Losarmoneir

Jornau electronic gascon en Gironda

  • Accueil
  • > Archives pour janvier 2017

17 janvier 2017

Técherèy la téle dé tous mots

Classé dans : Alhurs,Literatura — Lo Sarmoneir @ 19 h 08 min

Traduccioun dou pouème d’Eric NOWAK, I tesserè la tèle de tés mots (2009)

Técherèy la téle dé tous mots,
Per pa qué siqui dit
Qué nous soun teysuts.
Per pa qué siqui dit
Qu’an aoujut lou darrèy mot,
Per pa qué siqui dit
Qué ma léngue es morte,
Per pa qué siqui dit
Qué l’an tuouade,
Per pa qué siqui dit
Qué ma léngue sèrt a rés,
Per pa qué siqui dit
Qué l’an tapouade.
Per tout aco, léngue d’aci,
Té pénserèy,
Té parlerèy,
T’escriourèy,
T’imprimerèy,
Arèy dé pilots dén tous mots,
E dé quéts pilots, d’escrits.
Arèy dé règues dén toun barèyt,
E dén quéres règues, samiyerèy ta grane.
Arèy dé règues dén mous récuils,
E dén quéts récuils, samiyerèy toun ame.
Técherèy la téle dé tous mots,
N’én arèy une téle d’iragnade,
Qué séra coume aoutan dé ligans éntre lés géns.
I pindanguerèy grumilles dé rousade d’a noste,
Mèy lugréjantes qué pèrles dé Tuamotu.
Té broderèy d’iou dé séde,
D’or é d’argén éntremeylats.
T’arèy rèy dous mots,
Rèy dé lés léngues.
Té dirèy,
Té criderèy,
Té sisclerèy,
Té plourerèy,
Té bramerèy,
Su la fine uille dé papèy,
Su lou cartoun escu,
Su lou plastre dous murs,
Su la pèyre graouade,
A l’éncre négre,
A l’éncre rouge,
Illustrerèy dé mots lés irèyes dous omes,
Lés émbéges dé lés géns,
Lou plasé dé la carn,
La poou dou queytiouèy.
Escarraougnerèy dé mots
Lés termières éntre pays,
Lous barbelats éntre lés géns,
Lou brin dous dious,
La pègueriye dous omes,
Per fin qué lous mots siquin libres,
Coume lés géns.
Per fin qué les géns siquin libres,
Coume ma léngue.
Soulide qué séra soun darrèy crit.
Aco séré bién estounan
Qu’estussi lou darrèy
Qué crideran lés géns d’atyi.

14 janvier 2017

Lo metaièr deu Diable

Classé dans : Lanas,Literatura,Tradicions populàrias — Lo Sarmoneir @ 21 h 22 min

Autiscòps, j’avè au Haut-Lana de Lencoac un vielh paisan, magre com un sit. N’avè pas nada hemna, ni familha, ni parentat, e que vivè tot solet, com un praubilhàs. Entà eth, jamès dimeishes, jamès hèstas ! Pr’aquò, un còp, que’s deishèc morir…

Austalèu, qu’anoc en infèrn, e lo Diable qu’eretèc deu son ben : un camp, ua tapiòta e ua bòrda a tèit de palha. Lo Diable que’s cèrca un metaièr, mès ne’n tròba pas nat : digun ne vòu d’un tau mèste !

Totun, au cap de dètz ans, quauqu’un que’u prèga de’u balhar lòtja. Qu’es un joen : digun ne’u vòu. Qu’a pro maishanta reputacion : lo monde que disen que n’es pas valent, e portant qu’es pro goalhard… Que’u hèn tabenh passar per pèc, com la lua vielha…

Aqueth omiòt s’aperèva Jantiròt. Lo Diable, per un còp bravilhàs, que’u disoc :

— Que’t voi ! Que’t lòtgi e que’m hès lo camp !

— Mercí hèra. Mès, çò que’vs devi ?

— E bé ! La mitat de çò que hècis vasi entà cadun. Engoan qui vèn, çò qui serà de cap au so serà entà jo. Tu, qu’auràs çò de devath tèrra.

— Ò quiò ! Atau haram pusqu’at vòtz atau !

E de la Sent Martin a miei abriu, lo Jantiròt qu’eishartiga, que dessoca, que hosia, qu’arrèga e qué hè ?… las tuhras.

De cap au vint d’aost, qüand las tuhras son amassederas, lo nòste òmi qu’apèra lo mèste. Aqueste que s’i hè d’arribar, dab hèra d’ajuda. E tots que còpan au tros : los uns que sègan, los auts que dalhan… Que plenhan tambarèus de… salopèr. E lo dimeishe qui vèn, que menhan tot aquò a Lucsèir, devant la glèisa. Digun ne’n vòu e tots, a la sortida de la messa de haut jorn, que’s foten deu Diable e que l’ahulan.

Aqueste, negue de colèra, se’n va trobar lo metaièr e que’u crida :

— Que m’as gahat engoan ! Mès que sii lo prumèr e lo darrèr còp ! En unh’aut an, que’m carrà çò que sii cochat e tu qu’auràs çò qui pareisherà !

— Com vólhitz, mèste !

E de Sent Luc a Totsants, lo Jantiròt que hema, qu’arpèga e qué semia ?… blat ! Aquò hèit, que boja, que casca, qu’escantoa e que dèisha har…

Entà banlèu, de cap a Cension, lo Diable qu’arriba. Vòu véser lo camp. Qu’i veid bèra recòlta… e, plen de coentas com tostemps, s’escapa viste a l’infèrn.

A Sent Jan, lo blat qu’es copeder. Lo Jantiròt que harga la hauç, que sèga, que hè garbas e ligòts e que s’i hè de hicar a l’aplec, dehens la bòrda, çò que s’a amassat. Aquò qu’es hèit ! Lavetz, qu’apèra lo Diable : cau que vèni viste cercar los sons drets.

Ne’u cau pas aperar dus còps ! Austalèu qu’arriba dab ajuda, hèra d’ajuda. E tots que hèn au qui mèi har : que darrigan, que hèn pialòts e que carcan… Lo Diable qu’at vòu véner tot a Sent Justin, per la hèira de Magdelena.

Mès digun ne vòu de ‘queths tros de blat e lo monde qu’arrisen e que’s trufan un còp de mèi. Hòu de colèra, lo Diable que torna engular lo Jantiròt.

— Malaja ! Malaja ! Volur de metaièr ! Que’t harèi còser banlèu !

— Jo, que soi un volur ? Qué’vs èi panat ?

— Si-fèt, qu’ès un volur ! Que’t sauvas tendent çò de bon e que’m dèishas…

— Mès, mèste, es la mia fauta ? N’atz pas causit cada còp ? Qué vorratz engoan qui vèn ?

— Tot ! Qu’at voi tot ! As entenut ? Tot entà jo : çò de dessús e çò de devath ! E pren garda a tu, se’m gahas un còp de mèi ! Que t’at harèi pagar e que’t costerà hòrt car ! As-tu comprés ? Que t’averteishi que poiràs, lavetz, anar har córrer la biaça !

E tostemps pressat com lo mau de vente, lo hastiau que huit a soa casa e qu’arnèga : ‘’Macarèu ! Diu vivant ! Hilh de p… !’’

Lo Jantiròt, eth, qu’es capvirat. Cau donc que hèci au camp adara ?

— Tè, ce’s ditz, perdut a pèrder, vau semiar milhòc de varèit, deu prumeriu.

E, au mes e mai, que hè milhòc. Que’u trabalha, que’u cauça, mès n’escabelha pas, ni n’es·hoelha.

A Sent Lop, lo Diable que vèn har lo torn deu camp. Lo milhòc qu’es austà haut que lo qui e’u hè possar. E, en graupant dab las úrpias devath tèrra, que tòca. Que va plan aqueste còp ! E que vòu amassà’c tot lo lendomans.

Lo Jantiròt ne’n es pas d’avís.

Cau aténder Sent Luc ! ce’u ditz. Atau hèn tots los metaièrs de pr’ací…

A Sent Miquèu, la nèit, au clar de la lua, lo Jantiròt que s’amassa las pilhas e que’n plenha lo solèr de soa casa. Qüand a fenit, ua semmana avant Sent Luc, que crida au Diable d’arribar qüand volhi…

Com tostemps, qu’es aquí austalèu, dab lo son monde. E tots au trabanh ! Que shirgan, que hèn hèis, que carcan vint carretassas. Las menhan a Recohòrt per la hèira de Sent Luc, la mèi grana de l’annada… E que tiran a véner… Mès, aquí, com alhons, tròban pas crompaires, sonque trufandèrs, hèra de trufandèrs.

Lo Diable creid vàser pèc. Har fóter d’eth tres còps adarrond ! Que huit dens l’infèrn e qu’at vòu har còser tot ! E que jura… E que raina… E que s’esprisha…E  que s’esmaleish… E que ronha… E que n’a dab tots e totas.

Dempús, lo Jantiròt ne l’a pas jamès tornat véser. Qu’a hèit benesir, peu curè de Lencoac, lo camp, la bòrda e la tapiòta. E, adara, que viu, mèste a soa casa, urós com un arrat au palhèr.

Lo monde que disen qu’aqueth pegolhàs qu’a avut hòrt de shança, tròp de shança…

9 janvier 2017

Lŭcerna e lézards

Classé dans : Lingüistica — Lo Sarmoneir @ 23 h 35 min

Lo latin lŭcerna  »lutz, lampa » a balhat un patòc de derivats interessants… que designan de petits reptiles comuns qu’apèram a nòste les singaletas (o sangònhas a Bordèu). Son atau aperats perque son vius coma alugrets ! Lŭcerna > lucernácula > cernalha, çarnalha. Son essencialament de mòts de l’anciana region  »Midi-Pyrénées », autament dit de la zòna d’influéncia de Tolosa.

Mès designan tabé çò qu’apèram a nòste los aluca-crampas o lutz-crampas, aqueth còp en rason de la lutz qu’emeten : lusèrna, luèrna, lusièrna, luserneta… aquò sustot dens l’èst deus país d’ò.

E çò qu’es pus distresent es qu’a Montpelhièr, una lucèrna èra una espècia de peish !

Per no’n tornar a les singaletas, èi enveja de citar aquí-devath, per los amators de dialectologia, tota una corriolada de variantas :

angròta, çarnalha, çarnilha, cernalha, chinchòla, chinsòla, culau, engrajola, engranolha, engrautina, engrinhauda, engrinjòla, engrisòla, engròta, esgrinjòla, grajola, graujòla, grijòla, grinjòla, fissorda, hissangla, luseta, rapieta, sagarlina, sancaleta, sancalina, sancarlina, sangaleta, sangalina, sangarleta, sanglanha, sanglantina, sanglareta, sanglarina, sanglina, sanglòla, sangòina, sangònha, sangrahusa, sangranha, sangrianha, sangrisòla, sanguelina, sanguineta, sangusia, sanluseta, santanhèra, sarelanha, sarlotina, sarrangleta, secalina, segondina, senda, sendan, sendra, sengarlina, sengrialha, senta-causia, sentan, sentra, shancalina, shancalhina, shicolana, shigarlina, shingraula, shishangla, shishangleta, sicolana, sicolaneta, sigarlina, sinaula, sincarlina, sindan, sindon, singardana, singarlina, singlanda, singlantana, singlauta, singlenta, singraula, singrauleta, singraulha, singraulheta, singueneta, singuineta, sinsaròla, sinsòla, sinsoleta, sinzòla…

(‘Quò’s interessant de véser sus l’ALF que l’òc mèi lo peitavin-sentongés destingan netament lo  »lézard vert » deu  »lézard des murailles ».)

8 janvier 2017

Parabole en marotin de Lamothe-Landerron

Classé dans : Entre Duas Mars,Lingüistica,Literatura — Lo Sarmoneir @ 22 h 13 min

lamothe-l

2 janvier 2017

Lo colièr de Nòsta-Dama de Lorette

Classé dans : Entre Duas Mars,Literatura,Tradicions populàrias — Lo Sarmoneir @ 19 h 19 min

FlorimondDirèi pas de quala arma e de quau regiment
S’arrestèt a Lorette un gròs destacament.
Ne me’n sovèni pas. La tropa èra campada
Tot au ras de la glèisa au mitan d’una prada
E tornèt se’n anar lo lendoman matin.
Quauquas òras après, valà qu’a fons de trin
Hòra d’alent e tot caperat de susor,
Lo chef vei arribar per darrèir lo rector,
Autament dit lo curè de Lorette. – Arrestatz !
Crida-eth au lieutenant, un de vòstes sordats
Vèn de nos darraubar lo colièr de la Vièrja.
Lo chef en l’entendent devèn blanc coma un cièrge.
- Qu’entendi, ce ditz-eth, un volur, un sordat !
- Oui chef, un colièr d’òr qu’aqueth nos a panat !
- Qué me càntatz ? qu’aurí dens la tropa un volur ?
Anem donc, son de badinadas. Per bonur,
Vo’n vau balhar la pròva : Halta ! rassemblament !
Mon pair, horgalhatz donc tot lo destacament !
Mès lavetz un sordat tira de sa sacòta
Un colièr qu’a los gruns ta gròs qu’una auglanòta
E qu’au sorelh levant que s’i vèn miralhar,
Hèsen perpitar l’ulh au punt de l’avuglar.
- Es jo qu’èi lo colièr ! ce crida lo sordat.
- Arpalhan, ditz lo chef, seràs bien lèu jutjat !
E lo curè radiós e tabé solatjat
Marmòta un Diu-mercís qu’es prampó adaptat.
Mès lo tropièr ripòsta : Ò ! n’èi pas res panat !
Èi la consciéncia pura, escotatz e veiratz.
Sui estat eslevat jo dens la religion
E de mon naturau aimi la devocion.
Tabé demb quau plaser per díser ma pregària
Èi corrut a matin dedens lo sanctuari.
E donc, mon lieutenant, l’urosa inspiracion,
Vatz véser s’èi aujut cent mila còps rason.
Ausissi dens la glèisa una voètz musicala
Mès que nat instrument de musica n’egala.
Lèvi lo cap en l’èrt, la Vièrja me sorritz
E son regard ta doç e ta clar m’esbloís.
- Escota, ce me ditz, ès vingut, as pregat
Demb una fe ta sincèra e granda, sordat,
Qu’èi sentit qu’èras tu lo pus digne devòt
Que meriti d’auger lo colièr qu’èi au còth.
Un vielh mossur l’avèva crompat pr’una fama
E me’n parèt a jo pr’orgulh e per reclama.
Se me l’entortilhèt coma l’auré passat
A la granda secalha que l’a refusat.
Solatja-me en me tirant aqueth asiu
T’haràs una fortuna e a jo m’hèi puishiu.
Tant d’òr es una ensurta a ma simplicitat !
Es una ifronteria, una immoralitat
Que de se cobrir d’òr deu temps que la misèra
A tant de praubes gents hèi trainar la galèra !
Tremblis pas militari, apròisha-te de jo,
Mon colièr t’aparten, te lo balhi, pren-lo !
Pensatz-vos se lo còr m’hasèva tipa-tapa
Quòra me sui mastat sus los pès per l’atràper.
N’èi pas tròp marganhat taplan per reüssir
E la Vièrja m’a dit : Adiu, vai e mercí !
Valà, mon lieutenant, coma èi dens ma museta
Lo present que m’a hèit la Vièrja de Lorette !
Lavetz, lo lieutenant ditz au curé : E bé
Mèi que n’impòrta qui ‘quò’s a vos de saber
Se los miragles son una causa probabla.
Mèi que n’impòrta qui dívetz saber qué diable
S’atz una Vièrja qu’hèi miragles quauque còp.
- Mès ò, ditz lo curé, es que ne’n hèi baucòp
Ne’n am tot un grand libre. – E bé la, pòdetz díser
Que ne’n atz un de mèi e deus grands ad inscríser !
Pui saluda, se vira, hèi hèser per lo flanc
E comanda a sa tropa alinhada : En avant !

 

Luxeetvolupte |
Actuel |
Newyorkcity2012 |
Unblog.fr | Créer un blog | Annuaire | Signaler un abus | Insidelayers
| Lanouvelleperspective
| love star