LOU SARMOUNEY / LE JHACASSOUS

3 mai 2017

Prononciacion deu lengadocian : confrontacion de l’ideologia a l’ALF

Classé dans : Alhurs,geografia,Lingüistica,OPINION — Lo Sarmoneir @ 15 h 37 min

Per justificar la grafia alibertina au lòc de l’adaptar a la realitat, los ideològues occitanistas pretenden de causas que pòden se damandar ont les son anadas cúlher.

LA PRONONCIACION DEU J EN LENGADOCIAN

Domèrgue Sumien cossidèra que la prononciacion [ʒ] deu j es  »localizada » e [dʒ] es en  »occitan estandard generau ». E jo, en partent de l’ALF, èi la carta aquí junta, que nòs mòcha clarament que la prononciacion [dʒ] es absoludament minoritària en lengadocian ; a díser lo vrai aquò’s avant tot una prononciacion provençala, mediterranèia se vòletz.

En realitat, aparei que lo lengadocian es partatjat en

- [ʒ] entà Tolosa, Fois e Carcassona e dens l’èst deu Roèrgue ;

- [ts] en Naut-Agenés, Carcin, oèst deu Roèrgue, Albigés e Orlhagués ;

- [ts/dz/z] en Brageiragués e Sarladés ;

- [tʃ] en Montpelhierenc ;

- [dʒ] (en jaune) entà Besièrs, Narbona, dens lo Gavaudan e l’Aubrac.

Curiosament, pr’un còp, ni Carcassona ni Tolosa sèrven de referéncia, mès pulèu la Provença ! Sui pas segur, taplan, que s’expliqui per l’origina provençala de Domèrgue Sumien, mès belèu per de rasons de fonetica istorica (?) o de catalanisme. Lo [ʒ], eth, sembla espudit a causa de sa gasconitat…

PRON. DU J

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

LA PRONONCIACION DE SABLE

Me pensi que la prononciacion ['sable] es la nòrma en lengadocian. Pertant, vésem sus la carta ací-devath que la prononciacion ['saple] es ultramajoritària en lengadocian, amèi defenís quasiment lo dialècte lengadocian, manca quauquas zònas perifericas (en ròse) coma lo Brageiragués-Sarladés, la region de Montpelhièr… Vésem tabé que [‘saplə] se disèva entà Bordèu, çò que se retròba a pics e a pelats capvath les òbras de Verdièr, Blanc, etc., per d’autes mots coma  »diaple » o  »tarriple ». Enfin, en vath de Garona entre Bordèu e Agen, existen de doblons coma  »puble/puple » e  »pible/piple » a costat de  »diable » o  »tarrible ».

SAPLE1

 

 

 

 

 

 

UÈLH, LUÈNH, NUÈCH, FUÒC

Sui atucat de véser que Domèrgue Sumien cossidèra [ɥɛl], [lɥɛn], [nɥɛtʃ], [fɥɔk], coma de fòrmas estandard en lengadocian. Tabé la Mal Coiffée (per exemple, mès pensi qu’es generalisat dens l’ensenhament) ditz [nɥɛjt] dens ses cançons. Descrivi la realtat deu XXe siègle per les cartas que seguissen ; en roge,les zònas ont les prononciacions pretendudament estandard son atestadas :

UELH NUEIT LUENH FUEC

 

 

 

E aquí, les fòrmas atestadas (es possible que per error  i augi integrat un bocin de dialècte provençau) :

UELH NUEIT LUENH FUEC_reel

 

En alibertin, balharé aquò :

UELH NUEIT LUENH FUEC_alib

Conclusion : les fòrmas estandard (se vòlem a tot prètz normalisar lo lengadocian maugrat sa granda diversitat dialectala e culturala*) diurén èster :

non pas  [ɥɛl], [lɥɛn], [nɥɛtʃ], [fɥɔk],

mès [ɛl], [nɛjt], [fjɔk] ; e, pus malaisidament, belèu [lɛn/lɛŋk]. Coma auratz comprés, son de fòrmas pus evoluadas e sustot pus eufonicas. Fau bien  véser que critiqui pas briga l’usatge de les grafias englobantas UÈLH, LUÈNH, NUÈCH/NUÈIT, FUÒC, mès lo fèit de preconisar coma estandard de prononciacions arcaïcas o ultralocalisadas tot en treitant de localisadas les que son pus espandudas !!

 

* e bé ò… Agen, Seta e Orlhac son dens tres univèrs diferents… pòden pas hèser pus desparièir !

9 janvier 2017

Lŭcerna e lézards

Classé dans : Lingüistica — Lo Sarmoneir @ 23 h 35 min

Lo latin lŭcerna  »lutz, lampa » a balhat un patòc de derivats interessants… que designan de petits reptiles comuns qu’apèram a nòste les singaletas (o sangònhas a Bordèu). Son atau aperats perque son vius coma alugrets ! Lŭcerna > lucernácula > cernalha, çarnalha. Son essencialament de mòts de l’anciana region  »Midi-Pyrénées », autament dit de la zòna d’influéncia de Tolosa.

Mès designan tabé çò qu’apèram a nòste los aluca-crampas o lutz-crampas, aqueth còp en rason de la lutz qu’emeten : lusèrna, luèrna, lusièrna, luserneta… aquò sustot dens l’èst deus país d’ò.

E çò qu’es pus distresent es qu’a Montpelhièr, una lucèrna èra una espècia de peish !

Per no’n tornar a les singaletas, èi enveja de citar aquí-devath, per los amators de dialectologia, tota una corriolada de variantas :

angròta, çarnalha, çarnilha, cernalha, chinchòla, chinsòla, culau, engrajola, engranolha, engrautina, engrinhauda, engrinjòla, engrisòla, engròta, esgrinjòla, grajola, graujòla, grijòla, grinjòla, fissorda, hissangla, luseta, rapieta, sagarlina, sancaleta, sancalina, sancarlina, sangaleta, sangalina, sangarleta, sanglanha, sanglantina, sanglareta, sanglarina, sanglina, sanglòla, sangòina, sangònha, sangrahusa, sangranha, sangrianha, sangrisòla, sanguelina, sanguineta, sangusia, sanluseta, santanhèra, sarelanha, sarlotina, sarrangleta, secalina, segondina, senda, sendan, sendra, sengarlina, sengrialha, senta-causia, sentan, sentra, shancalina, shancalhina, shicolana, shigarlina, shingraula, shishangla, shishangleta, sicolana, sicolaneta, sigarlina, sinaula, sincarlina, sindan, sindon, singardana, singarlina, singlanda, singlantana, singlauta, singlenta, singraula, singrauleta, singraulha, singraulheta, singueneta, singuineta, sinsaròla, sinsòla, sinsoleta, sinzòla…

(‘Quò’s interessant de véser sus l’ALF que l’òc mèi lo peitavin-sentongés destingan netament lo  »lézard vert » deu  »lézard des murailles ».)

8 janvier 2017

Parabole en marotin de Lamothe-Landerron

Classé dans : Entre Duas Mars,Lingüistica,Literatura — Lo Sarmoneir @ 22 h 13 min

lamothe-l

19 décembre 2016

Recueil de mots gascons à Verdelais et à St-Maixant

Classé dans : Entre Duas Mars,Lingüistica,Literatura,Tradicions populàrias — Lo Sarmoneir @ 23 h 45 min

Ici, le gascon a disparu du paysage oral. A Verdelais, je n’ai entendu que Thierry Latestère qui nous parlait de sa grand-mère parlant gascon bazadais et qui disait quelque chose du genre  »vau te fóter un clapat » (je crois). Jean et Jany Fonteyraud, qui ont la soixantaine, ont dit ne pas connaître le gascon. Quant à notre voisin André Lavigne (né dans les années 1920), il a parlé d’  »anguiles » et de  »gourgue » mais c’est tout ; et Maurice Chevillard, nous allons en parler ci-dessous.

Outre l’enquête Bourciez, les mots déjà trouvés dans les archives (carruet, ormièra, balet, pinhadar, hauressa, jauga, vimièra…) et ceux de la toponymie (nogueiria, luc, rodèir, rolha, nausa, sarra la coa, graveta, nèga-can, astoret, gravar, galoishèr, Bernilha, Bertric, padoenc…), deux livres nous fournissent quelques mots de français régional issus du gascon, ou de gascon directement si l’on préfère. Voici de quoi il s’agit :

 

Lucienne SINZELLE, Mon Malagar, Gallimard, 2001. (née en 1927)

  •  »un grand sac rempli des feuilles qui entouraient les épis de maïs (et qu’on appelait des panouilles) »
  •  »là, toutes les trois, on  »épanouillait » ensemble le maïs »
  •  »Parfois le tourin à l’ail la remplaçait »
  •  »Vous vous souvenez sûrement, Jean, avoir vu mon père faire chabrot »
  •  »une culotte  »pisse-droit » (piche-biste en patois) qui lui descendait jusqu’aux genoux »
  •  »Notre mère faisait la lessive (la bugade en patois) »
  •  »Les plus gros étaient utilisés comme  »carassons », des piquets pour  la vigne »
  •  »Mon père et Jean Ducasse avaient, attaché à la ceinture, un étui – le coudey en patois »
  •  »Comme il restait toujours du   »cavaillon », un peu de terre, entre les ceps »
  •  »elles décavaillonnaient avec une bêche dentelée »
  •  »tracer une ligne bien droite, à l’extrémité des règes »
  •  »Le matin, les vendangeurs se retrouvaient sous le hangar à côté du cuvier, où étaient entassés les baillots »
  •  »Sur place, les hommes déchargeaient les comportes, ou bastes »
  •  »C’est par la petite fête du  »pampaillet » qu’on célébrait à Malagar la fin des vendanges »
  •  »L’hiver, dans les vignes, nous recueillions des baraganes (poireaux sauvages) »
  •  »M. Dubourg jurait beaucoup et toujours en patois : midedious (mille Dieu), Diou biban (nom de Dieu). Les gens, à Malagar, ne parlaient entre eux que le patois. Je me souviens si bien : le chien, c’était lou cagnot, le château, lou castel, le chapeau, lou capet, la maison, l’oustaou, la vaisselle, la bachére, sans oublier le fameux quézaco et l’inoubliable adichats pour dire au revoir, ou plutôt adieu »
  •  »nous avions la charge de les transporter dans la souillarde du château »
  •  »celui-ci m’avait rapporté des Pyrénées une  »mounaque », une poupée de chiffon »
  •  »Je cueillais aussi de l’herbe pour les lapins [...] les  »coudennes », le  »traverse-chemin » »
  •  »Lou martéou, il s’appelle  »reviens », nous disait-il »
  •  »les lézards (que nous appelions des singualettes) »
  •  »j’entendais la pauvre femme le supplier en patois :  »Déche mé, déche mé »  »
  •  »Je constituais les fagots de sarments et déposais sur chacun d’eux une  »andorte » en osier »

Marc-Hercule DILAVI (pseudo de Maurice CHEVILLARD), Les murmures du Galouchey, à compte d’auteur, 2016 (né dans les années 1940)

  •  »un gros écrou rouillé venant du bourrier »
  •  »les  »bouzigs », appelés aussi lombrics »
  •  »son jeune drôle avait caché le seau avec les anguilles »
  •  »tu vas vite passer par la Gourgue »
  •  »je voulais jouer au  »pet » (il faut bien prononcer la lettre t finale) »
  •  »une grosse bille en verre comme une agate ou en fer, c’est alors un  »berlon »  »
  •  »celui qui est touché perd une bille appelée aussi berle ou pite »
  •  »Ce dernier vérifie que c’est une bonne berle et non pas une saloperie de  »cacugne ». »
  • Si un joueur a perdu toutes ses berles, il est dit  »cougnut ». »
  •  »je tire en  »plombet », c’est-à-dire en lui tombant directement dessus »  (Rq : un plombet ou plombèu est un fil à plomb)
  •  »Ici les petits oiseaux sont des  »pachirocs » ou des  »roupits » »
  •  »Il dit que le  »bayot » de ma grand-mère est un panier. »
  •  »Je me dépêchais de couper [...] des branches bien touffues d’aubier »
  •  »Notre coup de filet compte au moins soixante poissons,mais pas un seul  »créac’ »’
  •  »Nous équarrissons à l »’ahouzet’‘, sorte de serpe à la lame courbe »
  •  »Ils seraient capables de tout avaler, boudiou »
  •  »monsieur ne veut plus aller travailler avec ses esclops »
  •  »les coups d’aiguillon et de  »vimes » cinglants »
  •  »les sarments et mes  »vignottes » étaient embarqués et entreposés au sec »
  •  »tous deux dégustaient après avoir mélangé ail et persil haché, sa sanquette »
  •  »couchée sur le  »banchet » sorte de table creuse en forme de quart de cercle »  (est-ce bien gascon ? je n’en sais rien pour l’instant !)

Pible e piple

Classé dans : Ecologia, natura,Entre Duas Mars,Gravas,Lingüistica — Lo Sarmoneir @ 19 h 17 min

Lo mòt pible o piple, designant los Leccinium, es interessant. Es encara coneishut per de dròlles de la campanha ! L’èi ausit díser per :

- mos oncles que passèren lur junessa a Usèsta (piple , per Leccinium scabrum)

- una hemna de 60-70 ans originària de St Pèir d’Aurilhac (pible)

- una drollessa de 10 ans a pu près, de Cabanac (pible) ; piple es tabé citat, ce cresi (a St Maurilhon)

- un dròlle de 9 ans a pu près, d’Ilats (pible)

- quauqu’un a St Macari (piple e pible )

L’èi lugit :

- http://celadon7.canalblog.com/archives/2007/01/11/3658784.html (pible , 33)

- https://vivreabonnetan.wordpress.com/tag/bolet-pible/ (pible , Bonetan)

- http://pible-rouge-pible-gris.esy.es (pible )

- http://cemachampi.blogs.sudouest.fr/tag/pible+gris (pible )

 

Derivats :

- pible rouge = Leccinium aurantiacum

- pible gris = Leccinium scabrum, L. carpini  

 

Etimologia :

Vèn deu latin populus, en francés peuplier. Çò qu’es amusant es que dens lo medís endret pòden díser pible e brioulasse, derivant cadun d’un mòt diferent per peuplier,  »pible » e  »briule ». Sivant lo FEW, aparei que  »pible » es un mòt d’origina peitavina-sentongesa, perigòrda e auvernhata (donc  »mediò-romanica »), los mòts gascons estent  »br(i)ule/biule », e los mòts lengadocians  »pibol/píbol ».

5 décembre 2016

Los derivats d’arēna

Classé dans : Lingüistica — Lo Sarmoneir @ 22 h 46 min

I a tot un patòc de toponimes que son estats desformats au hiu deu temps perque son de mòts gasons arcaïcs, derivant deu latin arēna  »sable » qu’estut remplaçat per  »sable ». En gascon, arena èra utilisat au mens dinc a la fin deu XVIe siègle. La preséncia d’un a au debut deu mòt a sovent menhat a de mautrencaduras.

 * ARÈS < lat. arenensem (estudiat per B. Boyrie-Fénié)  

* les ARENEYS (Arés), RENEY (Landiràs, Marions), le RENNEY (Blancafòrt) = l’arenèir, los arenèirs (< lat. arenarium)  »sablèira, tèrra sablosa ».  

* l’ARIEY (Saucats) : medís mòt, demb disparicion deu -n- intervocalic : arenèir > *areeèir > arièir (medissa evolucion que dens menar  > *mear > miar).  

* la RENEYRE (Graian) = l’arenèira (< lat. arenaria), medís sens que dessús.  

* LANDAREYRE (la Marca) = landa ar(e)èira  »lana sablosa ».  

* la REYRE, anciana parròpia restacada a Pelagruia, a probable lo medís sens (l’ar(e)èira).

L’ARENÉE (St Crapasi) e le RENET (Lenton) : de tota evidéncia restacables au latin arēna. Belèu que le RENET es l’arenet < lat. *arenittum  »lòc sablós » o qu’es una desformacion de l’arenèirPer l’ARENÉE : desformacion de l’arenèir ? mòt francés (belèu passat en gascon quauque temps coma *l’arenèia ?) ?

Es tabé possible qu’ARIOLE (Cudòs) vèni de : arenòla > *areòla > ariòla. Pensi pas que sii *hariòla (perque a Cudòs lo h se manten), ni mèi un derivat deu latin area perque senon aurén airòla.

Per LALEYRE (Pian), s’escrivèva LARIEYRE au XIXe siègle, donc pòt èster coma l’ARIEY, d’autant mèi qu’en aqueth lòc, i a justament una unitat pedologica qu’apèran  »placage sableux » ! Notaram qu’escrivèvan tabé LA LIEYRE,  belèu per confusion demb lièira  »pèça de lin » que divèva èster un mòt totjorn emplegat.

Enfin, me damandi se ARIESTE (Prenhac) e la RIESTE (Arbanats, Loishats) serén pas derivats d’arena pulèu que (a)hrièsta (= frièsta) qu’es semanticament bijarre en toponimia ! Mès lo sufixe -èsta, que sembla lo -èsta d’Usèsta, qué n’en es ? Existèva en gascon ? A crusar…

Mès la distribucion de les fòrmas en -n-/-Ø- es un pauc aleatòria, ce sembla !  

15 octobre 2016

La hilha deu jardinèir

Classé dans : Alhurs,Lingüistica — Lo Sarmoneir @ 12 h 50 min

Un praube òme avèva tres hilhas e les aimèva redde. Son trabalh de jardinèir li permetèva a pena de les norrir. Aquò’s pr’aquò que hosèva, rasterèva, sauclèva son casau deu desser au matin e deu matin au desser.

Un còp que hosèva un rosèir, se mastèt davant eth un grand lusèrp que li dishut :

- Òme, sabi qu’as tres hilhas. Fau que m’en balhis una en maridatge, senó te minjarèi.

Lo jardinèir penadit fòrt d’ausir aquò. S’entornèt a son ostau lo cap baishat. En lo vesent atau, sa hilha l’ainada li damandèt :

- Pair, qu’atz donc vos ?

- Vèni de véser un grand lusèrp e m’a damandat una de mes hilhas en maridatge senó me minjarà. La quala d’entre vosautas vodrà l’esposar ?

- Pas jo, s’escridèt l’ainada.

La segonda hilha entrèt e, vesent son pair bien apenat, li damandèt :

- Qu’atz donc vos, pair ? Me sémblatz bien apenat.

Li’c dishut.

- Pas jo, ce cridèt la segonda.

La pus juna entrèt enfin e pausèt la medissa question.

- Jo, sui prèsta a esposar lo lusèrp !

S’en angut dens lo casau e rencontrèt l’alimaut au pè deu rosèir.

- Vèn demb jo, ce dishut lo grand lusèrp, e autalèu la tèrra se dubrit e davarèren dedens per un grand escalèir. Digun tornèt véser la goiata ni mèi lo lusèrp.

Un jorn que penadissèvan, dens l’ostau deu jardinèir, de çò qu’èra vinguda la goiata dispareishuda, l’ainada aujut l’irèia de tornar au casau e de hosir lo pè deu rosèir. Descubrit los escalèirs e los davarèt marsha après marsha. Vit un bròi ostau esclairat, i entrèt e trobèt sa sòr sheitada au cunh deu huc. S’abracèren, fòrt emocionadas.

- Fau pas plorar, ce dishut la pus juna, sui pas malurosa. Mon marit es fòrt bròi, te lo mocharèi desser. Lo jorn, se transfòrma en lusèrp ; la nuit…

Lo desser vingut, quòra lo marit estut adromit, les duvas sòrs s’aproishèren deu lèit. Mès l’una hasut un gèste que desendromit lo bèth prince.

A ‘queth moment, tot dispareishut : l’òme, l’ostau e se retrobèren dens un ahorèst espés, au bèth mitan d’un país desèrt, devath un cèu shens estelas.

Caminèren lavetz longtemps, longtemps, shens avisar digun. Lèu, descubriren taplan un grand castèth au cimòt d’una montanha.’Quò’ra lo castèth deus vents.

- Ont vòs anar ? ce dishuren los vents a l’ainada.

- Vòli rejúnher l’ostau de mon pair, lo jardinèir.  -

Lavetz seguís-me, ce respondut la bisa.

- E tu, ont vòs anar, ce dishuren los vents a la capdèta.

- Vòli retrobar mon marit, lo prince Lusèrp.

- Lavetz seguís-me, ce respondut l’autan.

Au cap de sèt jorns, l’ainada se retrobèt, tota bargada, dens un país desèrt e torrat.  Digun sap çò que vingut.

L’autan dishut a la pus juna :

- Praubeta ! de ‘cí entà l’endret ont vòs anar, i a encara bien de camin. Çaquelà vau assajar de te l’abracar. Vas anar entà ‘queth ostalòt ont alugreja una lutz. Aquí haràs çò que te diràn. Atau retroberàs belèu un jorn ton marit.

- Mercí, vent d’autan,ce dishut la goiata.

Arribèt a l’ostalòt. Achí damorèva una bona hada.La hilha deu jardinèir, quòra estut bien pausada, li contèt son aventura.

- Ma dròlla, ce dishut la hada, ‘quò’s bien tu qu’ès responsabla de ton malur. Ton marit es un rèi qu’un meishant encantaire condamnèt ad una longa espròva en l’oblijant ad èster un lusèrp pendent lo jorn. En acceptant de l’esposar, li permetures en partida de se liberar. Mès falèva pas que son secret estussi revelat. Dens sèt jorns adara, son espròva serà acabada e se sovirà pas mèi de tu ! A, pòdes plorar sus ton malur !

‘Quò’s çò qu’hasut la hilha deu jardinèir.Plorèt, plorèt pendent sèt jorns. La hada qu’èra partida s’entornèt lèu.

- Praubeta ! lo rèi , ton marit, t’a completament aublidada. Se torna maridar doman.

La hilha deu jardinèir n’avèva pas mèi de grumilhas per plorar.

- Escota, ce dishut la hada, vau assajar de t’adujar. Pren-te aquera quenolha d’òr demb la quala hilaràs hius d’òr. Vai a la pòrta de la glèisa.La nòvia vodrà crompar ‘quera quenolha e li diràs :  »Es pas a vénder ni mèi a balhar, mès demb lo nòvi vòli damorar ».

La goiata s’en angut a la pòrta de la glèisa e,quòra la nòvia vit aquera polida quenolha, volut la crompar.

- Es pas a vénder ni mèi a balhar, mès demb lo nòvi vòli damorar.

- Mès ès pèga ! ce dishut la nòvia.

Sa mair qu’èra pròishe d’era  e qu’avèva tot ausit parlèt a l’aurelha de sa hilha.

- Accèpta de los deishar amassa una jornada per auger aquera extraordinària quenolha.

La nòvia acceptèt donc, mès de tot lo jorn, la hilha deu jardinèir poscut pas rencontrar lo rèi. Lo desser vingut, li hasuren béver un beuratge que l’adromit autalèu. La prauba aublidada hasut tot çò que poscut per lo revelhar en li disent :

- Te sovènes deu temps quand èras lusèrp ? Rapèla-te lo casau de mon pair. T’èras maridat demb jo.

Mès dromèva a tengut.

La goiata s’entornèt a la hada per li díser que lo rèi n’avèva pas aujut l’escasença de la reconéisher.

- Vas préner aqueth còp aqueth travolh e angràs i gumerar de hiu d’òr davant la pòrta deu palais. La nòvia vodrà te lo crompar, mès li diràs :  »Es pas a vénder ni mèi a balhar, mès demb lo nòvi vòli damorar ».

La novèra rèina consentit encara, mès la hilha deu jardinèir e lo rèi poscuren pas damorar amassa un sol moment. Lo desser, un novèth beuratge plongèt lo rèi dens un somelh prihont.

La hilha deu jardinèir contèt a la hada çò que s’èra encara passat.

- Aqueth còp, ce dishut la hada, vas préner aqueth plat en òr demb ausèths rostits que cantan, e tornar a la pòrta deu palais.

Au solide, la rèina volut aqueth plat e n’en damandèt lo prètz.

- Es pas a vénder ni mèi a balhar, mès demb lo nòvi vòli damorar.

La nòvia, maugrat sa granda enveja d’auger un plat tà extraordinari, comencèva a s’esmalir. Consentit a degrèu.

Lo desser, l’auserèra se trobèt dens la crampa deu rèi, e aqueth, coma per encantament,èra bien revelhat. Avèva voitat lo beuratge dens la chaminèia.

La hilha deu jardinèir li damandèt :

- Te sovènes deu temps quand èras un lusèrp e quand damandères a mon pair l’una de ses hilhas ? Aquò’s demb jo que te maridères.

Lo rèi s’en sovinèva perfèitament e estut tot urós d’auger retrobat sa prumèra esposa.

- Adara qu’ès achí, te gardi.

E viscuren bien urós.

14 septembre 2016

Provèrbes lemosins e adaptacion garonesa

Classé dans : Alhurs,Lingüistica,Tradicions populàrias — Lo Sarmoneir @ 12 h 26 min

Eu es passat dins las vinhas : il a bu => Es passat dens les vinhas

Eu a ‘trapat lo còp de solelh a l’ombra : id. => A gahat un còp de sorelh a l’ombra

Eu crei que tot lo país es plan : il ne doute de rien => Crei que tot lo país es planèir

Eu a sentit quauque fum : il s’est douté de qqch => A sentit quauque hum

Eu a entendit brundir quauqua moscha : il a appris qqch => A entendut broncir quauqua mosca

Un n’es pas a l’enterrament d’un chat : on n’a pas besoin d’etre si sérieux => Som pas a l’entarrament d’un gat

Eu fará coma las nesplas : il s’amendera en vieillisst => Harà coma les mesplas

Far mai de fuòc qu’un n’a de boés  => Hèser mèi de huc que n’an de bòi

Eu a pòur de se nejar dins lo crachat => A pòur de se negat dens un escupit

Eu a ‘gut un piau blanc : il a eu peur => A aujut un peu blanc

Eu es coma las ròndres : eu ne vòu ni beure ni laissar beure => Es coma los romècs, vòu pas béver ni dishar béver

Eu es coma lo papa : infaillible => Es coma lo papa

Per far ‘na moleta, fau cassar daus uòus => Pr’hèser una moleta, fau copar eus

Un li fariá creire que las lebres bastissen sur los chasnes / que n’a pas de chamisa => Li harén acréser que les lèbes bastissen sus los casses

‘Natz portar dau fen a las polas : allez vous faire voir => Anatz portar de hen  a les polas

Plejar son profiech dins ‘na fuelha de persilh => Plegar son profit dens una hulha de peiressilh

Eu a ‘chabat de far rire : il est mort => A ‘cabat d’hèser ríser

Si ‘quela femna n’a pas d’aiga dins sos selhs, ‘la ne’n aurá dins sos uelhs : elle sera malheureuse => Se ‘quera hemna a pas d’aiga dens ses selhas, n’en aurà dens sos ulhs

Content coma ‘na graula qu’empòrta un calau => Content coma una agraula que s’empòrta un esquilhòt

Quand la sopa es facha, fau la minjar => Quòra la sopa es hèita,  fau la minjar

Quand la pola chanta, ‘la vòu póner : quand on parle de qqh, on le désire => Quòra la pola canta, vòu pón(d)er

Ne fau pas tuar tot çò qu’es  gras /totas las moschas que pican => Fau pas tuar tot çò qu’es gras /totas les moscas que fissan

N’es pas temps de fermar l’escuria quand lo chavau es partit => S’en vai pas temps de barrar l’escuria quòra lo shibau es partit

 

14 juin 2016

Ginhèc o pas ginhèc ?

Classé dans : Lingüistica — Lo Sarmoneir @ 23 h 39 min

Dens un document de propaganda occitanista, l’interview d’una liceana :

‘’Je ne m’exprime pas vraiment en occitan en dehors des cours, sauf quelques mots, adiu, va plan, ginhèc, a totara… Il m’arrive de parler la lenga nòsta avec ma mère et avec ma grand-mère.’’

Aquera liceana es en Gironda, e cresi pas que dens sa familha la comprenin quòra ditz ‘’va plan’’ o ‘’ginhèc’’. Aqueth fotut ‘’ginhèc’’, d’alhorns, me sembla èster una invencion grosclaudesca calcada pus o mens sus lo francés ! En efèit, lo gascon ‘’gen(h)èc/gin(h)èc’’ correspond au francés ingénieux, astucieux, habile, … Vèn deu latin ingenium. Lo francés génial (atestat dempui 1865) significa qui a du génie, se refèra a quauquarrés de pulèu abstrèit e de pus fòrt. A la lemita, pòdem utilisar ‘’gen(h)èc/gin(h)èc’’ per quauqu’un qu’es génial, tant vau díser qu’a d’irèias cranament bonas ; mès l’utilisacion de génial coma exclamacion es pròpa au francés e vesi pas perqué harem lo mème litzament de sens en gascon. S’escridar ‘’ginhèc !’’ es coma s’escridar ingénieux ! en francés per díser super !  D’auta part, a mon avís, ‘’ginhèc’’ s’aplica ad una persona pulèu que non pas ad una causa.

Malurosament, n’èi pas de solucion  de remplaçament.  Pòdem díser ‘’una crana irèia’’ au lòc de ‘’una irèia ginhèca’’, mès per l’interjeccion sabi pas.

12 janvier 2016

Parabòla en gascon de Podensac (33)

Classé dans : Gravas,Lingüistica — Lo Sarmoneir @ 13 h 22 min

Lo goiat pròdigue

 

Un òme n’avè que dus goiats. Lo pus june dishut a son pair : « Es temps que si(i) mon mèste e qu’augi argent. Fau que pusqui m’en anar e que vedi país. Partatgetz vòste ben e balhetz-me çò que divi auger.  – Ò, mon dròlle, dishut lo pair, coma vorràs. Ès un mishant e s’ràs punit. » Apui, ovrint un tiroart, partatgèt son ben e n’en hit du(v)as porcions esgalas.

Chic de jorns après, lo mishant dròlle s’en angut deu vilatge en hints lo fièrt, e shans díder ren a digun. Travassèt bòcòp de landas, de bòis, de ribèiras e vingut dens una granda vila ont despensèt tot son argent. Au bot de quauques mes, digut vénder ses pelhas end’una vielha fama e se logar per estar vailet : l’envièren aus shamps per i gardar los aines e los buus.

Lavetz estèt bien malurús. N’augut pas mèi de lit per dromir la nuit, ni de huc per se cauhar quand hadèva frid. Avè quauque còp tant de hame qu’auré bien minjat aqueras hulhas de caulet e aqueths fruits porrits que minjan los pòrcs, mès digun ne li balhèva ren.

Un desser, lo vente vide, se dishèt tombar sus un shèite, espients per la frièsta los audèths que volèvan laugèirament. Apui vit paréisher dens lo cièl la lu(v)a e les estelas, e se dishut en plorents : « Labàs, l’ostau de mon pair es plenh de dòmestiques qu’an pan e vin, eus e hormatge tant que n’en vòlen. Pendent aqueth temps, jo mòri de hame ací.

E bé, vau me livar, airèi trobar mon pair e li dirèi : Hiri un pecat quand voluri vos quitar. Auguri grand tòrt e fau que me punissetz, ic sabi bien. Ne m’apèritz pas mèi vòste goiat, tretetz-me coma lo darrèir de vòstes vailets. Estèri copable, mès languivi lunh de vos. »

Lo pair èra dens son casau, acabents d’arrosar ses flors : vesitèva los pomèirs e los arredims. Quand vit víer suu camin son goiat tot cobèrt de sudor e de possièra, trainant la cama, poscut a pena ic créder. Se démanda se faliva que lo punissi o que lo perdonèssi… Enfin, damb les larmes aus ulhs, li alonguèt los braç, e se gitants a son còth li balhèt un gròs poton.

Apui hit asheitar son goiat, sonèt ses gents e los vesins : « Vòli l’aimar coma avants, lo praube mainatge, lesi dishut talèu qu’estèren rassemblats. Es état assès punit : que digun adare ne li hèdi nat repròishe. Vinetz lo véder, portetz-li viste un bròi paletòt, metetz-li una baga au dit, apui solièrs nèus aus pès. Poiratz tabé préner veguèirs, canards e miar un vetèth bon a tu(v)ar ; vam búver, minjar ensemble e har una grana hèsta. »

Los vailets aubeïren lur mèste e miren una bèra napa sus la taula. Au mème moments, l’ainat goiat arribèva de la caça damb sons cans. « Quau es donc aqueth bruit ? cridèt en jurents. Credi que càntatz ací ; n’es pas tròp lèu que torni. Ètz-ét fòu, mon pair ? »

« No, mon goiat, n’en sui pas, respondut lo vielh. S’hèdi aquò, aquò’s que sui plenh de jòia. Càntam e som urús, car am bien de qué. Qu’ic vulhis o no, fadrà que cantis tu tabé e que te rejoïsses damb nosauts, parce que ton frair qu’èra mòrt es revingut a la via. Aquò’s coma se vinèva de nèisher : gèir èra perdut, anuit lo valà retrobat. »

E. Duprat

12345
 

Luxeetvolupte |
Actuel |
Newyorkcity2012 |
Unblog.fr | Créer un blog | Annuaire | Signaler un abus | Insidelayers
| Lanouvelleperspective
| love star