Losarmoneir

Jornau electronic gascon en Gironda

  • Accueil
  • > Archives pour janvier 2016

25 janvier 2016

Tèxte de la grépia occitana de Sent Fèrme 2016

Classé dans : Accion associativa,Entre Duas Mars,Literatura,Tradicions populàrias — Lo Sarmoneir @ 20 h 18 min

Vachí coma se realisèt la profecia qu’anoncièva la vinguda de Jesús sus la tèrra :

I avèva a Nasarèt, vila de Galilèia, una goiata aperada Maria, fiançada en d’un òme nomat Jausèth, de la familha de David. L’ange Gabrièu li estut mandat per Diu. Entrèt dens son ostau e li dishut :

- Adishatz plenha de gràcia, lo Sénher es demb vos, sètz benesida entre totas les famas.

Maria estut capvirada per aqueras paraulas e se damandèt çò que volèva díser aquera salutacion. L’ange li dishut :

- Crànhitz pas Maria, qu’atz trobat gràcia davant Diu. Auratz un hilh, l’aperaratz Jesús.

Maria damandèt a l’ange :

- Coma aquò se harà ?

L’ange respondut :

- L’Esprit Sent vendrà en vos e la vertut deu Tot-Puishent vos caperarà de son ombra. Aquò’s pr’aquò que lo sent mainatge que neisherà de vos s’aperarà Hilh de Diu.

Lavetz Maria dishut :

- Sui la serventa deu Sénher, que tot aquò èsti hèit d’après vòsta paraula.

 

Un decret de l’emperur Auguste ordonèt a totas les personas de l’Empire roman de s’hèser inscríver dens lur país d’origina. Maria e Jausèth deishèren donc Nasarèt per anar a Betleèm, país d’origina de lur familha. A lur arribada, trobèren pas d’auberjament dens una ostelaria e se refugièren dens un parc de beus. ‘Quò’s aquí que se passèt la neishença deu drollet Jesús.

Maria – Jausèth, mon shèr e fidèle espós, tot en jo me rapèra un sent evenement : sènti lo fruit d’una via que, d’una senta enveja, vòu aparéisher a nòsta via.

Jausèth – Nos vachiu arribats, ma shèra esposa ; aqueste lòc nos servirà d’abric per la vinguda de nòste ninòt.

 

1èir tablèu

 

Som a Betleèm de Judèia. Escotatz, brave monde, l’istòria deu tot prumèir Nadau. Dens un recunh d’una prauba establa, un ninòt nud e miserable es neishut per nòste salut. Sos parents, Maria e Jausèth, n’avèvan pas d’argent ni mèi d’ostau per aculhir lo penhin qu’èra sus lo punt de nèisher. Antau l’enfant Jesús espelit dens una grépia, a l’òra que pertot, dens los cròs coma sus los tarrèirs, sonèvan los dotze còps de mijanuit.

 

Vaquí que deu cèu estelat una estela daurada e alugrejanta vingut s’apausar sus l’ostau ont vinèva de nèisher lo Sauvador. Còp sec, una voètz trenit deu pus haut de la montanha. ‘Quò’ra l’ange deu Senhor.

- Crànhitz pas, mos amics, vos pòrti una granda novèra, anuit vos es neishut un Sauvador, son nom es Jesús. Diu nos salva, Diu nos aima !

Anatz a Betleèm, preishatz-vos per saludar lo rei deu Cèu !

 

Lavetz, dens les pradas se levèren d’aulhèirs qu’èran aquí a gardar los tropèths. Amassa, s’en anguren entà la cròta dens los roquèirs e viren dens lo hons, esclairat per un rai de lua, lo petit ninòt pausat sus un lèit de palha fresca. De cada part, un beu romièva pensiu deu temps qu’un ase gris quilhèva les aurelhas.

Pròishe d’aquí, un june aulhèir dromilhèva tot solet dens sa cabana.

- Fau anar lo revelhar, ce dishuren tots, qu’aquera novèra es bona pr’eth tabé.

 

La novèra s’esbarja dens tota la campanha e dens tota la vila. Los aulhèirs d’alentorn vènen aufrir de cadèus au drollet. Cadun disha son ostau per véser la mervelha e, lèu, vènen pausar sus lo pas de la pòrta de qué norrir e de qué vestir lo hilh de Diu tot arganic. Li aufren los anheròts que braman doçament, los mainatges li pòrtan de joguets per l’amusar, los papès e les mamès li hèsen de broishats per l’escaurrar. Nosauts tabé l’estela vèn nos quèrre. Per lo novèth millenari, se quilha dens lo cèu de nòsta umanitat e nos ensenha un camin d’amistat. Per Nadau cadun hèi la patz e cadun samia lo bonur.

 

2d tablèu

 

Lèu, tot lo monde parlèva sonque d’aquò e vinèva de la quita capitala per véser çò que se passèva. Un matin, vingut un messatgèir, hòra d’alent tant avèva corrut.

- Ai vist passar una caravana ! Son tres reis ambe lor equipatge de dromadaris e d’elefants, an traversat Jerusalèm e son anats al castèl del rei Eròdes. Demandan pertot ont es lo rei d’Israèl que vèn de nàisser ! [jogat per    ]

Eròdes n’en estut tot capvirat. Còp sec amassèt son conselh e hasut venir de monde de son pòple.

- Vòli saber la veritat. Qué disen dens la vila ? Tu, achí, qui sès ? Qué hèses ?

- Io, vau au mercat a Pelagrua, a Montsegur, a La Rèula ! Pertot se ditz que va venir lo Messia ! E que va tot cambiar ! [jogat per    ]

- Creses qu’harà milhor que jo ? Tu, lo bolangèir, qué n’en pensas ?

- Fabriqui e vendi dau pan dins mon fornilh. Disen que vèn de nàisser a Betleèm lo rei dau cièl, lo rei que vendrá establir lo rènhe de Diu sus la tèrra. Les paures van minjar lo bon pan de la torta pausada sus la taula. [jogat per Yves Sauvestre]

- Taisa-te pegàs ! Creses que vai tot shanjar aqueth messia ? Qu’en dises, tu, lo vinhairon de Bordèu ?

- La tèrra florirà e balharà son fruit, los sherments seràn cargats e de les gaspas sarcidas pisharà lo vin novèth dens les barricas !

- Pòdes totjorn saunejar. E qué mèi ?

- De las espasas faràn d’araires e de falces. N’acabaràn de se far la guèrra e de se trucar dessús ! [jogat per   ]

- Vam véser los palomaires, que saben bien de causas.

- Èi gueitat naut, vesi arré. Onte son passadas ‘ques palomas ? [jogat per Jean-Pierre Bugeade]

- Ò, belèu son totas partidas a Betleèm ! [jogat per Jacques Gaye]

- Mès non xxxxxxxxxxxxx Tiberiada xxxx [jogat per Daniel Testet] (achí sabi pas mèi !)

- xxxxxxxxxxx (tapauc)

- N’i’n a prampó ! Tot aquò’s impossible ! Qu’en dises, tu, lo mòine de Sent Fèrme ?

- Diu vèn a nòste per partatjar nòsta misèria. Diu se hèi òme per fin que l’òme vèni Diu, nos dubre lo camin deu Cèu.

- Sabes pas çò que dises, repapilhas praube òme ! Qué n’en pensas, tu, lo factur ?

- Passi per las bòrdas per portar las letras. Una granda jòia se vei sus totas las caras, dins totas las familhas fan la fèsta e cantan Nadal. [jogat per    ]

- Res a hèser ! Digun m’escota ! Tu, lo sabent que lugisses lo Libre de la Lei, qué te sembla ?

- Tot aquò es escrich ; los profètas vièlhs ne parlan de pertot. Vaquí çò que ditz Esaia : [jogat per    ]

- Aubora-te Jerusalèm ! E trelusís, car aquí ton lum : la glòria del Senhor subre tu s’es levada. Agacha : l’escuresina acapta la tèrra, las tenèbras cobrisson los pòbles, mas subre tu se lèva lo Senhor, e sa glòria subre tu resplendís. Las nacions van marchar cap a ton lum, los reis van s’encaminar cap a la clartat de ton auròra. Lèva los uèlhs a l’entorn e espia : totes s’acampan e s’agandisson. Tos enfants t’arriban de luènh e tas filhas te  son portadas sus los braces. Vas veire, seràs raionanta, auràs lo còr que farà tifa-tafa… tifa-tafa… tifa-tafa… e que s’espompirà ! Los tresaurs de delà las mars afluïràn cap a tu amb las riquesas de las nacions. De molonadas de camèls t’envasiràn, emai de dromadaris de Madian e d’Efa. Vendràn totes dusca de Saba, adusent d’aur e d’encens, proclamant las lausenjas del Senhor ! [jogat per Alain Pierre]

 

Deu temps qu’Eròdes ropiaguèva dens son castèth, pus lunh, dens la montanha, los Mages s’en anèvan sus lo camin de Betleèm. L’estela losi ensenhèva l’endret ont èra neishut lo rei deu Cèu.

Entrèren dens l’ostau e trobèren lo ninòt demb Maria e Jausèth. Lavetz s’aclatèren davant eth, s’agenolhèren e li dubriren lurs caissetas. En present li aufriren :

> l’òr, per aunorar lo rei deu monde ;

> l’encens, per hestejar lo vrai Diu ;

> la mirra, per garir lo còs de l’òme.

Rentrèren dens lur país shens tornar véser Eròdes. S’entornèren shas eths e esbargèren la novèra per la tèrra empenada.

- Vènem de rencontrar nòste Sauvador lo hilh de l’òme, lo rei deu Cèu. Tornam cadun dens son país per preishar la bona novèra a nòstes frairs e a nòstas sòrs.

Qu’antau siqui.

Alleluia !

14 janvier 2016

Lo colièr de N.D. de  »Lorette » (F.Masson)

Classé dans : Entre Duas Mars,Literatura — Lo Sarmoneir @ 22 h 37 min

Dirèi pas de quala arma e de quau regiment

S’arrestèt a Lorette un gròs detaishament.

Ne m’en sovèni pas. La tropa èra campada

Tot au ras de l’église au mitan d’una prada.

E tornèt repartir lo lendoman matin,

Quauquas òras après, valà qu’a fond de trin

Hors d’alent, tot cobèrt de susor, de possièra,

Lo chef vei arribar per darrèir un gròs père,

Autament dit l’abbé de Lorette. – Arrestatz,

Crida-eth au lieutenant, un de vòstes sordats

Vèn de nos derraubar lo colièr de la Vièrja.

Lo chef en l’entendent devèn blanc coma un cièrge.

- Qu’entendi, ce ditz-eth, un volur, un sordat !

- Oui, chef, un colièr d’òr que nos a derraubat !

- Qué me càntatz ? qu’aurí dens ma tropa un volur ?

Anem donc, tot aquò son farças, per bonur,

Vo’n vau balhar la pruva ; halta ! rassemblament !

La, Père, folhatz-me tot lo detaishament !

Mès lavetz un sordat tira de sa museta

Un colièr qu’a los gruns tan gròs qu’una noisette

E qu’au sorelh levant que s’i vèn miralhar

Hèsen perpitar l’ulh au point de l’avuglar.

- Es jo qu’èi lo colièr ! crida lo militaire.

- Gredin, hurla lo chef, gara au conselh de guèrra !

E lo Père radiús levent los ulhs au ciel

Marmòta un diu-mercís qu’es prampó naturel.

Mès lo tropièr ripòsta : – Ò ! sui pas un volur !

Escotatz e veiratz s’èi la consciença pura.

Sui estat eslevat jo dens la religion

E de mon naturel aimi la devocion.

Tabé demb quau plaser per díser ma prière

Èi corrut a matin dedens lo santuaire.

E donc, mon lieutenant, l’urusa inspiracion,

Vatz véser s’èi aujut cent mila còps reson.

… Entendi dens la glèisa una voàs musicala

Mès que nat instrument de musica n’egala,

Lèvi lo cap en l’èrt, la Vièrja me sorritz

E son regard si doç e si pur m’esbloís.

- Escota, ce me ditz, as hèit una prière,

Sordat demb una foi si granda e si sincèra,

Qu’èi sentit qu’èra tu lo pus digne devòt

Que meriti d’auger lo colièr qu’èi au còth.

Un vielh mossur l’avèva aishetat pr’una fama

E m’en parèt a jo pr’òrgulh e per reclama.

Se me l’entortilhèt coma l’auré passat

A la granda mondaine ont estut refusat.

Tira-me-lo [deu] còth, t’haràs una fortune

E vas me solatjar d’un pes que m’importuna.

Tant d’òr es una insulta a ma Simplicitat !

Es una ifronteria, una immòralitat,

Que de se cobrir d’òr alors que la misèra

A tant de praubas gents hèi trainar la galèra !

Tremblis pas militaire, apròisha-te de jo,

Mon colièr t’apartèn, te lo balhi, pren-lo !

Pensatz-vos si lo còr m’hasèva tipa-tapa

Quora me sui mastat sus los pès  per l’atràper.

N’èi pas tròp marganhat pourtant per reüssir

E la Vièrja m’a dit : Adiu, part e mercí !

Valà, mon lieutenant, coma èi dens ma museta

Lo cadeau que m’a hèit la Vièrja de Lorette !

… Lavetz lo lieutenant s’adreça au Père : E bé,

Mèi que n’impòrta qui ‘quò’s a vos de saber

Se los miragles son una causa croyable,

Mèi que n’impòrta qui dívetz saber que diable

S’atz una Vièrja qu’hèi miragles quauque còp.

- Mès, oui, respond lo Père, es que n’en hèi bòcòp,

N’en am tot un grand libre… – E bé, la, pòdetz díser

Que n’en atz un de mèi e deus grands ad inscríser !

Pui saluda, se vira, hèi hèser per lo flanc

E comanda a sa tropa alinhada : En Avant !!!

12 janvier 2016

Parabòla en gascon de Podensac (33)

Classé dans : Gravas,Linguistica — Lo Sarmoneir @ 13 h 22 min

Lo goiat pròdigue

 

Un òme n’avè que dus goiats. Lo pus june dishut a son pair : « Es temps que si(i) mon mèste e qu’augi argent. Fau que pusqui m’en anar e que vedi país. Partatgetz vòste ben e balhetz-me çò que divi auger.  – Ò, mon dròlle, dishut lo pair, coma vorràs. Ès un mishant e s’ràs punit. » Apui, ovrint un tiroart, partatgèt son ben e n’en hit du(v)as porcions esgalas.

Chic de jorns après, lo mishant dròlle s’en angut deu vilatge en hints lo fièrt, e shans díder ren a digun. Travassèt bòcòp de landas, de bòis, de ribèiras e vingut dens una granda vila ont despensèt tot son argent. Au bot de quauques mes, digut vénder ses pelhas end’una vielha fama e se logar per estar vailet : l’envièren aus shamps per i gardar los aines e los buus.

Lavetz estèt bien malurús. N’augut pas mèi de lit per dromir la nuit, ni de huc per se cauhar quand hadèva frid. Avè quauque còp tant de hame qu’auré bien minjat aqueras hulhas de caulet e aqueths fruits porrits que minjan los pòrcs, mès digun ne li balhèva ren.

Un desser, lo vente vide, se dishèt tombar sus un shèite, espients per la frièsta los audèths que volèvan laugèirament. Apui vit paréisher dens lo cièl la lu(v)a e les estelas, e se dishut en plorents : « Labàs, l’ostau de mon pair es plenh de dòmestiques qu’an pan e vin, eus e hormatge tant que n’en vòlen. Pendent aqueth temps, jo mòri de hame ací.

E bé, vau me livar, airèi trobar mon pair e li dirèi : Hiri un pecat quand voluri vos quitar. Auguri grand tòrt e fau que me punissetz, ic sabi bien. Ne m’apèritz pas mèi vòste goiat, tretetz-me coma lo darrèir de vòstes vailets. Estèri copable, mès languivi lunh de vos. »

Lo pair èra dens son casau, acabents d’arrosar ses flors : vesitèva los pomèirs e los arredims. Quand vit víer suu camin son goiat tot cobèrt de sudor e de possièra, trainant la cama, poscut a pena ic créder. Se démanda se faliva que lo punissi o que lo perdonèssi… Enfin, damb les larmes aus ulhs, li alonguèt los braç, e se gitants a son còth li balhèt un gròs poton.

Apui hit asheitar son goiat, sonèt ses gents e los vesins : « Vòli l’aimar coma avants, lo praube mainatge, lesi dishut talèu qu’estèren rassemblats. Es état assès punit : que digun adare ne li hèdi nat repròishe. Vinetz lo véder, portetz-li viste un bròi paletòt, metetz-li una baga au dit, apui solièrs nèus aus pès. Poiratz tabé préner veguèirs, canards e miar un vetèth bon a tu(v)ar ; vam búver, minjar ensemble e har una grana hèsta. »

Los vailets aubeïren lur mèste e miren una bèra napa sus la taula. Au mème moments, l’ainat goiat arribèva de la caça damb sons cans. « Quau es donc aqueth bruit ? cridèt en jurents. Credi que càntatz ací ; n’es pas tròp lèu que torni. Ètz-ét fòu, mon pair ? »

« No, mon goiat, n’en sui pas, respondut lo vielh. S’hèdi aquò, aquò’s que sui plenh de jòia. Càntam e som urús, car am bien de qué. Qu’ic vulhis o no, fadrà que cantis tu tabé e que te rejoïsses damb nosauts, parce que ton frair qu’èra mòrt es revingut a la via. Aquò’s coma se vinèva de nèisher : gèir èra perdut, anuit lo valà retrobat. »

E. Duprat

1 janvier 2016

LO SARMONÈIR 39

Classé dans : LO SARMONÈIR novèra version — Lo Sarmoneir @ 12 h 05 min

 N° 39 1èir de genvèir 2016

ISTÒRIA

Istòria deu vin de Bordèu e deu hromatge de Holanda

La Holanda e lo vin de Bordèu

Au sègle XVII, grans comerçants e crompadors de vins, los Holandés orientèn la produccion deths purmèrs grans vins de Bordèu (com lo celèbre « Ho-Bryan » , futur « Haut-Brion »). Que portèn tanben de nombrosas innovacions com l’esterilizacion de las barricas au sofre per facilitar la lor conservacion e lo lor transpòrt. S’installèn « aus Chartrós » a Bordèu a dus pas deus cais.

Los vins son exportats en barricas, manejats suus cais de la vila e entrepausats en aqueth quartier de negociants (on subsistan tostemps chais e entrepresas exportadoras).

Au sègle XVIII, hant l’exportacion de vins de cap aus País-Baishs per batèus transportant barricas, qu’importan alavetz los hromatges deu lor país « l’edam de Holanda » (portant lo nom d’un pòrt balenèr fondat au sègle XII e situat sus las ribas deu lac Ljssel au nòrd d’Amsterdam).

« L’edam de Holanda », mes perqué a la crosta roja en França quan en Holanda a la crosta jauna e n’ei briga colorat ?

Aquesta epòca aquí, los hromatges avèvan ua crosta naturau qu’èra jauna. Dab lo comèrci deu vin de Bordèu e la soa exportacion de cap aus país nordics, los batèus portavan las barricas cargadas de vin. Au tornar deus País-Baishs, aquestas barricas èran empleadas de bòlas de hromatge. Tambalejadas contra los parets, arrojavan e arribavan au pòrt de Bordèu dab la crosta roja ! Es d’alhors un subernom dat a Bordèu au hromatge de Holanda « que crompa e que minja « crosta-roja » ».

L’edam « Made in França »

Despuish lo sègle XII, devath l’impulsion de Colbert, los Francés fabrican hromatge edam (qu’apèran uei lo dia « La bòla d’aur »).

Sabetz que lo purmèr edam francés estó fabricat de cap a 1660 a Cairac dens lo Medòc en Gironda.

Au sègle XIX, que’n fabrican dens lo domèni deu duc de Cazes a Saint-Martin-en-Laye (pròishe Guîtres) e a la Grava d’Ambarés en Gironda (un chicòt chovinista, mes tienguèvi a’c díser).

Yannick Barreau

Dètz invencions e inovacions daus Indians d’America que cambièrenn lo monde #2

Collècta e estraccion dau petròli

Maugrat que la descobèrta dau petròli siqui atribuïda d’ordinari a Edwin L. Drake que horèt un putz de petròli en Pensilvania en 1859, los Indians èrann coneixuts pr’àuger hèit de putz mèi de 400 ans dens los Oil Creek Flats de Pensilvania. Aqueths putz, qu’avèvann 4 a 6 mètres de prigondor, èrann piejats verticalament per de paus de bòi copats damb de destraus en pèira.

Coma bien d’istorians, J.A. Caldwell, qu’escrivot sus aqueths putz, supausèva que lo trabalh estot hèit per « una raça qu’aucupèt lo país avans les tribús indianas ». Mès lo generau francés Montcalm qu’anèva a Fort Duquesne en 1750, digot qu’avèva vist los Senecas e d’autes Iroqués botar lo huc au petròli que chumèva dau sòu pendent de ceremonias. E tabé se passèvan sus la pèth una locion protectiva coma vaselina.

Lits superpausats

Dens lo nòrd-èst daus Estats Units, los Iroqués visconn pausa dens d’ostaus longs, grands bastiments en bòi e caperats de crosta de biule blanc. Au dedens d’aqueths bastiments i avèva de lits superpausats : la creacion de dus lits l’un au-dessús de l’aute.

Produits farmaceutics

D’après Daniel Moerman, lo principau espèrt de l’etnobotanica daus Amerindians aus Estats-Units, los Indians d’America dau Nòrd empleguèvann 2 564 plantas medecinalas diferentas. Mès bien d’Amerindians dísenn qu’aqueth nombre podré èster màger. Dempui l’epòca daus esplorators espanhòus, les potingas daus Indians avèvann estat emplegadas per soanhar los rumes damb de guaiacum (Guaiacum officinale), les malausias cardiacas damb l’apocina (Apocynum cannabinum), lo didau (Digitalis purpurea)e l’esclòp de la Vièrge (Cypripedium acaule) coma sedatius.

Chewing-gum

Los indians d’America centrala chapilhèvann lo latècs blanc leitós (chicle) dau sapotilhèir (Manilkara zapota). Aqueth chicle es devengut anuit lo chewing-gum.

Lacrosse

Lo jòc dau « lacrosse » èra una sòrta de hockey sus gazon practicat praus Indians daus bòscs dau Nòrd-Oèst e tabé per cauques Indians de les Planas. Aqueth jòc avèva pas sonque lo divertiment coma motiu. Contribuèva tabé a mantenir unidas les cinc nacions iroquesas. Puslèu que de s’hèser la guèrra, duvas tribús preferèvann s’afrontar virilament sus un terrenh. Coma i avèva sonqu’una bala per de centenats de jogaires, los patacs èrann pas rares e los blaçats tapòc. Una partida podèva durar mantuns jorns. Lo lacrosse èra tabé un bon entrainament fisic praus joens guerrèirs. Enfin èra jogat per de rasons religiosas per lo plaser dau Creator e en guisa de pregària collectiva.  Aqueth jòc violent avèva de noms bien diferents segonn la tribú. « Lacrosse » vènn dau francés « la crosse » balhat praus trapaires. Au jorn d’anuit aqueth jòc es fòrt practicat en America dau Nòrd mès damb de règlas modèrnas.

VASADÉS

La nèit de Nadau

Lo dessèir de Nadau, quan la nèit arribèva, me soveni que mon pair oblidèva pas la tradicion de la Halha de Nadau. Au palhèir, avè preparat a l’avança braçats de palha longa, ligats. Dens la lutz blu(v)a de la lu(v)a, partiva mon pair au cap de la pèça dap los que volèvan lo seguir e sustot dap nosauts, dròlles e drollessas de la maison. Au’ pè de har lo torn de nòstes bens, de les vinhas, deu hroment, deus segles e tot aquò, per protetjar les recòrdas a véner de les malausias, deu prigle, deu sequèir, de la torrada e autas calamitats, per que los pòrcs siin bien engreishats e que les polas posquin bien s’apasturar. A la luor des estelas, dens lo fred de la nèit, de temps en temps mon pair s’arrestèva sus la cantalèra, aluquèva un punhat de palha a cadun dap son briquet, e, lo braç de cap au cèu dap aquèras candelas, marchèvam en cantant : « Halha Nadau, lo pòrc a la sau, la pola au topin, coratge, vesin ! »

Quan la palha èra burlada, pausèvam au pè des arrègas lo petit pilòt de hoselha que damorèva. Dens los bens deus vesins, d’autes hucs trauquèvan la nèit e la mesma cançon respondèva a la nòsta. Aus Pins, aus Joandons*, a Revediu*, au Jaugut*, lusivan les halhas de Nadau. Los mainatges de cada ostau seguivan la procession, contents, mès avèn un chic pòur de les ompras de la nèit. L’arren-ne-botja los ‘uèitèva benlèu.

* lòcs-dits de la comuna deu Nisan (comuna nativa de Mme Laporte, com m’ic a dit).

Enregistrament hèit per N. Casaucau e E. Roulet en 1995. Nicole Laporte viu totjorn a Bernòs, e contunha d’escríver en gascon. Transmés par J.-P. Laliman.

MEDÒC

Lo secret de Mamisèla Jana #3

Cade mes, aquò-z-èra totjorn lo mèmes rituau. Jana se luvava a l’aubralutz, preparava un topin de sopa emb los legumes dau casau, sarrava un chic l’ostau, peissè la poralha e lo tesson… Finalamens, la jornada bauchava come un jorn ordinari e totun, l’èra pas.

A nau òras dau matin, èra prèsta. Vestida de sa rauba das grands jorns, esperava l’arribada de la voatura que logava au Françòs davant la petita hinèstra de la codina. Gaitava lo camin au lonh.

Justin, lo vailet que menava los chivaus trunc a la vila, èra briga ponctuau e aquò la rendè fòrt nervusa. Egau, ie didè jamès ren mès trobava totjorn lo moièn de ie har pagar son retard. Aquera sortida, l’esperava d’un mes a l’aute e lo tèmps que perdè a causa d’eth se regaharé jamès. Alavetz, quand vinè l’òra de s’entornar, raspalhava una pausòta pre lo har aténder a son torn, sustot los jorns de calorassa o de grand freid. Aquò-z-èra briga catolic mès aqueth gojat valè ren, avè la lenga ben tròp penduda a son gost. Totjorn darnèir pre trabalhar o rénder servici mès premèir pre clamonejar. Aquò existava pas encara a l’epòca mès auré poscut tenir un jornau a escandales.

La ropta se hadè dens lo caume. Justin shiulava, Jana gaitava lo paisatge, muga. La sola paraula qu’escambiava emb d’eth avè devingut una rimòla. Cade còp, sau camin dau retorn, mancava pas de ie dire : « Fadrà lo dire a diguns ». Mès sabè ben que l’avè dijara contat a tot lo monde ! Enfin, contat… pas exactamens pre que sabè ren de ce que hadè, ne eth, ne diguns. Anava en vila un còp pre mes, parlatz d’un afar ! Mès aquò sufisè a har s’agitar las mishantas lengas. Gràcia a l’eficacitat dau Justin, avè pas falut pausa pre que das brueits comencèssen a córrer dens lo vilatge e quitamens se hadè la sorda, tot aquò èra ‘ribat trunc a sas aurelhas.

Tanben, vedè ben come las hemas la gaitaven quora se rendè au marcat o a la glèisa… (totas mèi creiosas que credentas, podetz me creire !) Maginaven « Senta Jana » – es atau que la nommaven – se’n anar retrobar son galant dens lo pus grand das secrets. Sivant las rumors, l’òme en question èra ric e maridat. Jana profitava donc de l’abséncia de son esposa pre lo vesitar. Autant dire que s’avèn pas precassat pr’escriure lo scenari !

Enfin, lo montrava pas mès aquò l’arralhava fòrt. Se pensava : praubas gents, sètz tan lonh de la realitat ! Mès après tot, se n’etz ren de melhor a har que de m’inventar una via sulfurosa, rai ! Apuèi atau, èra tranquilla. Son secret ie apartinè e aquí, jamès diguns lo sabré, lo quite curè tanben.

La prauba Jana avè pas poscut anar a l’escòla fòrt pausa e ie hadè belamens dòu. De pas saber legir, aquò la tartucava dempuèi totjorn. Se sintè preisonèira de son ignorància.

Alavetz, un jorn, decidèt qu’aquò avè pro durat e qu’èra encara tèmps d’apréner. Prengut son coratge a duas mans, angut en vila e se rendut a l’escòla. A la sortida de la classa, se presentèt davant la regenta e fòrt geinada, ie expliquèt la situacion. Aquera-aquí l’escotèt atentivamens e de la veire tant chagrinada, acceptèt de ie balhar de las leiçons.

Lo premèir dijaus de cade mes, se rendè donc ches Madama Lisa, sa professora, e motivada come l’èra, falut pas pausa a Jana pre mestresar l’art de la lectura.

End aqueth moment, se davisèt de descobrir un monde novèth. Tot ce que ie tombava devath los uelhs, lo deschifrava, gloriosa : un panèu, una aficha, una anonça trobada a l’espiceria, un jornau… tot ie passava mès ce que ie agradava lo mèi, aquò-z-èra la literatura. Dempuèi quauques mes, a cada vesita, en recompensa de sos esfòrç, causissè un libre dens la grand bibliotèca de son òsta e lo ie maluvava. Pre dau segur, l’auré legit pre la seança siguenta, benlèu mèmes dus o tres còps. La pus petita pausa que sèie dens sas jornadas èra una bòna aucasion pr’avançar l’istòria de quauquas centenas de linhas.

Aquò-z-èra extraordinari, la lectura la transportava. Cade libre èra diferent dau precedent. Au hiu de las pajas, rencontrava das personatges come se’n tròba dens la via de cade jorn –  das uns còps, aimables e generós come Madama Lisa e d’autes còps, mauhadents come lo Justin – e descobrè d’autas contradas. Era qu’avè jamès quitat sa campanha podè adara, selamens en barrans los uelhs, s’escapar dens las planas verdas d’Irlanda, montar au cim d’una montanha d’Asia o mèmes viatjar dens lo tèmps. Quau chança ! Quau bonurt ! Quau riquessa !

Alavetz, finalamens, ce que contaven las gents sus las aventuras de « Senta Jana » en vila èra briga important. A còps, ie balhaven mèmes l’impression d’aier devingut l’eroïna d’un roman.

 

Emilia Claverie

ISTOÈRA CEVENÒLA

La promessa

Lo vièlh Crebassi se sentiá fòrça malaute ; faguèt venir sa femna qu’èra encara jova e li diguèt :

― Ma miga, veses que me fau te quitar e que mon ora es venguda. Se vòs que me morigue content, fau que me fagues un plaser.

― Doç, se pòde, s’o faguèt l’esposa de Crebassi.

― Siás encara fresca e, quand sarai pus, benlèu te maridaràs tornar. Te voudriái pregar, se maugrat ta dolor te resinhaves un jorn a prene un autre òme, de causir pas aquela pudicina de Gaspard, de quau, t’o vòle dire, siái estat totjorn jalós e o siái encara. Per aquò d’aquí, me donariái au diable se me prometiás pas çò que te demande !

― Mon bòn, respondeguèt sa molhièr, qu’aquò vos empache pas de morir suau ! Vos assegure qu’amai vouguèsse me maridar embé Gaspard, o porriái pas : i a ben tres mesadas que me siái promessa a un autre !

PATRONIMES

Cazaufranc

Designa un casau (dens lo vielh sens, sinonime de maine) afranquit. L’afranquissement èra d’auts còps mercat per la preséncia d’un pin franc (aperat tanben pin mètge o pin mèch) a costat deu maine. Varianta : CAZAURAN, demb la h gascona.

RECÈPTA

Lo colac a la bordalesa

Per 8 personas : 1 colac (2 kg), 2 paquets de porradas (1 kg a pus près) pro gròssas, 200 g de shampinhons de París, 200 g de camajòt de Baiona, 200 g d’aunhons, 1 L de vin roge, 1/2 L de bolhon (vutèth o poralha), 1 gausha d’alh espochida, 5 cL d’armanhac, 10 cL d’òli d’auliva, e facultativament 20 cL de sang de poralha (o 1 taça de fecula o de maisenà).

Preparacion : Lavar les porradas e picar lo blanc en tròç de 5 cm. Los botar per costat.

Pelar e picar en talhas aunhons, shampinhons, camajòt. Los botar per costat.

Aprestar lo peish : lo picar en talhas de 1,5 cm d’espessor. Salar e pebrar cada costat apui los en·hariar.

Dens una coquèla, botar cauhar l’òli e còser les talhas 3 minutas de cada part. Flambar les talhas a l’armanhac (facultatiu). Les gardar dens un plat caud.

Hèser passar les porradas a la padèra dens la mèma coquèla, los botar per costat, e hèser passar los aunhons, lo camajòt e los shampinhons. Ajotar la gausha d’alh espochida.

Caperar demb lo vin (que pòden hèser flambar).

Hèser borir, ajotar lo bolhon. Botar les porradas, un flòc garnit, sau, péber e còser 2 òras a huc moien.

Pendent ‘queth temps, botar les dèrnas en bocaus : 3 a 4 tròç per bocau sivant la grandor deu gatge.

Quòra les porradas son còitas, ligar la sauça demb lo sang (o la fecula o la maisenà), còser quauquas minutas.

Partatjar les porradas e la sauça dens los bocaus (un tròç de porrada per dèrna, o mèi sivant lo gost).

Barrar e esterilisar 5 òras.

Lo Sarmonèir / Le Jhacassous

ISSN 2119-2502

Shes Lydie BALLOUX, 14 les Alèias (les Allées) 33 490 VERDELAIS. sarmoneir@laposte.net. Blòg : http://losarmoneir.unblog.fr. Facebook : « Lo Sarmonèir Le Jhacassous ».

Redaccion : Regina Ardilley, Gabrièu Balloux, Yannick Barreau, Emilie Claverie, Jan-Pèir Laliman, Danièl Séré.

 

Luxeetvolupte |
Actuel |
Newyorkcity2012 |
Unblog.fr | Créer un blog | Annuaire | Signaler un abus | Insidelayers
| Lanouvelleperspective
| love star