LOU SARMOUNEY / LE JHACASSOUS

13 décembre 2017

Quelques toponymes intéressants en Guyenne (I)

Classé dans : Alhurs,geografia,Lingüistica,Òlt e Garona,Paisatge — Lo Sarmoneir @ 21 h 17 min

Mon objectiu es ací de barejar la Guièna, d’una faiçon tant se sii aleatòria, a la recèrca de  toponimes interessents.

 

 

Bois des Crozes : compte tenu de la topographie, cela semble bien être cròsas ‘dolines’.

le Bouscarel : boscarèl est certainement un synonyme de boscatèl ‘bosquet’.

Casse Bessou : casse besson ‘chêne à deux troncs’.

le Cauffour : cauforn ‘four à chaux’.

Chauprenat : chauprenar ‘charmaie’… ou est-ce à écrire chauprenat en tant que masculin de *chauprenada ?

Coumbe del Pé Blanc : comba del puèg blanc ‘combe entaillant la colline calcaire’.

les Crabides : crabida ‘chevreau femelle’, soit un lieu où l’on élevait des chèvres, peut-on supposer.

l’Enfouny : enfonilh ‘entonnoir’, sans doute une cavité dans la roche ou un lien avec la forme d’un cours d’eau.

Escorne-Bios : escòrna-buòus ‘écorne-bœufs’ : lieu venteux ??? 

les Eygadoux : soit c’est aigador, analogue du lieu-dit les Eygaduys, et cela désigne un conduit par où l’eau s’écoule ; soit c’est aigadós, adjectif cité par Mistral avec le sens ‘humide, d’où l’eau sourd, en parlant des terres’.

Fonqueyrude : cairuda signifie ‘carrée, anguleuse’ (cf. Mistral) mais cela signifie peut-être ‘fontaine pierreuse’ (cf. radical cair- comme dans les Queyries).

les Fonzades : fonzada ‘fond de vallée’ (cf. Mistral).

les Fumades : terres fumées.

le Garennou : garenon ‘petite garenne’, c’est-à-dire petit enclos réservé au seigneur et/ou petite chênaie.

la Glanda :  mécoupure de l’aglandar ‘le lieu riche en glands’… donc chênaie !

la Grande Pleyssade : cité uniquement comme toponyme périgourdin par Mistral ; vieux mot pour ‘haie’ conservé dans le béarnais pleishada.

Matibas : Mativàs, augmentatif de Matiu ‘Mathieu’.

les Ourmeyroux : semble être dérivé d’orme ‘orme’ : ormeirons ‘petits ormes’, soit un bosquet d’ormes.

Pépinlé : cacographie de Pépinié ?? Dans ce cas, ce serait puèg pinièr ‘colline plantée de pins’. On se trouve effectivement sur un sommet.

lac du Pesquié : tautologie, puisque pesquièr ‘étang, vivier’. Correspond chez nous en Gironde aux lieux-dits le Pesquey, le Pusquey.

Pièce Picade : comprendre sans doute picada comme ‘déboisée’ ; à noter cependant picadís ‘taillis’ en divers lieux de Guyenne.

le Pissarot : pissaròt ‘filet d’eau’.

las Sagnotes : sanhòta ‘petit marécage’.

le Suquet : suquet ‘petite colline’ ; en effet à proximité d’un sommet peu marqué. Dans les environs se trouve la Suque.

3 mai 2017

Prononciacion deu lengadocian : confrontacion de l’ideologia a l’ALF

Classé dans : Alhurs,geografia,Lingüistica,OPINION — Lo Sarmoneir @ 15 h 37 min

Per justificar la grafia alibertina au lòc de l’adaptar a la realitat, los ideològues occitanistas pretenden de causas que pòden se damandar ont les son anadas cúlher.

LA PRONONCIACION DEU J EN LENGADOCIAN

Domèrgue Sumien cossidèra que la prononciacion [ʒ] deu j es  »localizada » e [dʒ] es en  »occitan estandard generau ». E jo, en partent de l’ALF, èi la carta aquí junta, que nòs mòcha clarament que la prononciacion [dʒ] es absoludament minoritària en lengadocian ; a díser lo vrai aquò’s avant tot una prononciacion provençala, mediterranèia se vòletz.

En realitat, aparei que lo lengadocian es partatjat en

- [ʒ] entà Tolosa, Fois e Carcassona e dens l’èst deu Roèrgue ;

- [ts] en Naut-Agenés, Carcin, oèst deu Roèrgue, Albigés e Orlhagués ;

- [ts/dz/z] en Brageiragués e Sarladés ;

- [tʃ] en Montpelhierenc ;

- [dʒ] (en jaune) entà Besièrs, Narbona, dens lo Gavaudan e l’Aubrac.

Curiosament, pr’un còp, ni Carcassona ni Tolosa sèrven de referéncia, mès pulèu la Provença ! Sui pas segur, taplan, que s’expliqui per l’origina provençala de Domèrgue Sumien, mès belèu per de rasons de fonetica istorica (?) o de catalanisme. Lo [ʒ], eth, sembla espudit a causa de sa gasconitat…

PRON. DU J

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

LA PRONONCIACION DE SABLE

Me pensi que la prononciacion ['sable] es la nòrma en lengadocian. Pertant, vésem sus la carta ací-devath que la prononciacion ['saple] es ultramajoritària en lengadocian, amèi defenís quasiment lo dialècte lengadocian, manca quauquas zònas perifericas (en ròse) coma lo Brageiragués-Sarladés, la region de Montpelhièr… Vésem tabé que [‘saplə] se disèva entà Bordèu, çò que se retròba a pics e a pelats capvath les òbras de Verdièr, Blanc, etc., per d’autes mots coma  »diaple » o  »tarriple ». Enfin, en vath de Garona entre Bordèu e Agen, existen de doblons coma  »puble/puple » e  »pible/piple » a costat de  »diable » o  »tarrible ».

SAPLE1

 

 

 

 

 

 

UÈLH, LUÈNH, NUÈCH, FUÒC

Sui atucat de véser que Domèrgue Sumien cossidèra [ɥɛl], [lɥɛn], [nɥɛtʃ], [fɥɔk], coma de fòrmas estandard en lengadocian. Tabé la Mal Coiffée (per exemple, mès pensi qu’es generalisat dens l’ensenhament) ditz [nɥɛjt] dens ses cançons. Descrivi la realtat deu XXe siègle per les cartas que seguissen ; en roge,les zònas ont les prononciacions pretendudament estandard son atestadas :

UELH NUEIT LUENH FUEC

 

 

 

E aquí, les fòrmas atestadas (es possible que per error  i augi integrat un bocin de dialècte provençau) :

UELH NUEIT LUENH FUEC_reel

 

En alibertin, balharé aquò :

UELH NUEIT LUENH FUEC_alib

Conclusion : les fòrmas estandard (se vòlem a tot prètz normalisar lo lengadocian maugrat sa granda diversitat dialectala e culturala*) diurén èster :

non pas  [ɥɛl], [lɥɛn], [nɥɛtʃ], [fɥɔk],

mès [ɛl], [nɛjt], [fjɔk] ; e, pus malaisidament, belèu [lɛn/lɛŋk]. Coma auratz comprés, son de fòrmas pus evoluadas e sustot pus eufonicas. Fau bien  véser que critiqui pas briga l’usatge de les grafias englobantas UÈLH, LUÈNH, NUÈCH/NUÈIT, FUÒC, mès lo fèit de preconisar coma estandard de prononciacions arcaïcas o ultralocalisadas tot en treitant de localisadas les que son pus espandudas !!

 

* e bé ò… Agen, Seta e Orlhac son dens tres univèrs diferents… pòden pas hèser pus desparièir !

5 novembre 2014

Lo lexic variat de les vias

Classé dans : geografia,Lingüistica,Paisatge — Lo Sarmoneir @ 9 h 40 min

Les vias de comunicacion son desempui l’Antiquitat de lòcs qu’atiran la populacion. Pòdem citar, en Aquitània, lo camin Gallian (Bordèu-Vasats), lo camin romiu (Bordèu-Baiona) empruntat per los sent-jaqués, lo pleonasmic camin de la via (Bordèu-Cubzac), la Cauçada (Bordèu-Cotràs-Peirigüers), lo camin hariau (camin costèir traversant la Lana Grand) o la Levada (Bordèu-Punta de Grava)…

Los toponimes se referent ad aqueras vias – e tanben a les mens importantas – pòden derivar deu gaulés camminus (la Caminòta, Camenal, les Cami(n)adas…). La nom de Sendets significa « ensemble de petits camins » (*semitellas > *sem(i)dèths). De noms pòden se referar, a l’origina, a la natura de la via : podèva estar pavada (rua Paimentada, la Herrada, la Granda Ferrada…), o simplament empeirada per facilitar lo passatge de les carretas (la Carrèira (Longa)…), omèi rehauçada coma aquò’ra la costuma dens l’Antiquitat (la Levada…). Lo latin [via] calceata, eth, nos a balhat pro de toponimes de tipe « la Cauçada » (e en particulièr Sent Martin la Cauçada).

Quauques mòts son tipics de la Lana, coma pegulhèira e cor(re)gèira que rapèlan los tragèits deus tropèths capvath los grands espacis bravichuts. Los mòts passa (puslèu maritime), tralha o viòt, eths, son mens especifics.

Dens les vilas, tròban tanben de carrèiras, mès sonqu’en gascon medievau, coma nos ec indican les placas de ruas a Sent Macari. Per contra, carruet (entre Sent Macari e La Rèula), carreiron, carreiròta, carreiròt, son totjorn visibles. Per l’anecdòta, entenduri un jorn una fama pas tan vielha emplegar lo mòt carruet. Au contrari, la Ruassa designa una granda rua.

Quauque còp, una mesura de distança es utilisada, coma per la comuna de Quarta Lèga, qu’èra a quata lègas de Blaia suu camin d’Engolesme. Per contra, Tressas e Cestàs, tradicionalament « a tres lègas » e « a sheis lègas » son de faus amics ; en realitat, Tressas designa les tèrras de Tritius, e Cestàs es una deformacion de Fescals, deu latin *fiscariis « lemita de bans senhoriaus sus un axe rotèir a peatge ».

Solide, los axes de comunicacion èran ponctuats d’estapas. Atau, bèth-arremat de lòcs pòrtan lo nom de « la Pòsta« , coma a Montuçan o a Cestàs. I fadré ajotar l’Òste, l’Ostet, l’Ostessa, Bon Òste… que rapèran aubèrjas. Etauliers vèn deu sentongés étaule « establa, escuria, aubèrja » ; per Masion, vèn deu latin *mansionem « ostau d’estapa, aubèrja ».

Poiram enfin mencionar la granda varietat de les interseccions. D’una part, les horcas (la Caforcha, los Tres Còrns [les Trois Cornes en francés], la Horcada, la Horquèira…) ; d’auta part, los quate-camins (lo Canton, Canton de les Sorcièras, los Quate Camins, la Crosilha, l’Estela…)… E milhor encara, « los Sheis Camins«  !

31 janvier 2014

Petita istòria dau vinhau bordalés

Classé dans : Entre Duas Mars,geografia,Istòria,Medòc,Paisatge,Paisatge - geografia — Lo Sarmoneir @ 23 h 48 min

‘Quò’s a les Arshivas departamentalas de la Gironda qu’èra instalada, dau 14 d’octòbre dinc au 14 d’heurèir, una expausicion retraçant l’istòria dau vinhau bordalés. Intitolada Vignes à la carte – Mille ans d’évolution en Bordelais (XIeXXe s.), èra coordonada per Louis Bergès, Pascal Geneste e Agnès Vatican, e augut lo partenariat dau CIVB, de l’INA e de Bordeaux Sciences Agro.

Lo vinhau bordalés èra dejà atestat a l’epòca galò-romana, mès la mista en valor de les tèrras, acompanhant la fondacion d’aglomeracions, data sonque daus XIe-XIIIe siègles. Aquesta mista en valor per treitinatge (les artigas) èra sustot menada per les congregacions religiosas.

A la campanha, la vinha aucupava 20 % de les pèças – au costat de les culturas viurèiras e daus prats – e lo vin èra destinat a la consomacion privada ; les vinhas èran per contra nombrosas autorn de Bordèu.

Destingavan tres tipes de vins : de paluds, de còstas e de gravas. Aquò’s dens les paluds qu’èran instalats los bordius, apareishuts au XIIIe siègle ; i hadèvan dau vin roge, mèi fòrt que non pas lo claret.

Dau temps que lo ducat d’Aquitània èra unit damb lo roiaumi d’Anglatèrra, aquò’s a díder dinc a 1453, lo comèrca daus vins de Bordèu estut prospère. D’autant mèi qu’en 1224, data de la redicion de La Rochelle, los vins de Guièna vinguren dominants sau marcat anglés per rapòrt aus vins peitavins !

Lo diocèse de Bordèu – lo Bas-Peís – avèva lavetz daus privilèges, coma lo de poder embarcar son vin tanlèu qu’èra l’autòne, quora lo Haut-Peís divèva aténder lo primtemps. Aquò’s a l’origina de l’anciana rivalitat entre Lengon e Sent Macari.

Aquò’s a la fin de l’Atge Mejan que la viticultura se desvalompèt dens lo ‘rèir-peís. Apui, graças aus marshands flamencs, la produccion se diversifièt au XVIIe siègle ; los vins doç vinguren prisats.

Au XVIIIe siègle, los vins de Gravas e de Medòc vinguren famós. Lo comèrce deminguèt en Olanda e s’ubrit a la mar dau Nòrd e a la Baltica, amèi a l’America.

Après la crisa dau mau blanc, tornèt la prosperitat entre 1855 e 1880 ; la vinha s’espandut au detriment daus bòscs en Blaiés, Libornés e Entre-duas-Mars, mès remplacèt tanben la landa sus la part gausha de la Garona.

La permèira delimitacion oficiala de la region viticòla de Bordèu (Medòc, Gravas, Sauternés, Semelion e Còstas) data de 1911 ; malurusament, lo Haut-Peís estut escartat arbitràriament. Les AOC furen introduïtas en 1935.

Aquò’s tanben dens les annadas 1930 que survingut la crisa viticòla, çòn que provoquèt daus abandons de vinhas dens lo cochant e lo meijorn de Gironda – mès un acreishement dens lo livant e lo nòrd.

Pòdem conclúser sus la granda varietat de paisatges viticòles en Gironda : paluds, aluvions de gravas, costaus calcaris, vastas estendudas limonosas o sablosas. Les joalas – culturas fruitèiras e casalèiras intercaladas – contribuèvan tanben a ‘quira diversitat, mès dispareishuren au debut dau XXe siègle.

5 novembre 2013

Lo sentongés, l’auta lenga de Gironda

Les activitats autorn de la lenga d’òc son la principala activitat de l’Ostau occitan, mès ne fau pas aublidar nòstes amics los Sentongèirs. En efèit, lo nòrd de Gironda (nòrd Blaiés, nòrd Libornés) es tradicionalament de cultura sharantesa o « gabaia ».

La lenga tradicionala deu lòc, lo peitavin-sentongés(1), es una lenga apartenent a l’ensemble d’oïl. Recubre pus o mens la region Peitiu-Sharantas e la Vendèia. Es una lenga demb un fòrt substrat d’òc, vist qu’aqueste s’espandèva mèi au nòrd qu’anuit, a l’Atge Mièi. Am fòrt de mòts que son comuns au nòrd gascon e au sentongés : jabrós (= ganguèir), javassar (= blagassar, jagassar), cassòta, quenar (= hèser sons plentius), vironar, caborna (= cròs dens un aubre)…

Los mèi vielhs temonhatges escrivuts son les « Chroniques saintongeoises », datant deu XIII° siègle. Bien mèi tard, aus XIX° e debut XX° siègles, la lenga sharantesa èra encara bien viva, a travèrs l’òbra de mants autors, coma lo famós Marc-Henri Poitevin dit « Goulebenéze » (1877-1952), que ses òbras son encara coneishudas.

Nòste compatriòta Eric Nowak, eth, a redde trabalhat suu peitavin-sentongés : a escrivut una quinzena de libres desempui 1993 sus la lenga o la cultura, e creèt en 2008 la coleccion « Parlange d’entre Loire et Gironde » en çò de Pyrémonde. Son darrèir obratge es una traduccion deu « Petit Prince » de Saint-Exupéry. Sivant eth, lo parlanjhe es, en nòrd Gironda, mèi viu que non pas lo gascon alhons en Gironda — n’es pas rare d’enténder a parlar en sentongés suus marcats. Mès malurosament, lo conselh regionau d’Aquitània n’acòrda briga d’atencion ad aquesta cultura, au contrari de l’òc o deu basque. E nòste ròtle a nosauts gasconisants de Gironda es tanben de trabalhar la man dens la man demb los qu’òbran per la cultura sentongèira. « Chau qu’assaye rén qu’at rén » !

Enfin, sus la tela, pòdem trobar lo diccionari de Vianney Pivetea a l’adreça http://dicopoitevin.free.fr/, e bien d’auts petits tresòrs, en particulièr http://www.monpatoislegabaye.blogspot.fr/ (un blòg nòrd-girondin).

 

 

(1) Mès n’i'n a que destingan los dus.

 

Luxeetvolupte |
Actuel |
Newyorkcity2012 |
Unblog.fr | Créer un blog | Annuaire | Signaler un abus | Insidelayers
| Lanouvelleperspective
| love star