LOU SARMOUNEY / LE JHACASSOUS

1 novembre 2015

LO SARMONÈIR 37

Classé dans : LO SARMONÈIR novèra version — Lo Sarmoneir @ 21 h 20 min

Atz ací la novèra version deu Sarmonèir/Jhacassous…  I aurà quauques ajustaments a hèser au debut, mès normalament diuré paréisher cada 1èir deu mes. Lo ligam serà publicat sus facebook.  Esítitz pas a prepausar de tèxtes, de recèptas, de cançons, etc., quala que n’en èsti la lenga, quau que n’en èsti lo dialècte.

Veçhi la novéle versiun dau Sarmonèir/Jhacassous… Ol y aura quauques chouses a arenjhàe au début, mé o devrét paraetre cha 1àe dau moes. Le lian serat publlài su facebook.  Barjhinéz pas pr  prpousàe dés textes, dés recétes, dés chançuns, etc., quau que séjhe le parlanjhe. (Api pr reprendre le poetevin-séntunjhaes !!)

___________________________________________________________________________________________________________________________________

N° 37 1èir de novembre 2015

CRONICA : ÈI VIST ÈI ENTENDUT

La caça. Se n’en parlan pas, aquò’s que son shords !

Pareish que nos permet d’utilisar nòstes instints primaris, çò que demingaré d’autant lo nombre d’assassinats sus umans.

Aqueth passa-temps ludic deu toton vinhairon, deu punt de vista deus animauts percaçats, aperarí puslèu aquò… la guerrilhà ! Los snipers acoeitats tira sus tot çò que bolèga, sus sos quites collègas, certèns suus quites gats per se virar lo depit qüand s’entornan bredolhes a l’ostau. Hèitas divèrsas ; passam vista ad auta causa… eh, quoi d’neuf docteur ? Les vrenhas seràn bròias engoan !

Los cacinèirs passan de tèsts psicologics ? Es qu’i a aquí detencion, pòrt e utilisacion d’armas a huc, egau. Los Estats-Units : dangeirós, ce dísetz ?

Ací, lo caçaire pòt se churlar una filheta avant, pendent e après les òras de caça, de palomèra, de batuda : qui anirà verificar son estat ? E son estat d’esprit ?

Benlèu qu’aquò’s pas Gunfight at O.K. corral ; tanplan, qüand me permeni, avant d’aver despassat lo quite panèu de sortida de mon vilatge, a la lemita enter vinhas e bòscs, justament ont lo sorelh es lo pus bròi, soi d’un còp oblijada de me botar lo casque mèi lo gilet para-balas. Per precaucion, ce diram… Qui pòt assolidar que l’òme armat dens lo bòsc (o la vinha) dont l’ecò deu fesilh me parvèn, vesent un gibièr li escapar, va pas l’acossar dab son canon dinc a l’imprudéncia e tirar cap a la capsalèra, atenhent lo passant ?

Periòda de caça : temps de guèrra. Exagèri ? Au solide, se damòratz en plenha vila, atz chic de chanças de vos hèser abàter per un caçaire suu camin de vòste cinemà preferat ! Mès los amorós de la natura… quasi tot au long de l’annada empenada, diven hèser shau, dens nòste « país en patz »… Sovent, a partir de 18 h, l’òra deus orizonts un chic estarits, los caçaires semblan de sortida ; aquò peta de totas parts ! Saben pas se començan o s’acaban. Per utilisar totas les cartoishas en una conclusion de huc d’artifice ? A la bassa, aquò’s quasi una caça de nèit ! Mès benlèu qu’an coneishença deus darrèirs progrès de l’armada ? Bajauclas a infra-roges ?

Anem, síitz aunèstes quauquas segondas dab vosauts-mèmes ! Es aquò l’unifòrme que vos atira ? Militaris, policièrs, caçaires de tots peus e plumas, au hons, çò que vos agrada, darrèir vòstes multiples pretèxtes d’« òrde », de « proteccion » com de « natura » o de « regulacion », n’es pas aquera sensacion de « poder » que vos hèi capvirar
qu’àimatz tant ? Lo poder sus la via deus auts ?

Lydie Balloux

ISTÒRIA

Los cans de Carles IX

Princes estranges, pus o mens desgenerats, los dus darrèirs reis de França de la dinastia deus Valois semblan auger aimat los cans mèi que non pas los èstes umans. Avèvan de qui tèner pusque lur grand-pair Francés Ièir, aus dísers de Brantòsme, avèva costuma de proclamar que, per recéber a son ostau un òste illustre, falèva velhar qu’en arribant sos ulhs estussin d’abòrd rejoïts per la vista d’una bròia hemna, d’un bròi shibau e d’un bròi can. Lur pair, Enric II, n’èra pas en rèsta ; se cruquèva de somas hòlas per l’entretèn de sos canhòts blancs, qu’hasèva apasturar demb de lèit e de pan, un pan especialament aprestat per un bolangèir que tota la jornada se consacrèva pas qu’ad aquera òbra. Les arshivas comptablas de l’Otèl nos aprenen qu’aqueth personatge nomat Antoine Andrault èra lo mèi pagat de tot lo service de la panisseria reiala.

Carles IX (1561-1574), qu’aujut la passion de la caça, aujut tanben la deus cans. Devèrs a la fin de son règne, aimèva fòrt dus enòrmes canhàs que li èran estats enviats per la rèina d’Anglatèrra. Aqueths divèvan èster franc dernhós, perque, au mes de novembre 1572, sàbem que paguèren l’enòrma soma de 25 liuras tornés en d’un praube blanquissur de Chaillot per la pèrta de sa sola vaca que los dus canhàs deu rei avèvan tuada en tornant de la caça. Lo mes d’après, un paisan de Meaux recebut 12 liuras per hèser sonhar son mainatge blaçat per los cans deu rei.

Mès Carles IX afeccionèva tanben los petits cans. Sa canha preferada, nomada Courte en rason de sa talha, partatgèva sovent son lèit, son banh amèi son repàs. Lo rei li avèva hèit talhar un vestit de nuit de velors verd qu’un vailet li botèva au moment deu cochar ; lo matin, chaupisquèva dens lo cubèir reiau, apui arrusplèva sus la taula e se chapèva les friandisas que li aufrèva son mèste ; los cronicaires afirman qu’aimèva mèi lo massepain.

Quòra se morit, lo 24 d’aost 1570, dus ans jorn per jorn avant la Sent-Bertomiu, lo shagrin deu rei estut immense. Aujut l’irèia estranja d’hèser aprestar sa pèth e de s’en hèser confeccionar un parelh de gants que portèt cada jorn pendent mantun mes. Damandèt tanben a Ronsard de compausar l’epitafa de Courta « la pus aimanta de les amigas », pensum dont s’aquitèt lo prince deus poètas non pas shens ironia :

Après que la mort la ravit, / Encore le Roy s’en servit, / Faisant corroyer sa peau forte, / En gans que sa majesté porte. / Courte, ainsi morte et vive a fait / À son Roy service parfait.

L’Antiquitat grecò-romana mesprisèva los cans e, exceptat quauquas excepcions, los considerèva coma èstes impurs e mortifères ; lo Moien Atge los aimèva gaire, hòra los cans cacinèirs e, pus tard, los cans lebrèirs. Lo XVIe siègle, au contrari, los revalorisèt tots e n’en hasut definitivament los fidèles e bien-aimats parçonèirs deus òmes.

MEDÒC

Mamisèla Jana

A la prima passada, em représ l’istòria de Mamisèla Jana escriuta pre Madama Baron, una velha Tradinaira qu’a quitat aqueth monde. Mamisèla Jana avè un secret e didè totjorn au Françòs, son cochèr, que falè ben tenir sa lenga. Come èra tròp chancrina e que hadè pas cas ad eth, lo Françòs, de malícia, revelèt ce que cachava tan ben. La fin de l’istòria nos quitèt sens ren saber dau secret, alavetz decidèrem que cadun escriuré una seguida.

Mamisèla Jana, maugré sas raubas lòngas, son capèth, son èrt reservat, se rendè pas a la vila, cada mes, pre de las istòrias banalas, de còr, de sòs o de pregàrias. Lo verai moturt de son existéncia èra la politica, e sofrè (lo mòt es feble, de verai, ne’n podè pas mèi) de veire l’identitat dau velh Medòc mesa a mau.

Come son petit nom semblava ie predestinar, i avè end era un barrejadís de Jana d’Arc e de Calamitat Jana. Entendè, era tanben, de las vòtz que ie demandaven de botar los estrangèirs hòra dau país e èra pas pus regardanta que la segonda dens la causida das moiens.

Mancava lo drapèu, mès avè la devisa : « Quand l’òm vòu, l’òm pòt. »

Decidèt donc de passar a l’accion emb d’un plan simple dens lo cap, mens aisit a méter en òbra sens l’aida das indigènas. N’aiut pas grand mau a mobilizar puscaires, olhèirs, caçaires, vacaires, cercaires de champinhons e, pus generaumens, tots aqueths que gosten lo caume e que la horrèga enshanta. Un representant pre canton e una amassada a Bordèu, un còp pre mes, dens un lòc secret : lo F.L.M. avè vadut.

Las causas bauchèren a se gastar quand falut decidar de las accions a menar. Fau dire qu’influençats pras cosins bretons, bascos, còrses (pre damorar en França) quauques d’uns ie anaven pas emb lo revèrs dau quilhèir :

Sabordatge das bacs de Roian-Punta-de-Grava e Blaia-Lamarca pr’arrestar las invasions barbaras vingudas de Nòrd e d’Èst.

Sabotatge de la linha dau camin de fèrt e de las roptas departamentalas.

Edificacion d’una murralha dau Bacin d’Arcaishon a Bordèu pr’oblijar los « amics » dau Sud a passar pre l’aute bòrn de la ribèira quand vòlen vesitar Peitius o veire come la França es bèra pus au Nòrd.

Enfin, quand sarén ches eths, estagis de formacion, de mesa a nivèu o de perfeccionament dens das cunhs perduts, defeciles d’accès ant los cròcs, los gais e los gats-esquiròus servirén de sentinèlas. Bancalet, Paderon, Chèutre ne’n hadèn partida.

Talhèirs prepausats : come har un còctèl Molotòf emb d’una botelha de limonada ? Come posicionar un hiu de fèrt a hautor dau còth au dessús d’una pista ciclabla. Come emb de las repochas ben tendudas trapar un jogger pr’una pauta de darrèir quand sèc lo camin de la palombèira.

Come crusar a l’entorn de las tònas a canards, de las hòssas cachadas pr’una cubèrta de juncs e de sigòrras pre capturar, non pas come dens la jungla de las bèstias sauvatjas, mès das morrauds qu’espròven lo besonh de venir se premenar a l’òra de las passadas e de har banhar lur quite can dens la nauda.

Aquò hadè dijara un bèth programa e, maugré las consignas balhadas a cadun de tenir sa lenga, aquò bauchava a caquetar e a s’esbrueitar dens las campanhas.

Lo Justin qu’avè ajut de las remontadas vingudas das bòscs, das marescs, das vilatges, e come avè oblidat d’estar morre, comprengut qu’aquò-z-èra eth que menava, cada mes, lo cap de l’organizacion au P.C. de Bordèu. Mamisèla Jana èra tant chancrina pre que divè economizar sò a sò pras besonhs de la causa.

Empaurugat pre las mishantas consequéncias que lo debut de las ostilitats auré pas mancat de procurar, envièt de las letras anonimas au prefèt e as sos-prefèts pr’arrestar tot aquò avant lo jorn J.

Erús azard o reconeishéncia de las autoritats, devingut, quauques tèmps après,  conducturt dau sos-prefèt de L’Esparra, mès d’autes s’an renegat pr’un topin de lentilhas…

La prauba Jana assignada a residéncia acupèt lo restant de sos jorns au salut de son arma e a meditar lo diton d’un velh satge medoquin :

« A pishar contra lo vènt, l’òm molha sa camisa ! »

Gérard Teyssier

PATRONIMES

Dauba, Lauba

Aqueths noms vènen deu gascon aubar qu’a balhat lo francés regionau aubier (quartèir Les Aubiers a Bordèu…). Aquò designa divèrsas esséncias a bòi trende e a hulhatge clar, notadament lo saule blanc (tanben designat coma vime quòra es escossat e utilisat per sos ramèus) e lo peuplier blanc, e plus generalament lo peuplier hybride (mès disen tanben lo briule).

Lo mòt aubar deriva en aubareda, aubanèra, que designan de plantèirs o simplament de lòcs ont crèishen los aubars.

RECÈPTA

La cramaillotte, confitura de tiche

Hèser còser a huc doç dens un litre d’aiga pura 365 flors de tiche demb duas iranjas e dus citrons picats a tròç, e aquò pendent una brava orada. Passar e preishar lo meilange dens un tòrcle per tirar tot lo chuc de coison. Ajotar a ‘queth chuc son pes de sucre, barrejar e hèser còser novèth còp a huc doç pendent mija-òra tot en tornejant.

La coison es acabada quòra una culheirada de chuc despausada sus una assieta clinada hèi lo riban e comença a gahar en jalada.

Botar en pòts e caperar a frid.

Lo Sarmonèir / Le Jhacassous

ISSN 2119-2502

Shes Lydie BALLOUX, 14 les Alèias (les Allées) 33 490 VERDELAIS. sarmoneir@laposte.net. Blòg : http://losarmoneir.unblog.fr. Facebook : « Lo Sarmonèir Le Jhacassous ».

Redaccion : Regina Ardilley, Gabrièu Balloux, Lydie Balloux,Yannick Barreau, Gérard Teyssier.

Laisser un commentaire

Votre adresse de messagerie ne sera pas publiée. Les champs obligatoires sont indiqués avec *

Vous pouvez utiliser ces balises et attributs HTML : <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>

 

Luxeetvolupte |
Actuel |
Newyorkcity2012 |
Unblog.fr | Créer un blog | Annuaire | Signaler un abus | Insidelayers
| Lanouvelleperspective
| love star