LOU SARMOUNEY / LE JHACASSOUS

13 décembre 2017

Quelques toponymes intéressants en Guyenne (I)

Classé dans : Alhurs,geografia,Lingüistica,Òlt e Garona,Paisatge — Lo Sarmoneir @ 21 h 17 min

Mon objectiu es ací de barejar la Guièna, d’una faiçon tant se sii aleatòria, a la recèrca de  toponimes interessents.

 

 

Bois des Crozes : compte tenu de la topographie, cela semble bien être cròsas ‘dolines’.

le Bouscarel : boscarèl est certainement un synonyme de boscatèl ‘bosquet’.

Casse Bessou : casse besson ‘chêne à deux troncs’.

le Cauffour : cauforn ‘four à chaux’.

Chauprenat : chauprenar ‘charmaie’… ou est-ce à écrire chauprenat en tant que masculin de *chauprenada ?

Coumbe del Pé Blanc : comba del puèg blanc ‘combe entaillant la colline calcaire’.

les Crabides : crabida ‘chevreau femelle’, soit un lieu où l’on élevait des chèvres, peut-on supposer.

l’Enfouny : enfonilh ‘entonnoir’, sans doute une cavité dans la roche ou un lien avec la forme d’un cours d’eau.

Escorne-Bios : escòrna-buòus ‘écorne-bœufs’ : lieu venteux ??? 

les Eygadoux : soit c’est aigador, analogue du lieu-dit les Eygaduys, et cela désigne un conduit par où l’eau s’écoule ; soit c’est aigadós, adjectif cité par Mistral avec le sens ‘humide, d’où l’eau sourd, en parlant des terres’.

Fonqueyrude : cairuda signifie ‘carrée, anguleuse’ (cf. Mistral) mais cela signifie peut-être ‘fontaine pierreuse’ (cf. radical cair- comme dans les Queyries).

les Fonzades : fonzada ‘fond de vallée’ (cf. Mistral).

les Fumades : terres fumées.

le Garennou : garenon ‘petite garenne’, c’est-à-dire petit enclos réservé au seigneur et/ou petite chênaie.

la Glanda :  mécoupure de l’aglandar ‘le lieu riche en glands’… donc chênaie !

la Grande Pleyssade : cité uniquement comme toponyme périgourdin par Mistral ; vieux mot pour ‘haie’ conservé dans le béarnais pleishada.

Matibas : Mativàs, augmentatif de Matiu ‘Mathieu’.

les Ourmeyroux : semble être dérivé d’orme ‘orme’ : ormeirons ‘petits ormes’, soit un bosquet d’ormes.

Pépinlé : cacographie de Pépinié ?? Dans ce cas, ce serait puèg pinièr ‘colline plantée de pins’. On se trouve effectivement sur un sommet.

lac du Pesquié : tautologie, puisque pesquièr ‘étang, vivier’. Correspond chez nous en Gironde aux lieux-dits le Pesquey, le Pusquey.

Pièce Picade : comprendre sans doute picada comme ‘déboisée’ ; à noter cependant picadís ‘taillis’ en divers lieux de Guyenne.

le Pissarot : pissaròt ‘filet d’eau’.

las Sagnotes : sanhòta ‘petit marécage’.

le Suquet : suquet ‘petite colline’ ; en effet à proximité d’un sommet peu marqué. Dans les environs se trouve la Suque.

8 octobre 2017

Restablissem les fòrmas gasconas (cò-)dominantas !

Classé dans : Lingüistica,OPINION — Lo Sarmoneir @ 12 h 29 min

Lo comentari de Jig sus mon article de gèir m’a balhat l’irèia de ‘questas cartòtas basadas sus l’ALG (e pas sus lo latin, lo catalan, les lengas romanicas o l’ensemble occitan).

 

Restablissem :

- càntam, càntatz a costat de cantam, cantatz a l’indicatiu present

- cantèva a costat de cantava a l’indicatiu imperfèit

- cantarèi prononciat  »cantërèy » o  »cantérèy » e pas  »cantarèy »

- cantam !, cantatz ! pulèu que cantem !, cantetz ! a l’imperfèit

 

Compo CANTAR

6 octobre 2017

 »Càntam, càntatz » serén vergonhós ?

Classé dans : Lingüistica,OPINION — Lo Sarmoneir @ 22 h 27 min

Èi vist per cas sus lo petit libre de conjugasons de Per Nòste quauquarrés que m’a trucat :

Preténden hèser dialectologia en se basant sus obratges locaus, mès preténden que Bellòc mèi Arnaudin, qu’èran taplan autors utilisant la lenga de son vesiat,  escríven cantam, cantatz.

Aquò’s una falsificacion ! Perqué s’encoéntan pas sonque deu biarnés ? Atau se’n angrén pas escríver atau de pègarias !

Dens d’autes cas, seré pas estat grave. Mès achí, s’agís de la negacion de fòrmas que capèran clarament 50 % deu territòri gasconofòne (coma ec mòchan les cartas de l’ALG), que son tipicament gasconas, e qu’amèi d’aquò son francament centralas ; tant vau díser que, Per Noste s’estussi pas trobat en Biarn, aurén poscut vèner les fòrmas normativas.

Au lòc d’aquò, Per Noste a espandut capvath la Gasconha empenadas aqueras fòrmas geograficament non-centralas (mès panoccitanas !), que son pas briga legitimas en Vasadés, Lana-Grand, Buish e Bòrn, Cairan, Marsan, etc., a un tau punt qu’adara los quites defensurs deu gascon septentrionau conéishen pas que cantam, cantatz. Tot de bèth gran se càntam, càntatz son pas considerats coma fautius !

Ací-devath, atz la carta qu’ilustra çò qu’assolidi (en violet son les prononciacions) :

CÀNTAM ~ CANTAM

31 août 2017

Mon pair auré dit (tèxte en patoàs de Ladau)

Classé dans : Entre Duas Mars,Literatura — Lo Sarmoneir @ 12 h 45 min

Per hèser l’istorique, ne podèvan pas milhor causir que la vielha comuna de Ladau, dens lo comtat de Benauja. ‘Quò’s un bèth e rishe  país, tot possa verd e bròi, la vinha, lo blat e les fruits i vènen a l’aise. Cadun i troba son bonur, fau díser tabé que lo paisan es valent, qu’aima la tèrra, que s’i estaca, que n’a pas pòur de s’eishinar devath la pluja o au sorelh, que n’a pas l’abituda de se plànher tabé, mème si ses afars devènen shaque jorn mèi mauaisits ; que les afars ne màrshan pas, que tot se’n vai de guingòi. No, ne se plànhen pas, mès si mes vielhs revenèvan, serén sans dotte estonats de véser coma lo monde vai ; l’electricitat a remplaçat les candèlas a petròle e a rosina, que per se desplaçar fau una voatura de cent shibaus per hèser quatre-vint a l’òra. Mès tabé, coma serén estomacats de véser lo petit de morala, los crimes e los vòls son de mòda que per quauques sòs un drollat de 15 ans vos escana o vos trenca la ganurla.

Dens les familhas n’i a pas mèi d’autoritat, les vielhs ne son pas mèi respectats, n’i a pas mèi de consciença dens los afars ; disen que ‘quò es la logica !

Ne crésen pas mèi a res, ni au bon Diu ni au Diable. Les gents n’an pas mèi d’espoars, prénen lo monde coma vèn e se’n acomòdan coma pòden. Tabé a Ladau sàben que pòden comptar demb nòsta tèrra, demb nòsta vinha qu’es una bona goiata, bon-an, mal-an nos prodiga de bèths e bons rasims. Lo vin es lo melhor que tròban, ses qualitats son sublimas. De la taula des Dius es dinhe.

Amic, perdona-me si m’arriba de gasconar de travèrs e d’escorshar tes aurelhas demb mon patoàs, mès coma disèva mon pair,  »atrapa qui pòt ».

Vòste Enric

2 juin 2017

Molhar

Classé dans : Lingüistica — Lo Sarmoneir @ 11 h 53 min

Au contrari de çò que pensan quauques còps, molhar es pas un  »francisme » en lenga d’òc. Vingut deu latin *molliare, aqueth vèrbe es dejà atestat en vielh occitan (XIIIe-XIVe s.), amèi en vielh gascon (1410 dens les Lanas). En vielh occitan tabé, lo molh es l’umiditat, en rodanenc una muelha es un lòc ont l’aiga es mòrta, dens los Aups una molha es un encrièr, e es citada a Niça l’expression metre a muelh.  Auts derivats medievaus : molhament (accion de molhar, Montpelhièr XVe s.), mulhadura (umiditat, Provença XIVe s., molhadura en lengadocian e auvernhat modèrnes), molhesir (molhar, XIVe s.). En Biarn, lo mulhatòri es l’accion de molhar o l’estat de çò qu’es molhat. En provençau, molhejar es  »humecter ».

Per molhat, reconeishi qu’es pas lo mot mèi utilisat capvath los país d’òc. Disen pr’exemple chòc, chòp, trempe, chompe, banhat, gòf, gohat…

Vegem adara lo sufixe -(i)è(i)ra. Una molhièira/molhieira (Haut Lengadòc, Bas Lemosin…) es un lòc marescatjós, dirén a nòste una nausa o una barta. En Lemosin, lo derivat es molhieirós = marescatjós.

Auts derivats : molhòc (mosca-blanca, en Carcin), armulhit/armolhós

26 mai 2017

Sus  »décaniller » e quauques auts mots regionaus

Classé dans : Lingüistica — Lo Sarmoneir @ 22 h 36 min

A prepaus de la reparticion quauques mots qu’hèsen partida de mon univèrs  abituau mès que son regionaus. Parlarèi pas deu famós ça daille, de la chocolatine o de les joutes o tant d’autes, mès de quauques mots que m’an hèit carcular.

 

DÉCANILLER

Èi totjorn coneishut aqueth mot que per jo totjorn significat  »hèser tombar » (tabé : ça va décaniller ! per díser que de gents van tombar, au sens pròpe o figurat, que van èster eliminats o que van se trobar mau a causa de la calor, que vai i auger de pèrtas, etc.), e que tots los mainatges de Gironda coneishen (utilisat quòra hèsen a les bèrlas) ! Tardivament, descobriri qu’èra sonque coneishut dens los diccionaris francés coma un mot lionés significant  »s’escapar a huita » (cf. borbonés quêne  »cama », lionés canille  »cama »).  »Descanilhar » es un mot de lenga d’ò (sinonime  »desquilhar ») ; un prumèir sens es  »tirar les canilhas », lo sens  »hèser tombar » es mens aisit a localisar e belèu qu’a pas la medissa etimologia. Taplan en anant horgalhar per ‘cí per ‘quí :

 

BORDALÉS :  »Décaniller = tirer sur quelque chose et l’exploser – Le dragueur bordelais pourrait utiliser cette expression et être grossier (ouuuouh !), mais elle est plus souvent utilisée par nos célébrissimes chasseurs médocains. – La définition nationale ( au contraire de notre local) est fuir, déguerpir… » (http://limagetlaplume.over-blog.com/2013/12/le-guide-argotique-du-bordelais-ou-comment-comprendre-les-bordelais.-%C3%A0-faire-circuler-dans-le-reste-de-la-france-je-me-l%C3%A8ve-ce-mat)

BORDALÉS :  »Tu es serré comme des sardines (mais tu évites de faire la danse de l’épaule d’Hanouna de peur de décaniller la mâchoire du voisin). » (https://www.yelp.fr/biz/la-calle-ocho-bordeaux-2)

TOLOSA :  »décaniller v.tr. faire tomber, d’un tir. Avec sa voiture, il a décanillé la statue de la place ! De l’occitan descanilhar. »  (http://occitanet.free.fr/tolosan/index.htm)

BORDALÉS :  »Décaniller Faire tomber quelque chose, accroché ou posé. » (http://haillan-genealogie.org/bordeluche/D.htm)

PERIGÒRD :  »Décaniller : faire tomber d’un coup (se faire décaniller : être viré, perdre les élections…) » (http://multimedia.fnac.com/multimedia/editorial/pdf/9782737369544.pdf)

ROÈRGUE :  »Décaniller par chez moi (l’Aveyron), on s’en sert pour parler des quilles (Ah! La fameuse Quille de huit aveyronnaise!) qu’on a fait tomber. » (http://lemotdujour.over-blog.com/article-1108479.html)

LEMOSIN :  »décaniller : faire tomber, d’un tir. » (https://fr.wiktionary.org/wiki/Annexe:Liste_de_mots_et_expressions_en_fran%C3%A7ais_du_Limousin) (atestacion dottosa, vist los auts mots citats)

PAÍS FOIENC :  »Décaniller : Toucher, faire tomber À la pétanque, il décanille à tous les coups, quel tireur , con ! » (http://www.museedupaysfoyen.com/actualite/le-parle-foyen/)

 

En occitan :

-Alibert :  conei sonque lo sens  »se’n anar a huita » !

-Vayssier (ROÈRGUE) : conei sonque lo sens  »tirar les canilhas » !

-Mistral : conei sonque lo sens  »tirar les canilhas » !!!!

-Couzinié (CASTRÉS) : conei sonque lo sens  »tirar les canilhas »

-Doujat (TOLOSA) : conei sonque lo sens  »tirar les canilhas » !!!!

-Queyrat (CRUESA) e Béronie & Vialle (CORRESA) : inconeishut.

-Ercvox : conei los tres sens a l’encòp :  »fuir comme un chien fouetté »,  »mettre par terre le jeu de boules » e  »écheniller »… amèi tabé  »rosser » !

 

Lo sens  »hèser tombar » diu èster d’origina gascona. Recèrcas a contunhar…

 

CANÉ

Per jo, ‘quò’s evident, être cané es èster mòrt o au sens figurat èster cruishit de fatiga. D’auta part, caner es tuvar. Pensèvi que ‘quò’ra d’argòt, mès curiosament lo TLFi balha sonque, en francés familièr : CANER Fam. Faire la cane, avoir peur, reculer devant le danger. Dens lo FEW, tròbam egau : caner v. n. ‘agoniser, mourir’ (1837) ; canage m. ‘agonie’ (1837) ; Paris cane f. ‘mort’. Seré donc un mot de París ?

D’auta part, i a tabé  »acanar/canar » que significa  »plegar » dens lo vinhau bordalés. E  »chanat » es sinonime de  »cruishit (de fatiga) » Donc cané vingré d’achí ? E poirén díser  »canat » en gascon ?

Mès çò que nos complica tot, es que los mots son abondós. Gueitatz : Npr. se caná ‘devenir creux comme un roseau’ [...] Npr. acaná ‘abattre les olives avec un roseau’ [....] bdauph. acaná [… bdauph. caná [… Apr. canar ‘mesurer à la canne’.

Sivant http://www.languefrancaise.net/forum/viewtopic.php?id=1059, semblaré que caner estussi d’òc e d’oïl a l’encòp mès belèu qu’es mèi utilisat en òc. Aquò dit, es pas coneishut per Ercvox que dens lo sens de mesurar : lo sens ligat a la mòrt es probable occitan mès pas gascon.

A crusar…

 

BERLES

 

Aquò son les billes (à jouer), e un berlon es una gròssa bèrla. Son tabé les couilles. Aqueth darrèir sens es coneishut en Bordalés (agglomeracion bordalesa, Medòc, Gravas, Entre-duas-Mars) per de quites mainatges, mès tabé… en Lauragués ! A part aquò, sembla inconeishut deu FEW.

Urosament, i a un article de Guy Suire que balha detalhs :  »Dans la secrète hiérarchie des gens de berles, jeu en phase terminale, les drolles connaissaient avec une précise précision la valeur des dites berles. D’abord la berlite, berle basique, petite boule d’argile peinte qui ternissait à l’usage, alourdissait nos culottes courtes, trouait nos poches. Alors les mamies confectionnaient des sacs de billes soumis à variations. Comme la Bourse. Le calot, confirmation de Philippe Longuet (Saint-Loubès) d’argile également colorée était la berlite format XL. Plus coté était le berlon, bille d’acier provenant en général d’un roulement à billes à grosseur variable. Au sommet, trônait l’agate, terme français, bille en pâte de verre multicolore plus ou moins importante. Echanges, trocs de berles, calots, berlons, agates ignoraient la monnaie unique.  »

Tabé :  »une berle : une bille (une canique). Un casse-berles : c’est une casse-c… » (https://sites.google.com/site/patrimoinedumedoc/inclassables/dictionnaire-aquitain)

E  tabé :  »celui qui est touché perd une bille appelée aussi berle ou pite » (http://losarmoneir.unblog.fr/2016/12/19/recueil-de-mots-gascons-a-verdelais-et-a-st-maixant/)

Aquò dit, ne’n sàbem pas pus sus l’etimologia, ni mèi sus l’estenduda geografica deu mot.

 

CHIBRER

 

A pas confónder demb chibrer  »posséder sexuellement » qu’es francés. En Bordalés e en Vasadés, coma l’èi totjorn coneishut (per jo aquò’s un mot de beauf). Significa, coma  »deishibrar » en gascon,  »copar, escagassar ».  »Shibrar » significa tabé  »espeishigar, escagalhar » en País de Buish. Sembla donc èster un mot ultralocau (sonque girondin), fòrt utilisat en francés locau.

 

ENQUI

 

Ausissi sovent oh enqui/anqui (jamèi enqui solet !). Per jo, aquò’s lo mòt de beauf pr’excelléncia. Mès aquò’s sustot lo juron bordalés pr’excelléncia, quòra boudu (con) es aqueth de Tolosa ! Les variantas son nombrosas, çò que nos aduja pas se vòlem estudiar l’etimologia ! Citarèi : oh emmi [ãmi], oh ami, oh emmigueille, oh enfi/anfi, oh enfigueille/anfigueille, oh anti, oh antigueille.

Seré tot un trabalh d’anar cercar a quala epòca tot aquò a espelit (per l’origina geografica, no’n dóttam, ‘quò’s Bordèu…). Per l’etimologia, sembla èster qu’èsti una fòrma eufemica d’enculé (per enqui)… e belèu d’enfoiré (o d’enfilé ??) (per enfi). Mès qui sap ?

 

S’Y CROIRE, S’ENTRAVER : pensèvi auger descobèrt i a pauc de temps qu’èran de regionalismes, mès s’i escai en realitat que serén bien francés ! (cf. Reverso e TLFi)

AU MAIL : a cercar !

 

17 mai 2017

Aganit & cia

Classé dans : Lingüistica — Lo Sarmoneir @ 12 h 51 min

Un petit article dont l’irèia m’es estuda balhada en vesent una banderòla  »l’Aganitière » en passant a Vasats (fau díser que  »les Aganits » es un grope de musica vasadés).

AGANIT,-IDA / ARGANIT,-IDA / ARGANIC,-IGA. – Aqueths mots (tabé GANIT,-IDA / ENGANIT,-IDA) an duas significacions : d’una part  »golut,-uda » o  »ahamiat,-ada », d’auta part  »crèsse,-a ». Quala ne’n es l’etimologia ? E bé, fau pas confónder demb los vèrbes s’aganir, s’aganar qu’existen dens d’autas regions e qu’eths vènen deu celtic *wádana  »aiga » (coma ganipa, lo perigòrd/lemosin gana, lo roergàs ganèla/ganòla… – cf. lo FEW). No, cresi que ‘quò’s evident, i a una proximitat demb l’espanhòu gana  »soet, enveja » e ganar  »obténer, s’acasir ». Per gana, lo DLE de la RAE indica qu’es d’origina inconeishuda… mès per ganar :

quizá del gót. *ganan ‘codiciar’, infl. por el germ. *waidanjan ‘cosechar’ : cf. nórd. gana ‘desear con avidez’, noruego gana ‘mirar con ansia’.

Tornam-no’n au FEW : pas briga de *ganan ; mès a l’entrada *waidanjan, retròbam tot a la fin un petit paragrafe :

Bearn. aganá  »fortifier, conforter »; aganè m.  »force, ce qui conforte »; aganidè  »appétit glouton; excessive inclination vers un objet ».

N’estent pas lingüista, pòdi bien compréner lo passatge ganh > *aganhit > aganit a causa de la mutacion nh+i > n+i, mès per ganh > aganar me sembla mens logic. Aquò dit, ont es passat lo mot aganit que me sembla pertant bien coneishut ? Seré belèu fòrt localisat ? Per acabar, cèrqui donc dens lo Thesoc : dens lo Velai e lo Vivarés, avanit significa  »ahamiat » (a notar qu’en Limanha, avan =  »golut »), tot coma aganit (Roèrgue, Cantau, bas Lengadòc, Gavaudan). Donc aqueths mots son prampó espanduts en lenga d’ò. Per contra, es mens coneishut per  »avare » ; d’alhons, seré pulèu çò qu’en francés apèran avide.

3 mai 2017

Prononciacion deu lengadocian : confrontacion de l’ideologia a l’ALF

Classé dans : Alhurs,geografia,Lingüistica,OPINION — Lo Sarmoneir @ 15 h 37 min

Per justificar la grafia alibertina au lòc de l’adaptar a la realitat, los ideològues occitanistas pretenden de causas que pòden se damandar ont les son anadas cúlher.

LA PRONONCIACION DEU J EN LENGADOCIAN

Domèrgue Sumien cossidèra que la prononciacion [ʒ] deu j es  »localizada » e [dʒ] es en  »occitan estandard generau ». E jo, en partent de l’ALF, èi la carta aquí junta, que nòs mòcha clarament que la prononciacion [dʒ] es absoludament minoritària en lengadocian ; a díser lo vrai aquò’s avant tot una prononciacion provençala, mediterranèia se vòletz.

En realitat, aparei que lo lengadocian es partatjat en

- [ʒ] entà Tolosa, Fois e Carcassona e dens l’èst deu Roèrgue ;

- [ts] en Naut-Agenés, Carcin, oèst deu Roèrgue, Albigés e Orlhagués ;

- [ts/dz/z] en Brageiragués e Sarladés ;

- [tʃ] en Montpelhierenc ;

- [dʒ] (en jaune) entà Besièrs, Narbona, dens lo Gavaudan e l’Aubrac.

Curiosament, pr’un còp, ni Carcassona ni Tolosa sèrven de referéncia, mès pulèu la Provença ! Sui pas segur, taplan, que s’expliqui per l’origina provençala de Domèrgue Sumien, mès belèu per de rasons de fonetica istorica (?) o de catalanisme. Lo [ʒ], eth, sembla espudit a causa de sa gasconitat…

PRON. DU J

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

LA PRONONCIACION DE SABLE

Me pensi que la prononciacion ['sable] es la nòrma en lengadocian. Pertant, vésem sus la carta ací-devath que la prononciacion ['saple] es ultramajoritària en lengadocian, amèi defenís quasiment lo dialècte lengadocian, manca quauquas zònas perifericas (en ròse) coma lo Brageiragués-Sarladés, la region de Montpelhièr… Vésem tabé que [‘saplə] se disèva entà Bordèu, çò que se retròba a pics e a pelats capvath les òbras de Verdièr, Blanc, etc., per d’autes mots coma  »diaple » o  »tarriple ». Enfin, en vath de Garona entre Bordèu e Agen, existen de doblons coma  »puble/puple » e  »pible/piple » a costat de  »diable » o  »tarrible ».

SAPLE1

 

 

 

 

 

 

UÈLH, LUÈNH, NUÈCH, FUÒC

Sui atucat de véser que Domèrgue Sumien cossidèra [ɥɛl], [lɥɛn], [nɥɛtʃ], [fɥɔk], coma de fòrmas estandard en lengadocian. Tabé la Mal Coiffée (per exemple, mès pensi qu’es generalisat dens l’ensenhament) ditz [nɥɛjt] dens ses cançons. Descrivi la realtat deu XXe siègle per les cartas que seguissen ; en roge,les zònas ont les prononciacions pretendudament estandard son atestadas :

UELH NUEIT LUENH FUEC

 

 

 

E aquí, les fòrmas atestadas (es possible que per error  i augi integrat un bocin de dialècte provençau) :

UELH NUEIT LUENH FUEC_reel

 

En alibertin, balharé aquò :

UELH NUEIT LUENH FUEC_alib

Conclusion : les fòrmas estandard (se vòlem a tot prètz normalisar lo lengadocian maugrat sa granda diversitat dialectala e culturala*) diurén èster :

non pas  [ɥɛl], [lɥɛn], [nɥɛtʃ], [fɥɔk],

mès [ɛl], [nɛjt], [fjɔk] ; e, pus malaisidament, belèu [lɛn/lɛŋk]. Coma auratz comprés, son de fòrmas pus evoluadas e sustot pus eufonicas. Fau bien  véser que critiqui pas briga l’usatge de les grafias englobantas UÈLH, LUÈNH, NUÈCH/NUÈIT, FUÒC, mès lo fèit de preconisar coma estandard de prononciacions arcaïcas o ultralocalisadas tot en treitant de localisadas les que son pus espandudas !!

 

* e bé ò… Agen, Seta e Orlhac son dens tres univèrs diferents… pòden pas hèser pus desparièir !

17 janvier 2017

Técherèy la téle dé tous mots

Classé dans : Alhurs,Literatura — Lo Sarmoneir @ 19 h 08 min

Traduccioun dou pouème d’Eric NOWAK, I tesserè la tèle de tés mots (2009)

Técherèy la téle dé tous mots,
Per pa qué siqui dit
Qué nous soun teysuts.
Per pa qué siqui dit
Qu’an aoujut lou darrèy mot,
Per pa qué siqui dit
Qué ma léngue es morte,
Per pa qué siqui dit
Qué l’an tuouade,
Per pa qué siqui dit
Qué ma léngue sèrt a rés,
Per pa qué siqui dit
Qué l’an tapouade.
Per tout aco, léngue d’aci,
Té pénserèy,
Té parlerèy,
T’escriourèy,
T’imprimerèy,
Arèy dé pilots dén tous mots,
E dé quéts pilots, d’escrits.
Arèy dé règues dén toun barèyt,
E dén quéres règues, samiyerèy ta grane.
Arèy dé règues dén mous récuils,
E dén quéts récuils, samiyerèy toun ame.
Técherèy la téle dé tous mots,
N’én arèy une téle d’iragnade,
Qué séra coume aoutan dé ligans éntre lés géns.
I pindanguerèy grumilles dé rousade d’a noste,
Mèy lugréjantes qué pèrles dé Tuamotu.
Té broderèy d’iou dé séde,
D’or é d’argén éntremeylats.
T’arèy rèy dous mots,
Rèy dé lés léngues.
Té dirèy,
Té criderèy,
Té sisclerèy,
Té plourerèy,
Té bramerèy,
Su la fine uille dé papèy,
Su lou cartoun escu,
Su lou plastre dous murs,
Su la pèyre graouade,
A l’éncre négre,
A l’éncre rouge,
Illustrerèy dé mots lés irèyes dous omes,
Lés émbéges dé lés géns,
Lou plasé dé la carn,
La poou dou queytiouèy.
Escarraougnerèy dé mots
Lés termières éntre pays,
Lous barbelats éntre lés géns,
Lou brin dous dious,
La pègueriye dous omes,
Per fin qué lous mots siquin libres,
Coume lés géns.
Per fin qué les géns siquin libres,
Coume ma léngue.
Soulide qué séra soun darrèy crit.
Aco séré bién estounan
Qu’estussi lou darrèy
Qué crideran lés géns d’atyi.

14 janvier 2017

Lo metaièr deu Diable

Classé dans : Lanas,Literatura,Tradicions populàrias — Lo Sarmoneir @ 21 h 22 min

Autiscòps, j’avè au Haut-Lana de Lencoac un vielh paisan, magre com un sit. N’avè pas nada hemna, ni familha, ni parentat, e que vivè tot solet, com un praubilhàs. Entà eth, jamès dimeishes, jamès hèstas ! Pr’aquò, un còp, que’s deishèc morir…

Austalèu, qu’anoc en infèrn, e lo Diable qu’eretèc deu son ben : un camp, ua tapiòta e ua bòrda a tèit de palha. Lo Diable que’s cèrca un metaièr, mès ne’n tròba pas nat : digun ne vòu d’un tau mèste !

Totun, au cap de dètz ans, quauqu’un que’u prèga de’u balhar lòtja. Qu’es un joen : digun ne’u vòu. Qu’a pro maishanta reputacion : lo monde que disen que n’es pas valent, e portant qu’es pro goalhard… Que’u hèn tabenh passar per pèc, com la lua vielha…

Aqueth omiòt s’aperèva Jantiròt. Lo Diable, per un còp bravilhàs, que’u disoc :

— Que’t voi ! Que’t lòtgi e que’m hès lo camp !

— Mercí hèra. Mès, çò que’vs devi ?

— E bé ! La mitat de çò que hècis vasi entà cadun. Engoan qui vèn, çò qui serà de cap au so serà entà jo. Tu, qu’auràs çò de devath tèrra.

— Ò quiò ! Atau haram pusqu’at vòtz atau !

E de la Sent Martin a miei abriu, lo Jantiròt qu’eishartiga, que dessoca, que hosia, qu’arrèga e qué hè ?… las tuhras.

De cap au vint d’aost, qüand las tuhras son amassederas, lo nòste òmi qu’apèra lo mèste. Aqueste que s’i hè d’arribar, dab hèra d’ajuda. E tots que còpan au tros : los uns que sègan, los auts que dalhan… Que plenhan tambarèus de… salopèr. E lo dimeishe qui vèn, que menhan tot aquò a Lucsèir, devant la glèisa. Digun ne’n vòu e tots, a la sortida de la messa de haut jorn, que’s foten deu Diable e que l’ahulan.

Aqueste, negue de colèra, se’n va trobar lo metaièr e que’u crida :

— Que m’as gahat engoan ! Mès que sii lo prumèr e lo darrèr còp ! En unh’aut an, que’m carrà çò que sii cochat e tu qu’auràs çò qui pareisherà !

— Com vólhitz, mèste !

E de Sent Luc a Totsants, lo Jantiròt que hema, qu’arpèga e qué semia ?… blat ! Aquò hèit, que boja, que casca, qu’escantoa e que dèisha har…

Entà banlèu, de cap a Cension, lo Diable qu’arriba. Vòu véser lo camp. Qu’i veid bèra recòlta… e, plen de coentas com tostemps, s’escapa viste a l’infèrn.

A Sent Jan, lo blat qu’es copeder. Lo Jantiròt que harga la hauç, que sèga, que hè garbas e ligòts e que s’i hè de hicar a l’aplec, dehens la bòrda, çò que s’a amassat. Aquò qu’es hèit ! Lavetz, qu’apèra lo Diable : cau que vèni viste cercar los sons drets.

Ne’u cau pas aperar dus còps ! Austalèu qu’arriba dab ajuda, hèra d’ajuda. E tots que hèn au qui mèi har : que darrigan, que hèn pialòts e que carcan… Lo Diable qu’at vòu véner tot a Sent Justin, per la hèira de Magdelena.

Mès digun ne vòu de ‘queths tros de blat e lo monde qu’arrisen e que’s trufan un còp de mèi. Hòu de colèra, lo Diable que torna engular lo Jantiròt.

— Malaja ! Malaja ! Volur de metaièr ! Que’t harèi còser banlèu !

— Jo, que soi un volur ? Qué’vs èi panat ?

— Si-fèt, qu’ès un volur ! Que’t sauvas tendent çò de bon e que’m dèishas…

— Mès, mèste, es la mia fauta ? N’atz pas causit cada còp ? Qué vorratz engoan qui vèn ?

— Tot ! Qu’at voi tot ! As entenut ? Tot entà jo : çò de dessús e çò de devath ! E pren garda a tu, se’m gahas un còp de mèi ! Que t’at harèi pagar e que’t costerà hòrt car ! As-tu comprés ? Que t’averteishi que poiràs, lavetz, anar har córrer la biaça !

E tostemps pressat com lo mau de vente, lo hastiau que huit a soa casa e qu’arnèga : ‘’Macarèu ! Diu vivant ! Hilh de p… !’’

Lo Jantiròt, eth, qu’es capvirat. Cau donc que hèci au camp adara ?

— Tè, ce’s ditz, perdut a pèrder, vau semiar milhòc de varèit, deu prumeriu.

E, au mes e mai, que hè milhòc. Que’u trabalha, que’u cauça, mès n’escabelha pas, ni n’es·hoelha.

A Sent Lop, lo Diable que vèn har lo torn deu camp. Lo milhòc qu’es austà haut que lo qui e’u hè possar. E, en graupant dab las úrpias devath tèrra, que tòca. Que va plan aqueste còp ! E que vòu amassà’c tot lo lendomans.

Lo Jantiròt ne’n es pas d’avís.

Cau aténder Sent Luc ! ce’u ditz. Atau hèn tots los metaièrs de pr’ací…

A Sent Miquèu, la nèit, au clar de la lua, lo Jantiròt que s’amassa las pilhas e que’n plenha lo solèr de soa casa. Qüand a fenit, ua semmana avant Sent Luc, que crida au Diable d’arribar qüand volhi…

Com tostemps, qu’es aquí austalèu, dab lo son monde. E tots au trabanh ! Que shirgan, que hèn hèis, que carcan vint carretassas. Las menhan a Recohòrt per la hèira de Sent Luc, la mèi grana de l’annada… E que tiran a véner… Mès, aquí, com alhons, tròban pas crompaires, sonque trufandèrs, hèra de trufandèrs.

Lo Diable creid vàser pèc. Har fóter d’eth tres còps adarrond ! Que huit dens l’infèrn e qu’at vòu har còser tot ! E que jura… E que raina… E que s’esprisha…E  que s’esmaleish… E que ronha… E que n’a dab tots e totas.

Dempús, lo Jantiròt ne l’a pas jamès tornat véser. Qu’a hèit benesir, peu curè de Lencoac, lo camp, la bòrda e la tapiòta. E, adara, que viu, mèste a soa casa, urós com un arrat au palhèr.

Lo monde que disen qu’aqueth pegolhàs qu’a avut hòrt de shança, tròp de shança…

12345...16
 

Luxeetvolupte |
Actuel |
Newyorkcity2012 |
Unblog.fr | Créer un blog | Annuaire | Signaler un abus | Insidelayers
| Lanouvelleperspective
| love star