LOU SARMOUNEY / LE JHACASSOUS

22 août 2014

Causas entendudas – Sus l’accent bordalés

Classé dans : Au hiu deus jorns,Lingüistica — Lo Sarmoneir @ 17 h 37 min

Vèni d’enténder una pub a la radiò : « … à la Sauve, proche Créon » … mès aquò’s un gasconisme, non ?

 

Una remarca sus de causas entendudas. Les gents (los junes citadins, sustot) pèrden l’accent bordalés per préner un accent mèi francés, parisièn. Mès i a daus trèits que se consèrvan mèi que non pas d’auts. Per exemple, los que dispareishen d’abòrd son la prononciacion dau e atòne e la prononciacion de les voaièlas nasalas ; mès son gardadas la dubertura daus o e eu apui lo  relaishament de les consonas intervocalicas. Aqueth darrèir trèit es interessant mès sui pas segur qu’èsti pro estudiat. Entendi sovent per les ruas de junes bordalés (5-20 ans, qué) díser « gavé«   entre [ge] e [gae], mème [ge:]. E aquò se retròba dens daus mòts entenduts dens ma familha, en çò de gents qu’an l’accent bordalés :

- mon papè : tandis que [tãikə], alors [aɔʁ] (mès tanben [a'lɔʁsə])

- ma mair : voilà ['vwaa] (o [waa], [wa:]), alors [aɔʁ], regarde [ʁəaʁdə] (o [ʁaʁdə])

- mon toton : quelque chose [kɛʃɔzə] (pas exactament lo mème cas de figura)

La prononciacion madame shens lo d es coneishuda tanben.

Aquò’s a botar en relacion demb la tendença a prononciar, dens les lengas romanas (mès pas lo francés !), [β ð ɣ] les consonas [b d g] quora son intervocalicas.

10 janvier 2014

Cinemà e rescauhament climatic

Classé dans : ACTUALITATS,Au hiu deus jorns,Ecologia, natura,OPINION — Lo Sarmoneir @ 10 h 51 min

I a pauc de temps, èi gueitat quauques films americans, e ‘quò’s amusant de véser coma se semblèvan. N’i’n avèva un que parlèva d’un evenement meteorologic a granda escala que caperèva los Estats-Units de neveja. Epui n’en son passats dus deu mème tipe : un demb des mini-tornadas que fenissèvan per desvastar pus o mens New York ; un demb des scientifics qu’hasèvan des experienças que causèvan des ventenas morturèiras. Remerquèri tanben qu’i avèva des punts comuns : un cople d’eròis, la quarantena, dont aumens un meteorològue ; un cople de junes. Bien solide, i a  tot un flòc d’explicacions mitat-scientificas alarmistas. E, solide, a la fin, tot fenís per s’arrenjar (inutile d’au precisar !). Me damandi donc s’aqueths films sèrven pas a çò que los Estats-Units s’hèsin perdonar d’estar los mèi grands rescauhaires de la planèta. A mens que sichi una faiçon de se fóter deu rescauhament  climatic. Mès en tot cas, lo problèma es que fòrt de gents pòden créser a les colhonadas que nos contan dens ‘queths films. Fau pas barrejar climatologia e meteorologia. La prumèira sciença concèrna des evenements que se desrotlan sus una longa escala temporala (milèirs, milions d’annadas) ; la segonda concèrna una escala corta (jorns, annada). Lo rescauhament climatic es un fenomène a tròp granda escala per n’en auger paur cada jorn. Epui, mème s’es fòrtament correlat demb l’aumentacion de les concentracions en CO2 d’origina antropica, nada liga de causa ad efèit es desmontrada. L’alternança deus atges glaciaris e interglaciaris n’èra pas  divuda a la pollucion ! E, coma disèva un de mons pròfs, quò’s pas perce que la talha deus malhòts de banh a demingat en mème temps que l’atmosfèra s’es rescauhada qu’i a una liga de causa ad efèit entre los dus !

14 novembre 2013

11 de novembre

Classé dans : ACTUALITATS,Au hiu deus jorns,OPINION — Lo Sarmoneir @ 17 h 29 min

11 de novembre… Desser, vesi arribar lo bus ridiculament flocat demb aqueths afrós drapèus blu-blanc-roge. Qui èra aqueth que parlèva deu blu de les bronhas hèitas per los policèirs, deu roge deu sang que los praubes gus voitèren per defénder interèsts que n’èran pas lurs… ?

11 de novembre, coma 8 de mai e autas datas guerrèiras – lo 14 de julhet n’en es, au solide –, disen que son commemorats per que les junas generacions n’aublidin pas çò que se passèt, per que tornin pas hèser la guèrra… brèf, hèstas de patz. Mès la patz diuré estar acompanhada demb la jòia. E les ditas junas generacions, diurén s’amassar per ríser, per se rejoïr de n’estar pas dens un estat en guèrra. E ben non, a la plaça d’aquò, un arremat de vielhs, vestits d’escur e hasent lo morre, escotan musica militària pesanta e discors gaunits de patriotisme pegàs.

E qué nos repapilhan aqueths rangonèirs demb lurs paraulas crusas ? Los braves sordats que tombèren per la patria… Lo sang versat per la França… Som damorats un país libre graça ad eths… Etc. Autament dit : « bravò a los que tuan los auts perceque lesi’c damandan ». E ben non, aqueths sordats son briga mòrts per la França. Son mòrts per ren. Sonque perceque los puishents, los rishes, èran en conflit… e hòp, la praubialha au front. Son simplament victimas e pas eròis. Los eròis son los desertors, los que refusan de se bàter contra d’autas victimas deu sistèma politic, mès que se baten – shens versar sang – contra aqueths puishents.

Poirén encara díser un pilòt de causas. Dirèi simplament que la mèi bròia faiçon de morir es morir per sauvar una via e pas morir per una causa abstrèita – patria, cultura, idèia, religion… Los qu’hèsen passar les causas abstrèitas avant lo bien-èster fisic, la via, la santat, au punt de sacrificar èstes vivents, meritan d’estar fotuts en preison per refleishir sus tot aquò.

10 mai 2013

Colhonada pas catolica

Classé dans : Au hiu deus jorns,Umor — Lo Sarmoneir @ 13 h 24 min

Encara una istoèra leugèira, Diu me’n perdoni.

Dus curès se desvestissen e s’aprèstan a préner una docha. Començan a hèser colar l’aiga mès s’avisan lavetz qu’an briga de sabon. Lo pair Jan, que ne’n a dens la crampa, decida donc d’anar lo quèrre viste hèit shens préner lo temps de se rabilhar.

Cor capvath los corrius, entra dens sa crampa e cròisha dus bocins de sabon, un dens cada man, e torna préner lo camin de les dochas, totjorn nud coma un bosic.

A mitat camin, dens un long corriu, avisa tres suras qu’arriban cap a d’eth. Podent pas s’estujar, se bota contra un mur e hèi coma s’èra una estatuda. Les suras arriban a son nivèu e s’arrèstan, ahurbidas de véser una estatuda tan realista.

La prumèira, entrigada, pausa la man sus la quiqueta de l’ « estatua ». Un chic geinat, lo pair Jan disha tombar un tròç de sabon.
– Ah d’acòrd, ‘quò’s un distributor de sabon !

La segonda, estonada, assaja tanben de tirar la quiqueta. Lo pair Jean disha tombar lo segond sabon.

La tresièma, espatrolhada, tira era tanben, un, apui dus, apui tres còps, mès ren se passa. Tira lavetz mèi fòrt, e s’escrida :
– Senta Vièrja Maria, ‘quò’s fòrt bien hèit ! Balha tanben lo gèl docha !!!

16 avril 2013

Una istoèra per ríser

Classé dans : Au hiu deus jorns,Umor — Lo Sarmoneir @ 22 h 59 min

Una colhonada en lemosin que vèni de lugir e que m’a hèit ríser… Vací, la traduïsi :

Quate òmes son dens un bar. Deu temps que l’un se’n vai pishar, los tres auts blagassan :

- Avèvi paur per mon hilh, que comencèt a trabalhar en lavant autòs. Mès vai t’hèser lanlèra, son patron tomba malaud, e li prepausa una plaça de vendur. E ben, vendut tant de banhòlas qu’adara lo garatge es a d’eth. D’alhurs, vèn de balhar una voatura en d’un amic per son anniversari.

- Jo, avèvi sustot paur per mon gojat, qu’amassèva hulhas dens los jardins d’un agent imobilièr. Mès l’agent divut arrestar son trabalh e prepausèren a mon hilh de préner sa plaça, çò qu’hasut tan bien qu’anuit l’agença es a d’eth. D’alhurs, vèn de balhar un ostau en d’un amic per son anniversari.

- M’encoentèvi un chic mèi per mon dròlle. Pensatz, au debut, lavèva los cagadèirs dens una granda banca. Apui, sabi pas perqué, dens la banca, li prepausèren una formacion, e chic a chic vingut director de la banca. Es tan rishe que balhèt un milion en d’un amic per son anniversari.

L’aut tipe s’entornèt, los auts li dissuren de qué parlèvan, ‘quò’s a díser de la reüssita deus hilhs.

- Ò, jo, mon hilh, i a pas de qué se’n gloriar. Es perruquèir desempui quinze ans ; amèi d’aquò es gay, un gay que vòu pas se maridar e qu’aima sonque partosar demb amics. Mès, dens tot aquò, fau saber véser lo bon costat, hèser la part de les causas : sons bons-amics, per son darrèir anniversari, li balhèren una voatura, un ostau e un milion….

11 avril 2013

Contrat de maridatge gaunit de gascon

Classé dans : Au hiu deus jorns,Istòria,Medòc — Lo Sarmoneir @ 18 h 43 min

Anuit, vau parlar de mons aujons. Perqué ? Perçò qu’èi trobat un contrat de maridatge demb mòts gascons. Qué de mèi normau : èra en 1779, en Medòc.

 

Contrat de maridatge, donc, lo 6 de heurèir 1779 a l’Esparra, per davant mèste Jean Tartas.

La familha deu nòvi es de Sent German d’Estèlh, e la de la nòvia es de Sent Arlòdi.

La nòvia e sons pairs pòrtan : (…) trois touailles (1) (…) un sarpaut (2) (…) La mair deu nòvi, era, pòrta : (…) une marre (3), une pelle ferrée (4) (…) une bigotte (5), (…) un achot (6).

(1) sembla estar « nappe ».
(2) « petite serpe », bien solide.
(3) « houe » (mès en haut Medòc) ; senon « pioche ».
(4) pala herrèira = « bêche » (mès en sud Medòc) ; ferrèia en Medòc tanben.
(5) « houe » (mès en sud Medòc).
(6) « hachette », simplament.

 Lo notari divèva venir de sud Medòc !

10 avril 2013

Cançon gaire d’actualitat : « Sent-Jan deu blat » !

Classé dans : Au hiu deus jorns,Lanas,Musica e cançons — Lo Sarmoneir @ 21 h 39 min

En parlar negue :

 

Valà la Sent-Jan, la Sent-Jan d’estiu

Valà la Sent-Jan, la Sent-Jan deu blat

 

On tots los amics van a la velhada

On tots los amics van au huc benedit

 

An hèit una crotz d’èrba de la* lana

An hèit una crotz per har benedir

 

* Curiosament, escrivut « la ».

 

Tot aquò per botar una ambiença estivala ! Fau díser que pr’ací (a Bordèu), lo temps es gohat, viroliu. Mès bon, s’i acostuman ! Tè, a prepaus de Bordèu, i a pas pausa, èi vist tres ciclistas de la poliça nacionala s’arrestar en d’un huc roge (e aurén poscut passar shens accident !) A n’i pas créser !!

10 mars 2013

Plantas 1 – Òmes 0… Una intelligença shens cervèth ?

Classé dans : ACTUALITATS,Au hiu deus jorns,Ecologia, natura — Lo Sarmoneir @ 14 h 02 min

Coma ne’n avèvam dejà parlat, l’antropocentrisme diu èster entèirament revist a nòsta epòca. Dejà en 1983, lo quimista american Ian Baldwin, descobrent l’existença d’una comunicacion entre vegetaus, tot capvirat, desclarèt : «Los briules parlan». Mès falut encara un brave trentenat d’annadas per que lo concèpte d’inteligença vegetala estussi acceptada, graças a… especialistas deu comportament animau ! E atau se bastit l’etologia vegetala.

Sàbem bien que la particularitat deus vegetaus (entr’auts) es de damorar fixas, mès tanben de damorar vivas amèi se pican una partida de lur còs (donc fonccionan shens organes : respiran shens paumons, destoxifican shens hetge, digèran shens budèths). Los dangèirs, las constrentas, hasent abonde, lisi a falut desvalompar divèrsas adaptacions au nivèu de lurs responsas metabolicas.

Una experiença hèita a l’universitat de Kyoto botèt en evidença la capacitat deus aubres a mudar : la paret de lurs cellulas jòga un ròtle de muscle ! Aut organe «animau» que tròba son equivalent en çò de las plantas : l’aurelha intèrna, materializada per gruns d’amidon se desplaçant en fonccion de la gravitat. Mès, amèi de percéber atau lur inclinason, los aubres perceben la fòrma de lur còs, coma ec montrèt una equipa de l’INRA de Clarmont : «Estúrem esmervelhats de descobrir aquò. Au cors de  l’evolucion, los vegetaus an trobat lo mejan de controtlar lur movement globau demb una percepcion locala. Pensèvam pas que se poscussi !»

Lo tabac mèrca la gatamina demb una audor qu’atira sons predators e un de sons gènes lemita la creishença de las larvas de gatamina ; lo tremble es doat de memòria – se sovèn d’una torsion e s’i acostuma – ; Sicyos angulatus a lo sens deu tocar, la cuscuta l’odorat e lo blat d’Espanha l’ausida (a 200 Hz, quasi la mitat de sas rigadas se vira de cap a la sorça sonòra). Los vielhs pins de l’Oregon (Pseudotsuga menziesii), eths, balhan a minjar a lurs companhs mèi junes. E tant de causas encara !

Lo prumèir reflèxe serà benlèu de s’escridar : «Mès ‘quò’s sonque l’afar de quauques procedats quimics !» E lavetz, qué crésetz que s’i passa dens nòste cervèth ? E ben, processús hasent intervenir neuromediators (comunicacion entre neurònas) e simples ions sodium e potassium (conduccion de l’inflús nerviós) amèi calcium (liberacion de neuromediators). Qué de radicalament diferent per rapòrt aus vegetaus ?

Los partisans de la neurobiologia vegetala pensan trobar lur «cervèth» dens lurs rigadas per sheis rasons : las rigadas son totas interconectadas ; intègran los nombrós sinhaus recebuts ; an un pic d’activitat a las extremitats ; essanjan sinhaus electrics e quimics ; adaptan lur creishença ; son fòrt rishas en captors de tots òrdes.

Solide, lo tèrme «intelligença» ne hèi briga l’unanimitat, los uns lo prenent dens lo sens «capacitat a percéber l’environament e a s’i adaptar finament», los auts considerant que suspausa la nocion de causida. Mès am dit que las plantas respiran shens paumons, destoxifican shens hetge, digèran shens budèths… donc perqué pas una intelligença shens cervèth ?

13 février 2013

Carn de shivau o de vaca

Classé dans : ACTUALITATS,Au hiu deus jorns,Ecologia, natura — Lo Sarmoneir @ 19 h 27 min

Escandale de la carn de shivau… On es lo problèma ? Encara una absurditat : d’una part, la carn de shivau es comercializada en d’auts endrets ; d’auta part, sui pas segur que la consomacion de carn de beu gaunida d’antibiotiques èsti milhora. L’escandale es puslèu sentimentau : las (nombrosas ?) gents que refusarén de minjar un animaut « domestic » n’èran pas au corrent que n’i'n avèva dens aqueras lasanhas. Alòrs que, se vesen vianda etiquetada « shivau », la cromparàn pas apui valà tot. Mès, finalament, per nosauts predators, una bèstia es una bèstia. Perqué diable minjar shivau es tabó e pas minjar vaca ? Tot es sonqu’una question de cultura, solide, pusque beus e vacas son sacrats en Inda.

Vam anar mèi lunh : minjar can o gat n’es pas quauquarrés de meishant en soà. La question cruciala, ‘quò son las condicions d’abatatge, de via, d’igièna : tanlèu que los animauts son esganurrats vius, que son trucats per botar la carn mèi trenda, que son eslevats au punt que los uns èstin caperats de las cagalhas deus auts, que son borrats de potòias, etc., tot aquò ec fau refusar.  Mès senon, se fau una certèna coerença, sols los vegetarians an la possibilitat de s’indignar, per lurs rasons pròpas.

12 février 2013

Acrostisha en gascon bordalés

Classé dans : Au hiu deus jorns,Literatura — Lo Sarmoneir @ 20 h 23 min
Me’n a falut bien chic – te veire – per tombar
Amorós. Sonqu’una votz, un ulh
Rai d’òr dau cièl que miralhi a lampejar
Jo qu’assagi, sus lo pujaduir
Oblidant tot, de te raspar una estincèla
Ronci las mans, cèrqui un poton.
Ivèrn dèisha mon còr !(1) Me respondràs-tu, bèla ?
E m’aufriràs quauquarrés de bon ?

 

(1) Aquò’s a díder : que quauquarrés de caud (l’amor recebut, en l’ocurença) plenhe mon còr.

 

G.Balloux

 

varianta :
Oblidant tot, de te raspar una lagina
Ronci las mans, cèrqui un poton.
Ingrata sigues pas, dòna-me donc un signe ;
E m’aufriràs quauquarrés de bon ?
12
 

Luxeetvolupte |
Actuel |
Newyorkcity2012 |
Unblog.fr | Créer un blog | Annuaire | Signaler un abus | Insidelayers
| Lanouvelleperspective
| love star