Losarmoneir

Jornau electronic gascon en Gironda

22 août 2014

How wolves change rivers : un efèit parpalhon

Classé dans : Alhurs,Biologia-genetica,Ecologia, natura — Lo Sarmoneir @ 18 h 38 min

 

 

Avèvi una idèia prampó particulièra sus la reïntroduccion de lops (dens les Pirenèias per exemple): me pensèvi que ‘quò’ra una pègaria, que revenèva a tornar destorbar un equilibre que s’èra pauc a pauc bastit en l’absença dau lop. Mès un parçonèir m’hasut conéisher una videò redde bien hèita, intitulada How wolves change rivers, que mòcha que ‘quò’s briga antau, dau mens dens lo parc nacionau de Yellowstone (Estats-Units). Vachiu çò que s’i passa:

En 1995, daus lops esturen reïntroduïts a Yellowstone après 70 ans d’absença. L’efectiu de cèrves anèva lavetz en aumentant, pusque n’avèvan gaire de predators, e aquò avèva menhat a una disparicion de la vegetacion, brostada tot empenada.

Tanlèu los lops arribats, mème chic nombrós, comencèren per tuar quauques cèrves… mès aquò’ra sonqu’anecdotic! En efèit, lo sanjament lo pus prihont concernèt sustot lo comportament daus cèrves: aqueths se botèren ad evitar les zònas dau parc nacionau ont podèvan s’hèser gahar per los lops, coma les bariscombas. Còp sec, dens ‘questes lòcs, la vegetacion se revispolèt, se probanhèt; la hautor de certèns aubres quintuplèt en sheis ans; les baishadas desnudadas se caperèren de briules e de sauceringas.

Vos dóbtatz bien qu’aqueths aubres atirèren los barbòts e los ausèths… mès tanben los castòrs, au segur, que son dits « ingeniors » (espècia modificant l’estructura de l’ecosistèma). Lurs barratges creèren de novèras nishas ecologicas qu’atirèren, dirèctament o indirèctament d’autas espècias: lotras, rats d’aiga, guits, peishs, reptiles, anfibians…

Los lops tuèren tanben de coiòtes, çò qu’hasut créisher les populacions de ratas e de lapins. Prau còp, los auts predators d’aquestes rogaires se desvelopèren: haucassas, belètas, renards, taishs… Los caronhèirs tanben, coma agraulas e èglas. Los ors tanben s’apasturèren demb les caronhas, çò que los hit prosperar, d’autant mèi que los aubres fruitèirs hasèvan lavetz abonde.

Mès lo mèi interessant es que los lops sangèren lo fonccionament de les ribèiras. Graça a les rigadas daus aubres, les ribas s’èran estabilisadas e les ribèiras hasèvan mens de biscoetas. Les canaus s’estreciren, de lagüas se formèren, en diversificant encara la biocenòsa.

Tot aquò’s çò qu’apèran una cascada trofica a granda escala (un nom bien sabent per un tipe d’ »efèit parpalhon »): un processús ecologic que comença au capit d’una cadena alimentària (o puslèu d’un hilat trofic) e que se repercuta dinc en bas. Mès, mèi qu’aquò, se repercutèt dinc au quite biotòpe (la partida non-viventa de l’ecosistèma).

Los lops, per tant qu’estant pauc nombrós, transformèren tot un ecosistèma dinc a sa topografia!

21 mai 2014

Noms de rapaces en basque

Classé dans : Alhurs,Biologia-genetica,Ecologia, natura,Linguistica — Lo Sarmoneir @ 19 h 54 min

Au cors de mon estage, lugissi la tèsa de medecina veterinària d’un Basque qu’estudia la migracion deus rapaces e que balha lurs noms en basque. Los vachí donc ; en prumèir lo nom en basque unificat, apui en basque deu nòrd. Tot aquò per moishar, dens una lenga ont i aujut una unificacion, qu’aquò pòt menhar pus o mens lunh.

Buteo buteo : Saibelatz // Buzkoa

Pernis apivorus : Beatz erlejale (sonqu’un nom)

Circaetus gallicus : Suge arrano // Arrano nabarra

Circus aeruginosus : Arranoxka gorritza // Mirotza

Milvus milvus : Miru // Miru xuria

Milvus migrans : Miru beltz // Miru beltza

Falco tinnunculus : Belatz txiki // Hiruxka

Accipiter nisus : Gabirai // Xaflaxa, esparbera

Hieraaetus pennatus : Arrano txiki

Pandion haliaetus : Arrano arrantzale // Itsas arranoa

Circus cyaneus : San Martin arranoxka

Circus pygargus : Arranoxka urdin

Neophron percnopterus : Sai zuri // Sai xuria

Falco peregrinus : Belatz // Mirotza

Falco subbuteo : Belatz praka-gorri // Belatziriga

Falco columbarius : Mirotz

Accipiter gentilis : Aztore // Haztorea

Aquila chrysaetos : Arrano errege // Arranoa

Falco vespertinus : Belatz zanka gorri

1 février 2014

Sui pas racista

Classé dans : Biologia-genetica,OPINION,Sociologia — Lo Sarmoneir @ 10 h 12 min

Sui treitat de racista e cibèr-lynchat sus Jornalet perceque disi que les raças existan dens nòsta espèça coma dens n’impòrta la quala. Jo, descendent entr’auts d’Aragonés, de Catalans, d’esclaves negres, de Vietnamians, jo qu’èi un amic deus milhors qu’es mexican, sui treitat de racista perceque disi que los individuts de l’espèça Homo sapiens subsp. sapiens son pas tots identics morfologicament, que son repartits en diferents gropes morfologics. L’existença d’aqueths gropes es diguda a l’alunhament genetic e a la preferença reproductiva ; coma en çò de cada espèça, i a des barralhas naturalas  (mar, montanha, …) qu’empachan un brassatge complet. Sòf que, dens nòsta espèça, i a pas de vrai isolament e ‘quò’s pr’aquò que pòdem pas destingar de sos-espèças mès sonque de varietats (o « raças »). Lo mestissatge es donc possible. Se lo mestissatge èra totau, i auré pas mèi de « raças », mès coma la reproduccion es preferenciala –per de simplas rasons geograficas : la probabilitat d’auger un mainatge demb quauqu’un de la mèma region es egau la mèi granda !–, les « raças » subsistan.

N’èi jamèi dit qu’i a de raças superioras, o que lo mestissatge es un mau per nòsta cultura d’Euròpa ! Au contrari ! Sui pas contra l’immigracion tanpauc ! Mès m’agrada pas tanpauc lo politicament corrècte : lo mòt « raça » es tabó per nòsta espèça. E ben non, sui desolat, som una espèça coma una auta, briga superiora deu punt de vista deu fonccionament evolutiu ; am, pus o mens, quate raças (europeana, negra africana, aborigèna, amerindiana) que se valen, demb de sos-varietats. E lur existença pòt se verifiar, cresi, per l’analisa de certèns mercaires genetics coma lo grope sanguin o auts.

 

Luxeetvolupte |
Actuel |
Newyorkcity2012 |
Unblog.fr | Créer un blog | Annuaire | Signaler un abus | Insidelayers
| Lanouvelleperspective
| love star