014

Parabòla en gascon de Cussac (Medòc)

Classé dans : Lingüistica,Medòc — Lo Sarmoneir @ 13 h 15 min

Commune de Cussac

Canton de Castelnau

Lou maynatche proudigue

Un homme n’aoué qué dus gouyats. Lou pé june dichut à soun paëy : «Es témps qué sèye moun méste et qu’aoue dé l’argént. Faou qué pusqui m’én ana et qué bède d’aou péïs. Partatchat boste ben, et dounnat mé cé qué duiou aoué.» Oui moun gouyat dichut lou paëy ; coume boudras. Sès un michant et saras punit. Apey oubrén un tiroirt, partatchét soun bén et én it dues pourtions égales.
Chic dé jouns après, l’ou michant gouyat s’én angut d’aou billatche, én adén lou fiert et s’én dire aduiou à digun. Traouesset fort dé landes, dé bos, dé ribeyres et bingut déns une grande bille aoun despénset tout saoun argént. Aou bout dé quaouques més digut bénde sas hardes à une beille femme et sé louga per esta baylet. L’embièrent as camps per y garda lous ases et lous béous.
Alors estut fort malhurus. N’aougut pas mey de leyt per droumi, ni dé huc per se caoua, quan y adé freyt. Aoué quaouques cops si grande ame qu’aouré bien minchat las ulles dé caous et lous freuyts pourrits qué minchaouent lous porcs, mé digun né li dounnaoue ré.
Un dessey, lou bentre bouyt, sé deychet toumba sus un escabet én regardan per la inestre lous aoudets qué boulaouent luigeyremén. Apey bit pareyche déns lou ciel la lune et las estéles et sé dichut en plourant : «La-bas, l’oustaou dé moun paëy es plén dé domestiques quan daou pan, daou bin, das éous et daou ourmache tan qu’én bolent. Pendén aquet témps jou mori dé ame aqui.
Eh bé baou mé léoua, ayrey trouba moun paëy et li direy : «ey eyt un péché quan ey boulut bous quitta ; ey aougut grand tort et faou qué mé punisseut lou sabe bien. Né m’appérat pas boste gouyat, trétat mé coumme lou darney dé bostes baylets. Ey estat coupable mé ey languit loun dé bous.»
Lou paëy ère déns sou casaou, finissé d’arrousa sas flous, bisitaoue lous poumeys, lous radins. Quan bit béni saou camin sou gouyat tout coubert dé sudous et dé poussière, traynan la came pouscut à pène lou creyre, sé démandet si fallé qué lou punisse ou qué li perdounnesse. Enfin abéqué las larmes déns lous uls li téndut lous bras et sé jitant à soun cot li dounet un gros poutoun.
Apey it acheyta soun gouyat ; appéret sas gens et sous bésins : «boli l’ayma coumme d’aouan, lou praoube maynatche, les y dichut taléou qu’esturent assémblats. A éstat assès punit ; qué digun adare né li ède nat réproche. Binet lou beyre ; appourtat li biste une mignoune veste, mettet li un anet aou dit et das souliers néous as pès. Pouyrat tabé prénne das bégueys, das canards et aména un bédet bon à tuoua ; ban béoure, mincha ensémble et a une grande este.
Lous baylets aoubéirent à lu meste et mirent une bère nappe su la taoule. Aou même moumén lou gouyat eynat rébiné dé la casse abéqué sous cans : «Qués doun aquet breuyt ? Cridet ét én jurant. Créde qué cantats aqui ; n’es pas trop leou qué rébèni. Cet faou moun paëy ?
«Nou mou gouyat né lou sey pas respondut lou bieillard. Si ède aco, acos qué sey plén dé joie. Cantan et sén hurus car én bien déqué, qué lou boles ou nou fadra qué cantes tu tabé et qué té réjouisses abéqué nousaouts, parce qué toun fraëy, qué ère mort, es rebingut à la bie. Acos coumme si biné dé neyche : Jey ère perdut aneuyt lou bala rétroubat.»

21 février 2014

Protégé : Critica de mots utilisats per los occitanistas girondins

Cet article est protégé par un mot de passe. Pour le lire, veuillez saisir votre mot de passe ci-dessous :

28 janvier 2014

Lexic de patoés de Sta Fe (la Granda)

Classé dans : Dordonha,Entre Duas Mars,Lingüistica — Lo Sarmoneir @ 20 h 44 min

Dens Ley Tastounemens d’un Avuglé de Charles GARRAU. ‘Quò’s dau brageiragués.

 

Angleyte, petit lézard – anglèita

Adoubade, chanvre grossier – adobada

Aco, heurt, obstacle – acòp

Abisse de abissa, v. ruiner – abissar

Amouda, v. exciter – amodar

Acharraou, déchirure

Abrasa, v. écraser – abrasar

Bergaou, frelon – bergaud

Butide, adj. repoussée – butida

Boyne, borne. – bòina

Barrége de barrégea, v. brandir, secouer violemment – barrejar

Brigailla, v. briser à petits morceaux – brigalhar

Barradi, enclos – barradís

Bourdeyrage, petite métairie – bordeira(t)ge (?)

Boussi, morceau – bocin

Bléde, poiré, être mou, sans énergie -

Courdil, cordeau – cordilh

Cambéléte, cloche-pied – cambeleta

Cergné, cercle  – cernhe

Champo, vague qui se brise -

Clé-dé-teste, crâne - clesc de tèsta

Cabournu, adj. creux – cabornut

Chaouprenade, charmille – chauprenada

Crambillou, petite chambre – crambilhon

Cliquéte, point du jour – cliqueta

Cléde, palissade – cleda

Dissipaciou, prodigalité – dissipacion

Dal, faux – dalh

Daléte de daléta, v. palpiter – daletar

Désaguse de désagusa, v. émousser – desagusar

Eynancen de eynança, v. avancer, dépêcher – esnançar

Escripo, petite boîte dans un coffre – escripòt

Engullie de engullia, v. enfiler – engulhar

Eymagen, pampre – esmagent (?)

Eybouilla, v. écraser – esbolhar

Escarcailla, v. briser en éclats – escarcalhar

Eybarri, adj. état d’un tonneau desséché, disjoint – esbarrir

Eybarranquérey, de eybarranca, v. casser bras et jambes, briser – esbarrancar

Espouti, écraser sous un poids – espotir

Espoufida, faire des efforts pour respirer – espofidar

Empa, encombre, ce qui gêne -

Escarrabisse, écrevisse – escarabissa

Flage, pousse d’une plante – flaja

Flaquéja, action des flots qui battent la rive – flaquejar

Fé, feu – fec (fuec)

Félour, peur – felor

Fourrége, de fourrégea, disperser – forrejar

Furége, furieux – furege

Gorge, bouche – gòrja

Graoupi, accrocher – graupir

Giscla, jeter des cris aigus – gisclar

Géma, gémir – gemar

Grou, réduit, gîte -

Gaoutéte, petite joue – gauteta

Grumille, petite larme – grumilha

Isté, manière dont une chose va

Jarmassa, s’agiter avec effort – jarmassar

Lavastré, albâtre – lavastre

Laouzé, éclair – lauset

Liré, lys – lire

Landa, de landa, ouvrir entièrement - landar

Laquène, lambin – laquène

Mal, mail – malh

Maya de maya, orner – maiar

Masse, massue – massa

Morré, moudre – mòlre

Marre, pioche – marra

Mourcilla, essayer à manger, mordiller – morcilhar

Mou, volume

Niblé, nuage – nible

Ourdillade de ourdilla, nipper – ordilhar

Perpil, cil – perpilh

Présimavén de présima, apercevoir à peine – presimar

Paraouli, discours – paraulís

Pantène, jeter à plat – pantèner

Perpilla, clignoter – perpilhar

Planège, plateau – planèja

Ray, clarté, rayon – rai

Rounça, jeter avec force – ronçar

Rasclé, adj  étique – rascle

Rebuti, repousser – rebutir

Rage de ragea, luire – rajar

Ranquéni, chétif, engourdi – ranquenit

Régagnou, raboteux – reganhós

Raoucénou, au fig. acariâtre, adj. roque – raucenós

Révers (à), extrêmement, beaucoup – a revèrs

Soou, sol, aire – sòu

Seillade, à plein seau - selhada

Souparti, séparer – sopartir

Sapi de sapi, saisir – sapir

Sofrène de sofréna, sangloter – saufrenar

Sanfoyne, violon – sanfòina

Tey, tombeau – taic 

Talina, lambiner – talinar

Taoupa, mâle de la taupe – taupat

Torré, trop griller – tòrrer

Uce, sourcil – ussa

Vistembule, vestibule. - vistembule

25 janvier 2014

Parabòla reconstituada

Classé dans : Lingüistica — Lo Sarmoneir @ 11 h 39 min

Edouard Bourciez, que reculhit la parabòla deu dròlle prodigue dens la majoritat de les comunas de Gasconha lingüistica, èra ensenhant-cercaire a Bordèu. Escrivut donc la version reconstituada de la parabòla de Bordèu, que vací, originau mèi transcripcion. ‘Quò’s coma una assaja de normalisacion, o puslèu de desfrancisacion. Vésem mòts utilisats per Verdièr.

 

ORIGINAU

1. Un ome abèbe pas que dus gouyats. Lou mey june dichut à soun pay : « S’en ba téms que siguï moun méste é qu’aùji de l’arjén. Faù que pusquï me n’ana é que béji péis. Partatjats boste bén, é balhats-mé sonque dibï aùjé » – « O bé, moun drole, dichut lou pay, coume lou boudras. Sus un machan, é seras punit » Epuy, oubrén la tiréte, partatjèt soun bén, é n’en hit duyes pourciouns egales.

2. Petit de jours après, lou machan drole se n’angut daù bilatje, hadén daù mourguerous é chéns pas dide adiù à digun. Trabessèt mantes landes, dos bos, de las ribeyres, é bingut déns une grande bile oun despensèt dinqu’aù darrey parac. Aù cap de caùques més, discut bénde sas pelhes end’une bielhe fame é se louga baylét : l’embièren capat lous cams per i garda lous ases é lous beùs.

3. Labéts, estut à la biasse. N’aùgut brigue de leyt per droumi la nuyt, ni huc per se caùha quan hadèbe freyt. Caùquescops abèbe ta grande hamï que s’auré pla minjat aquéres hulhes de caùs é aquéts fruyts pouyrits de qui minjen lous porcs ; més digun li balhabe arré.

4. Un dessé, lou bénte bouyt se dechèt toumba sus une cheyre, en gueytan praù finestroun lous aùdéts que boulaben leùgeyremén. Puy, bit parèche déns lou ciel la lune é las estéles, é se dichut en plouran : « Labas, l’oustaù de moun pay és plén de doumestiques qu’an pan é bin, eùs é froumatje, tan que n’en bolen. Jou, pendén aquéste téms, me morï de hamï aci.

5. Hé bé, baù me leba, anguerey trouba lou pay é li direy : Hirï un pecat, quan decidèrï de boulé bous quita. N’aùgurï pas dreyt, é faù que me punissets, lou sabï bién. M’apèrets pas mey boste gouyat, treytats-mé coume lou darrey de bostes bayléts. Esturï un digunas, més me languissèbi lougn de bous. »

6. Lou pay ère déns soun casaù : fenissèbe d’arrousa sas flous ; besitabe lous poumeys é lous radins. Quan bit beni saù camin soun drole tout caperat de sudou é de pousseyre, treynan la came, pouscut à péne i creyre. Se damandét si falèbe que lou punisse ou que lou perdounèsse. Anfin, dam las larmes déns lous ulhs, li tendut lous bras, é se jitan à soun cot li dounèt un gros poutoun.

7. Puy hit acheyta soun gouyat ; aperèt soun mounde é lous besins : « Boli l’eyma coume aban lou praùbét de drole, lisi dichut taleù qu’esturen arribats. Es estat prou punit : que digun adare li héde nade résoun. Benèts lou beyre, pourtats-li biste une mignoune bèste, metèts-li un anèt aù dit é souliés neùs as pés. Pouyrats tabé bous préne dos bigueys, dos guits, é mena un bedèt boun à tua : ban beùre à galét, minja touts à l’encop é ha grande hèste.

8. Lous bayléts aùbediren à lur méste é boutèren bère nape sus la taùle. Saù méme cop lou gouyat l’eynat tournabe de la casse abèc sous cans : « Qu’és aco ? caù boulh, escridèt ét en juran. Crédi que bramats bous-aùs pr’aqui, n’és pas trop leù que rebénï. Suts foù, moun pay ? »

9. « Nou, moun drole, n’en suy pas, respoundut lou bielh, si lou hédi ataù, aco’s que suy plén de joye. Cantan é soun urus, car an prou de qué, boute ! Que bulhes ou nou, fadra qué cantes tu tabé é que festéjes dam nous-aùs, a caùse que toun fray qu’ère mort és arrebiscoulat é tournat à la bie. Aco’s coume si benèbe de nèche : jey ère perdut, anuyt lou bala retroubat. »

E. Bourciez.

 

TRANSCRIPCION

 

1. Un òme avèva pas que dus gojats. Lo mèi june dishut a son pair : « S’en va temps que sigui mon mèste e qu’augi de l’argent. Fau que pusqui m’en anar e que vegi peís. Partatjatz vòste ben, e balhatz-me çònque divi auger. » – « Òc-ben, mon dròlle, dishut lo pair, coma lo vodràs. Sus un maishant, e seràs punit. » Epui, obrent la tireta, partatgèt son ben e n’en hit duias porcions egalas.

2. Petit de jorns après, lo maishant dròlle s’en angut dau vilatge, hadent dau morguerós e shens pas díder adiu a digun. Traversèt mantas landas, daus bòscs, de las ribèiras, e vingut dens una granda vila ont despensèt dinc au darrèir parac. Au cap de quauques mes, discut vénder sas pelhas end’una vielha fama e se logar vailet : l’envièren  capath los camps per i gardar los ases e los beus.

3. Lavetz, estut a la biaça. N’augut briga de lèit per dromir la nuit, ni huc per se cauhar quand hadèva  freid. Quauques còps, avèva tan granda hami que s’auré  plan minjat aqueras hulhas de caus e aqueths fruits poirits de qui minjan los pòrcs ; mès digun li balhava arren.

4. Un desser, lo vente voit, se dishèt tombar sus una shèira, en gaitant prau finestron los audèths que volavan leugèirament. Pui, vit paréisher dens lo cièl la luna e las estelas, e se dishut en plorant : « Labàs, l’ostau de mon pair es plen de domestiques qu’an pan e vin, eus e fromatge, tant que n’en vòlen. Jo, pendent aqueste temps, me mòri de hami ací. »

5. E ben, vau me levar, anguerèi trobar lo pair e li dirèi : Hiri un pecat quand decidèri de voler vos quitar. N’auguri ps dreit, e fau que me puníssetz, lo sabi bien. M’apèretz pas mèi vòste gojat, traitatz-me coma lo darrèir de vòstes vailets. Esturi un digunàs, mès me languissèvi lonh de vos. »

6. Lo pair èra dens son casau : fenissèva d’arrosar  sas flors ; vesitava los pomèirs e los radims. Quand vit venir sau camin son dròlle tot caperat de sudor e de possèira, trainant la cama, poscut a pena i creire. Se damandèt si falèva que lo punisse  o que lo perdonèsse. Anfin, damb las larmas dens los ulhs, li tendut los braç, e se gitant a son còth li donèt un gròs poton.

7. Pui hit asheitar son gojat ; aperèt son monde e los vesins  : « Vòli l’aimar coma avant lo praubet de dròlle, lisi dishut tanlèu qu’esturen arribats. Es estat pro punit : que digun adara li hède nada reson. Venetz lo veire, portatz-li viste une minhona vèsta, metetz-li un anèth au dit e solièrs nèus aus pès. Poiratz tanben vos préner daus viguèirs, daus guits, e menar un vedèth bon a tuar : vam beure a galet, minjar tots a l’encòp e har granda hèsta.

8. Los vailets aubediren a lur mèste e botèren bèra napa sus la taula. Sau mème còp lo gojat l’ainat tornava de la caça avèc sons cans : « Qu’es aquò ?  quau bolh, escridèt-eth en jurant. Credi que bramatz vosauts pr’aquí, n’es pas tròp lèu que revèni. Sutz fòu, mon pair ? »

9. « Non, mon dròlle, n’en sui pas, respondut lo vielh, si lo hèdi atau, aquò’s que sui plen de jòia. Cantam e som urús, car am pro dequé, bota ! Que vulhes o non, fadrà que cantes tu tanben e que festeges damb nosauts, a causa que  ton frair qu’èra mòrt es arreviscolat e tornat a la via. Aquò’s coma si venèva de nèisher : gèir èra perdut, anuit lo valà retrobat. »

8 janvier 2014

LES CONJUGASONS BORDALESAS (en entègre)

Classé dans : Lingüistica — Lo Sarmoneir @ 18 h 23 min

Conjugaison en bordelais «viticole», établie à partir des présents textes, et, en complément, de :

  • Caudéran Hippolyte, Dialecte bordelais, essai grammatical, Aubry libr., Paris, 1861.

  • Dador Guillaume, Essai grammatical sur le gascon de Bordeaux, ou Guillaoumet debingut grammérien, Maison Lafargue, Bordeaux, 1867. (Arch. Mun. de Bordeaux, BIB 7 A 17)

Notes préliminaires

  • Les temps composés, non mentionnés, se construisent – sauf influence française – avec le verbe avoir : èi tombat.

  • L’impératif négatif se construit sur le subjonctif présent : n’anes pas, n’ànetz pas.

  • Il existe de nombreux verbes à alternance vocalique, où e/o devient è/ò à l’indicatif présent, au subjonctif présent et à la première personne de l’impératif : bornar, donar, rotlar, sonar, voler… ; aperar, deishar, pregar…

  • PREMIER GROUPE

    Verbes en -AR

    FORME RÉGULIÈRE :

    CANTAR

    Indicatif présent : canti, cantas, canta, càntam, càntatz1, cantan.

    Indicatif imparfait : cantavi, cantavas, cantava, cantàvam, cantàvatz, cantavan.

    Prétérit : cantèri, cantères, cantèt, cantèrem, cantèretz, cantèren.

    Futur : cantarèi, cantaràs, cantarà, cantaram, cantaratz, cantaràn.

    Conditionnel : cantarí, cantarés, cantaré, cantarem, cantaretz, cantarén.

    Subjonctif présent : que canti, cantes, cante, càntem, càntetz, canten.

    Subjonctif imparfait : que cantèssi, cantèsses, cantèsse, cantèssem, cantèssetz, cantèssen.

    Impératif : canta, cantem, cantetz.2

    Participe passé : cantat, cantada.

    Participe présent : cantant/cantent.3

    ANAR

    Indicatif présent : vau, vas, vai/va, vam, vatz, van.

    Indicatif imparfait : anavi, anavas, anava, avàvam, anàvatz, anavan.

    Prétérit : anguri, angures, angut, angúrem, angúretz, anguren.

    Futur : anguerèi, angueràs, anguerà, angueram, angueratz, angueràn.

    Conditionnel : anguerí, anguerés, angueré, anguerem, angueretz, anguerén.

    Subjonctif présent : qu’ani, anes, ane, ànem, ànetz, anen.

    Subjonctif imparfait : qu’angussi, angusses, angusse, angússem, angússetz, angussen.

    Impératif : vai/va, anem4, anatz.

    Participe passé : anat, anada.

    Participe présent : anant.

    ESTAR5

    Indicatif présent : sui, sus, es, som, sutz/sètz6, son.

    Indicatif imparfait : èri, èras, èra, èram, èratz, èran.

    Prétérit : esturi/furi, estures/fures, estut/fut, estúrem/fúrem, estúretz/fúretz, esturen/furen.

    Futur : serèi, seràs, serà, seram, seratz, seràn.

    Conditionnel : serí, serés, seré, serem, seretz, serén.

    Subjonctif présent : que sigui, sigues, sigue, síguem, síguetz, siguen.7

    Subjonctif imparfait : qu’estussi/fussi, estusses/fusses, estusse/fusse, estússem/fússem, estússetz/fússetz, estussen/fussen.

    Impératif : sigues, siguem, siguetz

    Participe passé : estat, estada.

    Participe présent : estant.

    HAR8

    Indicatif présent : hèdi, hèdes, hèi, hèdem, hèdetz, hèden.

    Indicatif imparfait : hadèvi, hadèvas, hadèva, hadèvam, hadèvatz, hadèvan.

    Prétérit : hiri, hires, hit, hírem, híretz, hiren.

    Futur : harèi, haràs, harà, haram, haratz, haràn.

    Conditionnel : harí, harés, haré, harem, haretz, harén.

    Subjonctif présent : qu’hèssi/hèdi, hèsses/hèdes, hèsse/hède, hèssem/hèdem, hèssetz/hèdetz, hèssen/hèden.

    Subjonctif imparfait : qu’hissi, hisse, hisse9, híssem, híssetz, hissen.

    Impératif : hèi, hadem, hadetz.

    Participe passé : hèit, hèita.

    Participe présent : hadent.

    SECOND GROUPE (1)

    Verbes en -IR > -ÍS

    FORME RÉGULIÈRE :

    FENIR

    Indicatif présent : fenissi, fenisses, fenís, feníssem, feníssetz10, fenissen.

    Indicatif imparfait : fenissèvi, fenissèvas, fenissèva, fenissèvam, fenissèvatz, fenissèvan.

    Prétérit : feniri, fenires, fenit, fenírem, feníretz, feniren.

    Futur : fenirèi, feniràs, fenirà, feniram, feniratz, feniràn.

    Conditionnel : fenirí, fenirés, feniré, fenirem, feniretz, fenirén.

    Subjonctif présent : que fenissi, fenisses, fenisse, feníssem, feníssetz, fenissen.

    Subjonctif imparfait : que fenissi/fenissèssi, fenisses/fenissèsses, fenisse/fenissèsse, feníssem/fenissèssem, feníssetz/fenissèssetz, fenissen/fenissèssen.11

    Impératif : fenís, fenissem, fenissetz.

    Participe passé : fenit, fenida.

    Participe présent : fenissent.

    SECOND GROUPE (2)

    Verbes en -IR > -Ø

    FORME RÉGULIÈRE :

    DROMIR

    Indicatif présent : dròmi, dròmes, dròm, dròmem, dròmetz, dròmen.

    Indicatif imparfait : dromèvi, dromèvas, dromèva, dromèvam, dromèvatz, dromèvan.

    Prétérit : dromiri, dromires, dromit, dromírem, dromíretz, dromiren.

    Futur : dromirèi, dromiràs, dromirà, dromiram, dromiratz, dromiràn.

    Conditionnel : dromirí, dromirés, dromiré, dromirem, dromiretz, dromirén.

    Subjonctif présent : que dròmi, dròmes, dròme, dròmem, dròmetz, dròmen.

    Subjonctif imparfait : que dromissi, dromisses, dromisse, dromíssem, dromíssetz, dromissen.

    Impératif : dròm, dromem, drometz

    Participe passé : dromit.

    Participe présent : droment.

    Dans cette catégorie se trouvent les verbes AUFRIR (> aufre, pp. aufèrt), COBRIR (> cobre, pp. cobèrt), MORIR (> mòr, pp. mòrt), OBRIR (> obre, pp. obèrt), PARTIR (> part), SENTIR (> sènt), SERVIR (> sèrv), SHEGUIR (> shèc), SOFRIR (> sofre, pp. sofèrt), SORTIR (> sòrt), TENIR (> tèn), VENIR (> vèn).

    TENIR

    Indicatif présent : tèni, tènes, tèn, tènem, tènetz, tènen.

    Indicatif imparfait : tenèvi, tenèvas, tenèva, tenèvam, tenèvatz, tenèvan.

    Prétérit : tinguri, tingures, tingut, tingúrem, tingúretz, tinguren.

    Futur : tingrèi, tingràs, tingrà, tingram, tingratz, tingràn.

    Conditionnel : tingrí, tingrés, tingré, tingrem, tingretz, tingrén.

    Subjonctif présent : que tèni, tènes, tène, tènem, tènetz, tènen.

    Subjonctif imparfait : que tingussi, tingusses, tingusse, tingússem, tingússetz, tingussen.

    Impératif : tèn, tenem, tenetz.

    Participe passé : tingut, tinguda.

    Participe présent : tenent.

    VENIR

    Indicatif présent : vèni, vènes, vèn, vènem, vènetz, vènen.

    Indicatif imparfait : venèvi, venèvas, venèva, venèvam, venèvatz, venèvan.

    Prétérit : vinguri, vingures, vingut, vingúrem, vingúretz, vinguren.

    Futur : vingrèi, vingràs, vingrà, vingram, vingratz, vingràn.

    Conditionnel : vingrí, vingrés, vingré, vingrem, vingretz, vingrén.

    Subjonctif présent :

    Subjonctif imparfait : que vingussi, vingusses, vingusse, vingússem, vingússetz, vingussen.

    Impératif : vèn, venem, venetz.

    Participe passé : vingut, vinguda.

    Participe présent : venent.

    TROISIÈME GROUPE (1a)

    Verbes en -ER posttonique [ə]

    FORME RÉGULIÈRE :

    PÈRDER

    Indicatif présent : pèrdi, pèrdes, pèrd12, pèrdem, pèrdetz13, pèrden.

    Indicatif imparfait : perdèvi, perdèvas, perdèva, perdèvam, perdèvatz, perdèvan.

    Prétérit : perduri, perdures, perdut, perdúrem, perdúretz, perduren.

    Futur : perdrèi, perdràs, perd, perdram, perdratz, perdràn.

    Conditionnel : perdrí, perdrés, perd, perdrem, perdretz, perdrén.

    Subjonctif présent : que pèrdi, pèrdes, pèrde, pèrdem, pèrden.

    Subjonctif imparfait : que perdussi, perdusses, perdusse, perdússem, perdússetz, perdussen.

    Impératif : pèrd, perdem, perdetz.

    Participe passé : perdut, perduda.

    Participe présent : perdent.

    DÍDER14

    Indicatif présent : didi, dides, ditz, dídem, dídetz, diden.

    Indicatif imparfait : didèvi, didèvas, didèva, didèvam, didèvatz, didèvan.

    Prétérit : dishuri, dishures, dishut, dishúrem, dishúretz, dishuren.

    Futur : dirèi, diràs, dirà, diram, diratz, diràn.

    Conditionnel : dirí, dirés, diré, direm, diretz, dirén.

    Subjonctif présent : que didi, dides, dide, dídem, dídetz, diden.

    Subjonctif imparfait : que dishussi, dishusses, dishusse, dishússem, dishússetz, dishussen.

    Impératif : ditz, didem, didetz.

    Participe passé : dit, dita.

    Participe présent : dident.

    MÈTER

    Indicatif présent : mèti, mètes, mèt, mètem, mètetz, mèten.

    Indicatif imparfait : metèvi, metèvas, metèva, metèvam, metèvatz, metèvan.

    Prétérit : miri, mires, mit, mírem, míretz, miren.

    Futur : metrèi, metràs, metrà, metram, metratz, metràn.

    Conditionnel : metrí, metrés, metré, metrem, metretz, metrén.

    Subjonctif présent : que mèti, mètes, mète, mètem, mètetz, mèten.

    Subjonctif imparfait : que missi, misses, misse, míssem, míssetz, missen.

    Impératif : mèt, metem, metetz.

    Participe passé : mis, misa.

    Participe présent : metent.

    PRÉNDER/PRÉNER

    Indicatif présent : preni, prenes, pren, prénem, prénetz, prenen.

    Indicatif imparfait : prenèvi, prenèvas, prenèva, prenèvam, prenèvatz, prenèvan.

    Prétérit : priri, prires, prit, prírem, príretz, priren.

    Futur : prendrèi, prendràs, prendrà, prendram, prendratz, prendràn.

    Conditionnel : prendrí, prendrés, prendré, prendrem, prendretz, prendrén.

    Subjonctif présent : que preni, prenes, prene, prénem, prénetz, prenen.

    Subjonctif imparfait : que prissi, prisses, prisse, príssem, príssetz, prissen.

    Impératif : pren, prenem, prenetz.

    Participe passé : pris, prisa.

    Participe présent : prenent.

    TROISIÈME GROUPE (1b)

    Verbes en -ER tonique [e]

    AUGER

    Indicatif présent : èi, as, a, am, atz/avetz, an.

    Indicatif imparfait : avèvi, avèvas, avèva, avèvam, avèvatz, avèvan.

    Prétérit : auguri, augures, augut, augúrem, augúretz, auguren.

    Futur : aurèi, auràs, aurà, auram, auratz, auràn.

    Conditionnel : aurí, aurés, auré, aurem, auretz, aurén.

    Subjonctif présent : qu’augi, auges, auge, àugem, àugetz, augen.

    Subjonctif imparfait : qu’augussi, augusses, augusse, augússem, augússetz, augussen.

    Impératif : auge15, augem, augetz.

    Participe passé : augut, auguda.

    Participe présent : augent.

    FALER

    Indicatif présent : fau.

    Indicatif imparfait : falèva.

    Prétérit : falut.

    Futur : fadrà.

    Conditionnel : fadré.

    Subjonctif présent : que fale.

    Subjonctif imparfait : que falusse.

    Impératif : inusité.

    Participe passé : falut.

    PODER

    Indicatif présent : pòdi/pòi, pòdes, pòt, pòdem, pòdetz, pòden.

    Indicatif imparfait : podèvi, podèvas, podèva, podèvam, podèvatz, podèvan.

    Prétérit : poscuri, poscures, poscut, poscúrem, poscúretz, poscuren.

    Futur : poirèi, poiràs, poirà, poiram, poiratz, poiràn.

    Conditionnel : poirí, poirés, poiré, poirem, poiretz, poirén.

    Subjonctif présent : que pusqui, pusques, pusque, púsquem, púsquetz, pusquen.16

    Subjonctif imparfait : que poscussi, poscusses, poscusse, poscússem, poscússetz, poscussen.

    Impératif : inusité, podem, podetz.

    Participe passé : poscut, poscuda.

    Participe présent : podent.

    SABER17

    Indicatif présent : sèi/sabi, sabes, sap, sàbem, sàbetz, saben.

    Indicatif imparfait : sabèvi, sabèvas, sabèva, sabèvam, sabèvatz, sabèvan.

    Prétérit : saburi, sabures, sabut, sabúrem, sabúretz, saburen.

    Futur : saurèi, sauràs, saurà, sauram, sauratz, sauràn.

    Conditionnel : saurí, saurés, sauré, saurem, sauretz, saurén.

    Subjonctif présent : que sabi/saishi, sabes/saishes, sabe/saishe, sàbem/sàishem, sàbetz/sàishetz, saben/saishen.

    Subjonctif imparfait : que sabussi, sabusses, sabusse, sabússem, sabússetz, sabussen.

    Impératif : «très-douteux» selon H. Caudéran. En général francisé.

    Participe passé : sabut, sabuda.

    Participe présent : sabent.

    VALER

    Se conjugue avec les mêmes terminaisons que voler, à l’exception des formes vòs et vòtz que l’on ne retrouve pas pour valer.

    VOLER

    Indicatif présent : vòli, vòs/vòles, vòu, vòlem, vòtz/vòletz, vòlen.

    Indicatif imparfait : volèvi, volèvas, volèva, volèvam, volèvan, volèvan.

    Prétérit : voluri, volures, volut, volúrem, volúretz, voluren.

    Futur : vodrèi, vodràs, vodrà, vodram, vodratz, vodràn.

    Conditionnel : vodrí, vodrés, vodré, vodrem, vodretz, vodrén.

    Subjonctif présent : que vòli, vòles, vòle, vòlem, vòletz, vòlen.

    Subjonctif imparfait : que volussi, volusses, volusse, volússem, volússetz, volussen.

    Impératif : inusité.

    Participe passé : volut, voluda.

    Participe présent : volent.

    TROISIÈME GROUPE (2)

    Verbes en -RE

    BEURE

    Se conjugue comme escriure. On remplace escri- par be-. Cependant, Dador note une alternance vocalique originale : buvi, buvent, mais bevuri, bevut.

    CÒIRE

    Indicatif présent : còdi, còdes, còi/còid, còdem, còdetz, còden.

    Indicatif imparfait : codèvi, codèvas, codèva, codèvam, codèvatz, codèvan.

    Prétérit : coduri, codures, codut, codúrem, codúretz, coduren.

    Futur : coirèi, coiràs, coirà, coiram, coiratz, coiràn.

    Conditionnel : coirí, coirés, coiré, coirem, coiretz, coirén.

    Subjonctif présent : que còdi, còdes, còde, còdem, còdetz, còden.

    Subjonctif imparfait : que codussi, codusses, codusse, codússem, codússetz, codussen.

    Impératif : còi, codem, codetz.

    Participe passé : còit/codut, còita/coduda.18

    Participe présent : codent.

    CREIRE

    Indicatif présent : credi, credes, crei, crédem, crédetz, creden.

    Indicatif imparfait : credèvi, credèvas, credèva, credèvam, credèvatz, credèvan.

    Prétérit : creduri, credures, credut, credúrem, credúretz, creduren.

    Futur : creirèi, creiràs, creirà, creiram, creiratz, creiràn.

    Conditionnel : creirí, creirés, creiré, creirem, creiretz, creirén.

    Subjonctif présent : que cregi/credi, creges/credes, crege/crede, crégem/crédem, crégetz/crédetz, cregen/creden.

    Subjonctif imparfait : que credussi, credusses, credusse, credússem, credússetz, credussen.

    Impératif : crei, credem, credetz.

    Participe passé : credut, creduda.

    Participe présent : credent.

    DIURE

    Indicatif présent : divi, dives, diu, dívem, dívetz, diven.

    Indicatif imparfait : divèvi, divèvas, divèva, divèvam, divèvatz, divèvan.

    Prétérit : discuri, discures, discut, discúrem, discúretz, discuren.

    Futur : diurèi, diuràs, diurà, diuram, diuratz, diuràn.

    Conditionnel : diurí, diurés, diuré, diurem, diuretz, diurén.

    Subjonctif présent : que divi, dives, dive, dívem, dívetz, diven.

    Subjonctif imparfait : que divussi/discussi, divusses/discusses, divusse/discusse, divússem/discússem, divússetz/discússetz, divussen/discussen.

    Impératif : inusité.19

    Participe passé : divut/discut, divuda/discuda.

    Participe présent : divent.

    ESCRIURE

    Indicatif présent : escrivi, escrives, escriu, escrívem, escrívetz, escriven.

    Indicatif imparfait : escrivèvi, escrivèvas, escrivèva, escrivèvam, escrivèvatz, escrivèvan.

    Prétérit : escrivuri, escrivures, escrivut, escrivúrem, escrivúretz, escrivuren.

    Futur : escriurèi, escriuràs, escriurà, escriuram, escriuratz, escriuràn.

    Conditionnel : escriurí, escriurés, escriuré, escriurem, escriuretz, escriurén.

    Subjonctif présent : qu’escrivi, escrives, escrive, escrívem, escrívetz, escriven.

    Subjonctif imparfait : qu’escrivussi, escrivusses, escrivusse, escrivússem, escrivússetz, escrivussen.

    Impératif : escriu, escrivem, escrivetz.

    Participe passé : escrivut, escrivuda.

    Participe présent : escrivent.

    PLAURE

    Indicatif présent : plau.

    Indicatif imparfait : plavèva.

    Prétérit : plavut.

    Futur : plaurà.

    Conditionnel : plauré.

    Subjonctif présent : que plave.

    Subjonctif imparfait : que plavusse.

    Impératif : inusité.

    Participe passé : plavut.

    Participe présent : plavent.

    PLEIRE

    Indicatif présent : plesi, pleses, pled, plésem, plésetz, plesen.

    Indicatif imparfait : plesèvi, plesèvas, plesèva, plesèvam, plesèvatz, plesèvan.

    Prétérit : plesuri, plesures, plesut, plesúrem, plesúretz, plesuren.

    Futur : pleirèi, pleiràs, pleirà, pleiram, pleiratz, pleiràn.

    Conditionnel : pleirí, pleirés, pleiré, pleirem, pleiretz, pleirén.

    Subjonctif présent : que plesi, pleses, plese, plésem, plésetz, plesen.

    Subjonctif imparfait : que plesussi, plesusses, plesusse, plesússem, plesússetz, plesussen.

    Impératif : inusité.

    Participe passé : plesut, plesuda.20

    Participe présent : plesent.

    VEIRE

    Indicatif présent : vedi, vedes, vei, védem, védetz, veden.

    Indicatif imparfait : vedèvi, vedèvas, vedèva, vedèvam, vedèvatz, vedèvan.

    Prétérit : viri, vires, vit, vírem, víretz, viren.

    Futur : veirèi, veiràs, veirà, veiram, veiratz, veiràn.

    Conditionnel : veirí, veirés, veiré, veirem, veiretz, veirén.

    Subjonctif présent : que vegi, veges, vege, végem, végetz, vegen.

    Subjonctif imparfait : que vissi, visses, visse, víssem, víssetz, vissen.

    Impératif : vei, vegem, vegetz.

    Participe passé : vist, vista.

    Participe présent : vedent.

    VIURE

    Se conjugue comme diure, encore que l’existence des formes en viv- au subjonctif imparfait et au participe passé ne soit pas certaine.

    1Et aussi cantatz, selon Dador.

    2 H. Caudéran donne aussi les formes en -am, -atz.

    3 Sans être attesté pour le verbe cantar, ce dimorphisme existe par exemple pour entrar, arribar, gueitar, et on trouve l’une ou l’autre forme selon les verbes.

    4 H. Caudéran donne aussi anam, qui est la seule forme donnée par Dador.

    5Plus rarement èster.

    6Selon Dador.

    7Dador donne une curieuse conjugaison en que sii, sies, etc. Il se peut qu’il s’agisse en fait de que sigi, siges, etc. Idem pour l’impératif.

    8On trouve la variante far à l’infinitif. Nous n’indiquons pas les conjugaisons en f-.

    9On trouve que hisse, sans élision.

    10Et aussi fenissetz (finissetz) selon Dador.

    11La seconde forme est donnée par Dador.

    12La dernière consonne du radical changera de prononciation en passant en position finale. Ainsi : apercéber > aperceb/apercep [aper'sep],  cóser > cotz [kus], córrer > cor [ku], ríder > ritz [ri], díder > ditz [di].

    13Et aussi perdetz selon Dador.

    14Il existe aussi la forme dire à l’infinitif.

    15Et non augue, selon H. Caudéran.

    16H. Caudéran donne aussi que pòdi, etc.

    17Dador utilise sauger, d’où sauguri, etc.

    18La première forme a plutôt une fonction d’adjectif verbal.

    19H. Caudéran donne cependant diu.

    20H. Caudéran précise qu’il est «à peu près inusité».

28 novembre 2013

Mòts daus marescs de Montferrand

Classé dans : Entre Duas Mars,Lingüistica,VOCABULARI — Lo Sarmoneir @ 14 h 16 min

Quauques mòts e expressions granhats sus les fishas patrimòni daus marescs de Montferrand (sau Bèc).

 

chorla : alouette commune

cornalèirs : extremitats daus hius de fèrt que, dau haut dau bordon dinc au sòu ont son amarrats solide, sèrven de tirant quòra la panta vira

sembèc : branquilhet de 60 cm que sèrv a semerar

chorlar : sonar (les chorlas)

corejada : liseron

barralh : aquò’s  una prada molhada o precisament una division de maresc assanit de 2 ha environ

« m’en vau e(s)taussar les aubars » : estaussar : escapitar, esbalancar

esclopada : « galochée » : franc-bòrn dau fossat

siscle : una èrba daus marescs….. mès la fisha mancava !

matrassa : massette, mès tanben tot vegetau de maresc utilisat per hèder lo palhat (coma « tuja » en Vasadés, un chic)

tarusquet : ?

valent coma un dalh

galh : sòrta d’horca damb los brins recorbats (a notar que « galha » vòu díder « brin » per una hoishina sau Bassin)

colarin : barcòta fòrt plata de 1 m sus 3 m, que pòt shambertar adaise ; shafrada nèga-hòu a Sent Lobés au debut dau XX° siègle

« lo camin de la Via n’a jamès petat » : lo camin de la Via (tautologia !) es una vielha via que passa ad Ambarés

ragasset : sarcelle d’été

sença : sharpilhèira, guelha a gringonar ; lo mòt sharantés se tròba donc aparentament en bordalés tanben

galinhòla : marouette ; estonat mòt que sòna lengadocian !

còpa : foulque ; se ditz « còpia » sau Bassin

picarson : ?

rolhon : una petita rolha ? lo sens precís n’es pas dit

sangsugaire : puscaire de sangsugas

matrassaire : picaire de joncs, vimes e matrassas

anguilaire : probable puscaire d’anguilas !

tonaire : caçaire a la tòna

« Robacan » : nom de lòc derivat de rau vacant (rau : maresc, prat comunau umide, rausar ; vielh nom)

1234
 

Luxeetvolupte |
Actuel |
Newyorkcity2012 |
Unblog.fr | Créer un blog | Annuaire | Signaler un abus | Insidelayers
| Lanouvelleperspective
| love star