LOU SARMOUNEY / LE JHACASSOUS

  • Accueil
  • > Archives pour novembre 2015

30 novembre 2015

LO SARMONÈIR 38

Classé dans : LO SARMONÈIR novèra version — Lo Sarmoneir @ 14 h 15 min

candela

N° 38 1èir de decembre2015

CRONICA : ÈI VIST ÈI ENTENDUT

Aujourd’hui, permettez que je m’auto-censure, que je me boycotte.

Ma peur est encore intense, trop dense.

L’humour trop haut me fait peur.

De perdre le souffle ?

Des gens disent « Rire est bon pour la santé » ? Vivre aussi.

Lydie Balloux

POESIA

Via e mòrt

Un nuatge seguís un nuatge, alavetz

Lur colona immensa, shens fin coneishuda,

Dens l’espaci totjorn shens durada contunha,

Shens auta liga que la tumada das vents.

Un arbre seguís un aute arbre, e fatigats

Desfilan lo long de la carrèira estreita.

Coma d’un mur oblidat las pèiras des-hèitas

Dens lo cèu sovent se trucan lurs caps traucats.

Una hulha seguís una hulha, e atau

Dau cap das arbres sau sòu tomban pintadas.

Aquiu s’amassan, e pertot chaupicadas,

Cambuishan shens defensa au hons d’un grand trauc.

Un òme seguís un aute òme e puis, dreit o tòrt,

Tempta en van d’afrontar una via sauvatja :

Trucat coma un arbre, tumat coma un nuatge,

Coma la hulha enfin cambuisha dens la mòrt.

Jan-Pèir Laliman

ISTÒRIA

Los gats de la rua Sent-Severin

Dens la hauta societat francesa deu debut deu XVIIIe siège, lo bon usatge vòu que les damas aimin mèi los gats que non pas los cans e, quòra pèrden lur alimaut favorit, que mòchin un shagrin a nat aut parelh. Atau, la duquessa Du Maine, nòra de Louis XIV, estut inconsolabla quòra se morit son gat Marmarin en 1716. Compausèt era-mèma l’epitafa qu’hasut gravar sus una pèira a la memòria deu trespassat, dens lo parc de Sceaux. Quauquas annadas pus lèu, la duquessa de Lesdiguières avèva hèit mastar dens lo jardin de son otèl parisenc, rua de la Cerisaie, un tahuc de marme negre surmontat deu mus d’una gata esculptada, tanben negra e pausada sus un cochin blanc. ‘Quò’ra lo monument quilhat a la memòria de sa gata Ménine. Sus lo costat gaushe deu pè, podèvan lugir : « Ci gist Ménine, la plus aimable et la plus aimée de toutes les chattes. » E sus lo costat dret, aqueth quatren bancau : « Ci gist une chatte jolie / Sa maitresse qui n’aima rien / L’aima jusques à la folie / Pourquoi le dire ? On le voit bien. »

Lo june Louis XIV qu’èra pas en rèsta mochèt pendent tota la prumèira partida de sa via un amor immoderat per la gent felina. A tocar les annadas 1730, aimèva mèi que mèi un gròs gatàs angorà tot blanc, que dens la jornada èra esparrat sus la chaminèia de son cabinet, e la nuit partatgèva la crampa deu rèi, augent per lèit un somptuós cochin de damàs roge. Aqueth gat nomat Blanchon semblaré qu’aujussi viscut una quinzena d’annadas.

Maugrat aquera afeccion deu rèi per los gats, ‘quò’s pendent son rènhe qu’aujut lòc un deus pus grands massacres de gats jamèi arribats a París. L’afar comencèt rua Saint-Séverin, shes l’imprimaire Jacques Vincent. Dus aprentís tipografes, lotjats e norrits per lur patron, tuèren dens la nuit deu 16 au 17 de novembre 1730 una gata garruda nomada la Grise, apartenent a la fama de l’imprimaire. Apui, adarrond, s’ataquèren aus gats deu vesiatge, que penduren après una parodia de jutjament. La nuit d’après, junhuts per d’auts obrèirs tipografes, acossèren tots los gats de les ruas a l’entorn, que penduren o escanèren sivant lo mème rituau. D’auts obrèirs los imitèren, e dens mens d’una setmana plusiors centenats de gats parisencs esturen atau penduts, esganurrats, escanats, torturats e exterminats. Lo pus estrange es que ‘queth afar aujut gaire d’ecò e dishèt briga de tralhas ni dens les gasètas deu temps, ni mèi dens los documents d’arshivas. Shens lo temonhatge d’un obrèir tipografe nomat Nicolas Contat que raportèt los evenements dens sos memòris, n’en inhorarem tot.

Longtemps en Euròpa gueitèren lo gat coma un alimaut negatiu, un èste secret e mauhasent, un atribut deus sorcièrs, una creatura deu diable. Li reproishèvan sa via nocturna, son independéncia, son ipocrisia, son peu negre o tigrat. Cresèvan que participèva au hetilh, qu’èra adorat per de sèctas ereticas, qu’avèva lo poder de donar lo mau (notadament en amor) e d’hèser venir lo malur sus una persona o un ostau. Amèi, dinc au XIVe siègle, pus o mens apribat, n’entrèva pas dens los ostaus ont, per caçar los rats e los sorits, aimèvan mèi utilisar una belèta o un furet. Dinc a pauc, torturar o hèser morir de gats èra un divertissement populari frequent, mèi que mèi per Carnaval ont prenèva una dimension sexuala, e per la Sent-Jan, quòra, pertot capvath l’Euròpa, burlèvan ritualament de gats o mèi los ensaquèvan e los neguèvan.

A Metz, ad aquera costuma barbara n’i meturen pas l’arrestiu qu’en 1773. Comemorèva lo sovenir de sent Climenç, apòste deu país messin, qu’avèva, a l’epòca merovingiana, virat de la vila un romanin qu’avèva pres l’aparéncia d’un gat. Tots aqueths rituaus avèvan en efèit valor d’esconjurament o de sacrifici propiciatòri. Virar los meishants esprits, botar l’arrestiu a les epidemias, protejar los òmes, lo bestiar mèi los ostaus.

Au hiu deus temps, aqueras practicas festivas e collectivas hasuren de pus en pus contraste demb les atitudas privadas cap aus gats. Mauhisença e massacre d’una part, bienvolença e afeccion de l’auta.

Desempui la fin deu Moien Atge, los gats avèvan de pus en pus sovent lo dret d’entrar dens los ostaus (çò que s’hasèva encara pauc per los cans) e hasèvan quauque còp partida de la familha. Lo tornant en ‘questa matièra se situa au mitan deu XIVe siègle, quòra la Pèsta Negra hasut sos ravatges e tuèt quasi un tièrç de la populacion d’Euròpa. Comprenguren que lo gròs rat negre èra un deus vectors de l’epidemia, e que per n’en venir au cap eficaçament, ni la belèta ni lo furet èran convinèvan. Lo gat estut cargat d’aqueth trabalh e estut l’obgèit d’atencions novèras. Pauc a pauc vingut un alimaut apribat tot empenat, apui un parçonèir de la via de cada jorn, enfin un obgèit d’afeccion.

Los òmes de letras, notadament, celebrèren lur gat o lur gata e contribuèren a tornar valorisar l’alimaut : Charles d’Orléans, Montanha, La Fontaine, Fontenelle, Montesquiu son los mèi coneishuts, mès n’i’n a bien d’auts. Çaquelà, deu bòrd deu comun deus mortaus, ‘quò’s sustot les fimèlas qu’assegurèren la promocion definitiva deu gat e que participèren a n’en hèser, demb lo gat – eth tanben fòrtament revalorisat a partir de la Reneishença – l’alimaut preferat de les populacions europèias.

Dètz invencions e inovacions daus Indians d’America que cambièrenn lo monde #1

Pauc de temps après l’arribada dau Cristau Colom, los Europeans estonn informats damb fòrça detalhs de les invencions daus Indians. Mès l’idèia qu’aqueths « sauvatges » estossinn capables de trobar d’inovacions coma acò los hasèva biscar, e de rumors comencèrenn a s’hèser jorn que les Americas èrann tot simplament una colonia perduda de Cristians o d’Israelites. De rumors coma acò edzístann totjorn anuit e aliméntann les conversacions daus arqueològues. Mès tot acò botat a part, les culturas indigènas ann creat un patòc d’inovacions que sonn totjorn en usatge anuit dens les praticas les pus modèrnas coma lo « popcorn » o la supression dau tartre de les dents. Vací dètz invencions e inovacions que cambièrenn lo monde. Mès acò’s sonqu’una tota petita part de tot çò que dívem a l’ingeniositat daus Amerindians.

Xeringlas e agulhas ipodermicas

Maugrat que l’Escossés Alexander Wood siqui creditat de l’invencion de la xeringla en 1853, a l’epòca pre-colombiana los Indians d’America dau Sud empleguèvann una sòrta de xeringla hèita damb d’òs d’ausèths agusats e estacats a de petitas veixigas per injectar una potinga, irrigar les plagas o nestejar los quites ulhs. Los sorcièirs-garissaires empleguèvann tabé d’instruments de pus granda dimension pr’hèser de lavaments.

Biberons e bulhidas per nenins

Damb una tecnologia aparentada a la xeringla, los Senecas, una nacion de lenga iroquesa, empleguèvann budèths d’ors secats e luntats, damb un tuièu de pluma d’ausèth estacat en guisa de tetina. Les mairs plenèvann aqueths biberons damb un melange d’esquilhòts cruixits, de carn e d’aiga.

Contracepcion orala

Coma cadun au sap, un contraceptiu orau es una substància que les hemnas prénenn per la boca per pas èster embarrassadas. La mencion la pus anciana d’Amerindianas prenent d’aqueras substàncias remonta a les annadas 1700, mèi de 200 ans avans la creacion d’un contraceptiu hèit per la medecina occidentala. Una d’aqueras èrbas, lo « gremil rudéral » en francés o « western stoneseed » en anglés (Lithospermum ruderale), èra emplegada per los Shoshones, una nacion de lenga utò-aztecana, pendent que los Potawatomis, de lenga alqonquiana, empleguèvann l’apocina (Apocynum cannabinum).

Cigarres

Sus una terralha de vaixèra trobada dens lo Guatemela, es representat un Maya en trin de fumar un rotlèu de hulhas de tabac estacadas damb de ficèla. Lo mòt maya per « fumar » èra sikkar, que devengot lo mòt espanhòu cigarro. Talèu que los colons avonn aprés daus Indians coma cultivar lo tabac, d’usinas de cigarres vesonn lo jorn.

Luta contra los parasites

Per combàter d’insèctes parasites coma los pesolhs, los Paiutes e los Shoshones dau Grand Bassin pr’edzemple, se lavèvann lo cap damb una infusion cauda hèita damb de regalícia (Glycyrrhiza glabra). Per lutar contra d’autes parasites, de pòples pre-Colombians bastissèvann d’estructuras en bòi d’anacardèir o pomèir-cajó (Anacardium occidentale) pendent que los Pimas aspergèvann les culturas damb de cendres. Los Pueblos, d’autes utò-aztecas dau Sud-Oèst nòrd-american, empleguèvann de « cujas de bison », « buffalo gourds » en anglés (Cucurbita foetidissima) per caçar los parasites daus casaus. Los bordilèirs incas plantèvann de vervena citronèla (Aloysia triphylla) e la burlèvann coma pesticida.       Danièl Séré

MEDÒC

Lo secret de Mamisèla Jana #2

En fèt de secret ne’n avè pas lo Justin, se n’es lo fèt que cade mes, Jana anava a la vila, ie donava jamès la mendra petita pèça, ie didè totjorn la mèmes rimòla : « Fadrà lo dire a diguns. » A creire que volè que lo Justin lo dishusse a tots. Sabè ben qu’avè una mishanta lenga de sèrp e que tot lo vilatge auré lèu hèit de lo saber.

Non ! La verai secret èra dens son sacòt. Mès lo Justin ie avè pas hèit cas. Pertant, Jana lo coava come se continè de l’òrt.

Fau dire que Jana avè un casau dens lo quau tot possava e principalamens de las grandas e bèras plantas verdas come das boishons emb de las huelhas fòrt aulentas, possans entre lo putz e la granja dens lo hons de la proprietat. Ren qu’a gaitar aqueras plantas, tot lo monde se metè a ríder sens saber pre qué.

Tots los mes, copava, secava, pilava las huelhas cuelhidas, puèi metè la podra obtinguda dens de las boitas. Las metè dens son sacòt pr’anar las vénder a la vila ant rencontrava son amic mossur Maurice, aperat lo « Momo » e emb lo quau prenè un chic de bòn tèmps.

Gardava un chic de podra pre har quauques còcs.

Das còcs de sa compausicion : la lenga das anges. Èren destinats a mossur curè pre sos « grasacs de beneitèir ».

A la messa, lo sermon èra fòrt erús. Las gents ridèn, cantaven, dançaven, se bicaven, potonaven mossur curè e hadèn los fòus dens la glèisa.

Sabèn pas que lo diables se vestissè en « Jana » !

La venjança se minja freida.    Noèlha Fabre

ISTOÈRA CEVENÒLA

Lo rebossièr

Janet, un cigau de Sant-Ipolite, èra estat pres per la levada en massa. L’aviáu fach enterraire dins l’armada.

Après una batalha que i aviá agut un terrible mortalatge, mancava pas d’òbra per enterrar tot lo monde. Aviáu cavat un cròs espectaclós, e dedinc i trasiáu los paures mòrts. E Janet tombèt sus lo còrs d’un soldat qu’aviáu laissat per mòrt ; e vejaquí que lo carga sus son esquina e lo carreja vèrs lo cròs.

Lo entiment de çò que se passava recalivèt lo matrassat, que se botèt a cridar :

― Ai ! ai ! laissa-m’istar, que siái pas mòrt !

― Vòs te taisar ! li faguèt Janet. Siás pas qu’un rebossièr ! Se t’escotàvon, n’i auriá pas ges de mòrts !

Urosament que lo crit dau paure bleçat saguèt ausit d’un autre enterraire, qu’autrament i passava !

PATRONIMES

Arquey

Tròban a nòste los noms ARQUEY, DARQUEY, LARQUEY. Au solide, tot aquò es un nom medievau que designa sii un fabricant d’arcs sii un archer. Mès çò qu’es amusant es tanben que lo nom LARCHÉ es tanben concentrat en Gironda (en Vasadés).

RECÈPTA

Lo salmi de hasan

Quan un caçaire e’vs tòrna de la caça un esplendide hasan a las plumas e colors de las bèras, mes dont l’atge n’es pas lo d’un joen perdigalh de l’annada, se’u cosetz au horn, la soa carn que serà tròp dura e tilhuda a minjar.

Que’vs perpausi donc de’u cosinar atau :

Purmèr, esplumaishar lo hasan (causa pas aisida !), vueità’u e descopà’u en tròç. Hà’u daurar dens ua coquèla dens un chic de graish de guit.

Dens la coquèla, remplaçar lo hasan per un farcit de shalòtas puish hornir ua a duas bèras lescas de camajon de Baiona talhadas en lardons.

Dens ua caishòla, har borir ¾ de litre de vin roi (de bona qualitat, un medòc per exemple… shens chovinisme !) mei ua culhèra de conhac o d’armanhac. Puish en·halhar entà eslamar.

Har còser, a part, 500 gramas de camparòus de París. Ajustà’us a las shalòtas e au camajon, e enfin i méter los tròç de hasan.

Versar lo vin dessús mei un sucre entà lhevar l’aciditat deu vin, salar, peberar e ajustar un chic de pipèr d’Espeleta.

Har còser, a tot doç, pendent 2 o 3 òras minimum.

Un conselh : qu’es miélher arrecauhat l’endoman.

A minjar dab lescas de pan de campanha tostadas e alhadas.

Lo Sarmonèir / Le Jhacassous

ISSN 2119-2502

Shes Lydie BALLOUX, 14 les Alèias (les Allées) 33 490 VERDELAIS. sarmoneir@laposte.net. Blòg : http://losarmoneir.unblog.fr. Facebook : « Lo Sarmonèir Le Jhacassous ».

Redaccion : Regina Ardilley, Gabrièu Balloux, Lydie Balloux, Yannick Barreau, Noèlha Fabre, Jan-Pèir Laliman, Danièl Séré.

1 novembre 2015

Discors prononçat au memoriau deu camp de Soge (Martinhàs) lo 25 d’octòbre 2015

Classé dans : ACTUALITATS,Gravas,Istòria — Lo Sarmoneir @ 22 h 03 min

Discors prononçat au memoriau deu camp de Soge (Martinhàs) lo 25 d’octòbre 2015. 

La version gascona seguís.

Transmetut per Bruno BALLOUX.

Mesdames, Messieurs, Chers Amis, Chers Camarades,

(…)

Il est des moments où l’actualité interpelle fortement le travail de mémoire. Cette année 2015 est un de ces moments. Rappelons-nous, début janvier, les attaques contre le journal Charlie Hebdo à Paris, contre le magasin Hyper Casher Porte de Vincennes, et de la fusillade volontaire de journalistes, de policiers, de juifs, ainsi que d’autres personnes, dont un Arabe, qui travaillaient dans les lieux attaqués.

Nous savons combien sont déjà morts pour défendre des idées, des êtres humains avec leurs différences, pour nous engager résolument pour la tolérance, pour les valeurs républicaines, pour le mieux-être de tous, contre la xénophobie, le racisme, l’antisémitisme, contre tout  intégrisme.

C’est ce contexte, caractérisé également par la montée des extrêmes-droites en Europe notamment, qui nous conduit à évoquer encore une fois toutes les victimes fusillées dans cette enceinte, avec cette année un regard particulier sur ceux d’entre eux qui étaient étrangers.

Le premier des fusillés est Israël Karp. Le 24 août 1940, au passage de la garde d’honneur allemande allant hisser le drapeau, il « se précipite en brandissant  un bâton contre le tambour-major et les musiciens militaires » selon le stadtkommandant. Des témoins, eux, n’ont vu qu’un homme brandissant le poing. Qui était-il ? Il semble qu’il soit né en Pologne. Il aurait participé à la guerre 14-18 dans les rangs français. Pouvait-il être l’un des marchands ambulants qui, avant la guerre, s’installaient à l’entrée du camp militaire de Souge ? Etait-il ce colporteur vivant en Belgique depuis 1922 et qui aurait fui devant l’avance allemande ?

Français ? Etranger ? Peu importe. Nous ne sommes pas certains de tout, mais, sur la base de l’acte de naissance ou de fiches de police, 27 des 256 fusillés étaient considérés comme étrangers, soit 11 % à peu près : 9 Espagnols, 6 Soviétiques, 4 Italiens, 2 Polonais, 2 Allemands, 1 Roumain, 1 Hongrois, 1 Haïtien et 1 d’origine inconnue.

S’agissant des Espagnols (José Figueras, les frères Robert et Denis Garcia, Vincent Gonzalez, Jacques Palacin, Jean Rodriguez, Joseph Uschera, Lucien Vallina, Leandro Vigil), beaucoup sont venus après la guerre civile où ils avaient déjà combattu le fascisme de Franco. C’étaient des combattants de la liberté confirmés, ils ont continué ici, naturellement. D’autres étaient là depuis plus longtemps, ayant fui la misère des guerres économiques. Certains sont retournés en Espagne combattre pour la république et revenus en France pour poursuivre le combat, comme Lucien Vallina.

Sur les 6 Soviétiques, il reste beaucoup d’interrogations sur leurs noms, leurs lieux de naissance. Incorporés dans l’armée allemande, ils sont envoyés la renforcer à Soulac. Après guerre, le rapport établi par le chef de bataillon Cadalen révèle que c’étaient des agents travaillant contre l’Allemagne, décidés à éliminer les sous-officiers de son armée. Dénoncés, ils ont été condamnés à mort ; 4 furent fusillés à Soulac et 6 autres ici, le 9 mai 1944.

Comme les Espagnols, les Italiens étaient là soit depuis longtemps, ayant fui la misère, soit après avoir combattu le fascisme mussolinien. Ils ont poursuivi leur combat avec le peuple français, au sein des Francs-Tireurs Partisans Main d’œuvre Immigrée pour trois d’entre eux (Guisto Carione, Giuseppe Montanari et Werter Saielli), au sein de l’Armée secrète pour Emilio Perrin.

Le deuxième fusillé polonais (Stanislas Ryps) a été arrêté en essayant de faire passer en Espagne un aviateur anglais tombé dans les Côtes-du-Nord.

Le 13 octobre 1944, place du Capitole à Toulouse, les autorités et une foule considérable ont rendu hommage au résistant du Mouvement national de Libération, Nadler Litman, né en Roumanie, étudiant en médecine et appelé docteur Madeleine.

Réfugié de Strasbourg, un Hongrois (Martin Wittemberg) sera fusillé après avoir été arrêté dans un village martyr de Dordogne, Saint-Michel-de-Double, comme Eugène Strauss, Alsacien né en Allemagne. Ils font partie, avec Jean-Michel Fortinsky dont nous ne connaissons pas le lieu de naissance, des 7 israélites sacrifiés et identifiés comme tels sur les listes de fusillades.

Il était né à Haïti, Loulou (Louis Rochemont), dont la femme tenait un commerce à Bègles. Syndicaliste à la CGTU, il vend L’Humanité ; le directeur de la CENPA le confirme à la police de Vichy : « À aucun prix je ne le reprendrais dans mon usine », « il professait des opinions communistes ». Il est fusillé comme otage le 24 octobre 1941.

Enfin Alphonse Fellman, né à Fribourg et réfugié dans le Médoc, appartenant au maquis de Vignes Oudides, sera fusillé à 21 ans le 1er août 1944.

Ainsi, gaullistes, socialistes, juifs, communistes, chrétiens, sans engagement particulier, ces combattants antifascistes, étrangers, ont contribué à redonner sa liberté à notre pays.

La liberté et plus, car grâce à leur sacrifice, la société sera aussi plus humaine et pourra, par exemple, mettre en œuvre le programme du Comité national de la Résistance, la Sécurité sociale, dont nous fêtons cette année le 70e anniversaire. Pouvoir se soigner suivant ses besoins, payer suivant ses moyens, cet acquis de la Libération, c’est aussi un résultat de leur engagement.

Les fusillés de Souge furent donc à l’image de ce que fut la résistance dans toute sa diversité, à l’image de la France. Des femmes et des hommes, refusant la haine et la barbarie, relevant la tête pour construire un autre avenir à notre pays.

Depuis l’automne 1944, année après année, des hommes et des femmes viennent rendre hommage aux fusillés. Cet hommage n’est pas seulement celui à des morts même si c’est important. C’est un hommage à leur combat, à une idée du genre humain, à une certaine idée de la France.

La France a été une terre d’asile pour des générations d’immigrés poussés par la misère, les guerres. Notre pays est riche des migrations successives qui font notre peuple tel qu’il est aujourd’hui.

Pour terminer, après beaucoup d’hésitations, je vais vous faire part de souvenirs personnels. Pour une association mémorielle, quoi de plus normal après tout.

Après l’arrestation de mon grand-père, ma grand-mère et ma mère allaient chaque semaine au fort du Hâ où il était incarcéré. Elles lui amenaient des vêtements propres.

Elles essayaient de le voir, d’avoir des nouvelles. En fait de nouvelles, elles recevaient, en échange du linge propre, le linge de la semaine écoulée.

Mon grand-père était, tous les 2 ou 3 jours, extrait de sa cellule pour être interrogé par le commissaire Poinsot et ses sbires. Etre torturé pour parler clair. Et le linge de la semaine était déchiré, maculé de sang et de pus. Ceci jusqu’à ce qu’il soit transféré à Mérignac, puis venir ici et y être fusillé.

Une semaine, dans les plis du linge, ma grand-mère a trouvé un message griffonné : « Sauve-toi. Ils veulent te déporter. »

En effet, vous avez vu la stèle, en passant : les Allemands déportaient les femmes de fusillés, beaucoup y sont mortes. Les enfants étaient dispersés.

Aussi, ayant lu ce message, ma grand-mère, 30 ans, a pris ses enfants par la main et a gagné la zone libre vers Bazas. À pied, sans le sou. Ils étaient affamés, dormaient dehors. L’armée allemande les a repoussés une fois. Ils ont fini par passer. Ma mère, 10 ans à l’époque, avait de la fièvre. Le pharmacien a refusé de donner les médicaments, même en échange de la bague de ma grand-mère.

Lorsque je vois des enfants, des femmes, des hommes à nos frontières, je me dis que c’est nous hier. Il n’y avait pas de mer à traverser.

Les fusillés sont morts pour la liberté, certes, mais aussi pour un monde plus humain, plus fraternel, un monde de paix.

Soyons dignes d’eux. Merci.

***

Mesdamas, Mossurs, Shèrs Amics, Shèrs Camaradas,

 

 

(…)

 

Son de moments ont l’actualitat interpèla fòrtament lo trabalh de memòria. Aquesta annada 2015 n’en es. Rapelam-nos, debut genvèir, les atacas contra lo jornau Charlie Hebdo a París, contra lo magasin Hyper Casher Porte de Vincennes, e de la fesilhada volentària de jornalistas, de policièrs, de judius amèi d’autas gents dont un Arabe, que trabalhèvan dens los lòcs atacats.

Sàbem combien son dejà mòrts per defénder idèias, èstes umans demb lurs diferéncias, per nos engatjar resoludament per la tolerància, per les valors republicanas, per lo milhor-èster de tots, contra la xenofobia, lo racisme, l’antisemitisme, contra tot integrisme.

‘Quò’s aqueth contèxte, caracterisat tanben per la montada de les extrèmas-dretas en Euròpa entr’auts, que nos menha ad evocar encara un còp totas les victimas fesilhadas sus ‘queth airiau, demb engan un regard particulièr sus los qu’entremitan eths èran estrangèirs.

Lo prumèir deus fesilhats es Israël Karp. Lo 24 d’aost 1940, au passatge de la garda d’aunor alemanda anant mastar lo drapèu, se « ronça en brandissent un barròt contra lo tambor-major e los musicians militaris » sivant lo stadtkommandant. De temonhs, eths, viren sonqu’un òme parant lo punh. Qui èra  aqueth ? Sembla qu’èsti neishut en Polonha. Auré participat a la guèrra 14-18 dens les rengas francesas. Es que podèva èster un deus marshands ambulants qu’avant la guèrra s’installèvan a l’entrada deu camp militari de Soge ? Èra aqueth shinaire vivent en Belgica desempui 1922 e qu’auré hujut davant l’avança alemanda ?

Francés ? Estrangèir ? ‘Quò rai. Som pas certèns de tot, mès, sus la basa de l’acte de neishença o de fishas de polícia, 27 deus 256 fesilhats èran considerats coma estrangèirs, sii 11 % a pus près : 9 Espanhòus, 6 Sovietics, 4 Italians, 2 Polonés, 2 Alemands, 1 Romanés, 1 Ongrés, 1 Aïcian e 1 d’origina inconeishuda.

Per çò qu’es deus Espanhòus (José Figueras, los frairs Robert e Denis Garcia, Vincent Gonzalez, Jacques Palacin, Jean Rodriguez, Joseph Uschera, Lucien Vallina, Leandro Vigil), bien vinguren après la guèrra civila ont avèvan dejà combatut lo fascisme de Franco. Èran de combatents de la libertat confirmats, contunhèren achí, au solide. D’auts èran aquí de pus longtemps avant, augent hujut la misèra de les guèrras economicas. N’i’n a que tornèren en Espanha combàter per la republica e que s’entornèren en França per perseguir lo combat, coma Lucien Vallina.

Suus 6 Sovietics, damòra bien d’interrogacions sus lurs noms, lurs lòcs de neishença. Incorporats dens l’armada alemanda, son enviats per la renforçar a Solac. Après la guèrra, lo rapòrt establit per lo cap de batalhon Cadalen revèla qu’èran d’agents trabalhant contra l’Alemanha, decidats ad eliminar los sos-oficièrs de son armada. Desnonciats, esturen condamnats a mòrt ; 4 esturen fesilhats a Solac e 6 auts achí, lo 9 de mai 1944.

Coma los Espanhòus, los Italians èran aquí sii dempui pausa, augent hujut la misèra, sii après auger combatut lo fascisme mussolinian. Perseguiren lur combat demb lo pòple francés, dens los Francs-Tireurs Partisans Main d’oeuvre Immigrée per tres d’entr’eths (Guisto Carione, Giuseppe Montanari e Werter Saielli), dens l’Armada secreta per Emilio Perrin.

Lo dusième fesilhat polonés (Stanislas Ryps) estut arrestat en assajant d’hèser passar en Espanha un aviator anglés tombat dens les Côtes-du-Nord.

Lo 13 d’octòbre 1944, plaça del Capitòli a Tolosa, les autoritats e un monde fòrt important renduren aumatge au resistent deu Movement nacionau de Liberacion, Nadler Litman, neishut en Romania, estudiant en medecina e aperat doctor Madeleine.

Refugiat d’Estrasborg, un Ongrés (Martin Wittemberg) serà fesilhat après estar estat arrestat dens un vilatge martir de Dordonha, Sent Miquèu de Dobla, coma Eugène Strauss, Alsacian neishut en Alemanha. Hèsen partida, demb Jean-Michel Fortinsky dont sàbem pas lo lòc de neishença, deus 7 israëlitas sacrificats e identificats coma taus sus les listas de fesilhadas.

Èra neishut en Aïti, Loulou (Louis Rochemont), dont l’esposa tenèva un comèrce a Bèglas. Sindicalista a la CGTU, vend L’Humanité ; lo director de la CENPA ec confirma a la polícia de Vichèi : « A nat prètz lo tornarí préner dens ma fabrica »,« professèva de les aupinions comunistas ». Es fesilhat coma otatge lo 24 d’octòbre 1941.

Enfin Alphonse Fellman, neishut a Friborg e refugiat dens lo Medòc, apartenent au maquís de Vinhas Hodidas*, serà fesilhat a 21 ans lo 1èir d’aost.

Antau, gaulistas, socialistas, judius, comunistas, crestians, shens engatjament particulièr, aqueths combatents antifascistas, estrangèirs, contribuèren a tornar balhar sa libertat a nòste país.

La libertat e mèi, perque graça a lur sacrifice, la societat serà tanben pus umana e poirà, per exemple, aviar lo programa deu Comitat nacionau de la Resisténcia, la Securitat sociala, dont hestéjam engan lo 70e anniversari. Poder se sonhar sivant sos besonhs, pagar sivant sos moièns, aqueth aquist de la Liberacion es tanben un resultat de lur engatjament.

Los fesilhats de Soge esturen donc a l’imatge de çò qu’estut la resisténcia dens tota sa diversitat, a l’imatge de la França. De hemnas e d’òmes, desgitant la dèrnha e la barbaria, requilhant lo cap per bastir un aut avenir a nòste país.

Desempui l’autòne de 1944, annada après annada, d’òmes e de hemnas vènen rénder aumatge aus fesilhas. Aqueth aumatge es pas solament lo a de mòrts mème se ‘quò’s important. Aquò’s un aumatge a lur combat, ad una irèia deu genre uman, ad una certèna irèia de la França.

La França es estada una tèrra d’aculh per de generacions d’immigrats possats per la raquèra, les guèrras. Nòste país es rishe de les migracions successivas qu’hèsen nòste pòple tau coma es anuit.

Per acabar, après bien d’esitacions, vau vos hèser part de sovenirs personaus. Per una associacion memoriala, qué de pus normau après tot.

Après l’arrestacion de mon grand-pair, ma grand-mair e ma mair anèvan cada setmana au fòrt deu Har ont èra incarcerat. Li portèvan de vestits nets.

Assagèvan de lo véser, d’auger de novèras. En fèit de novèras, recebèvan, en esçange deu linge net, lo linge de la setmana passada.

Mon grand-pair èra, cada 2 o 3 jorns, tirat de sa cellula per èster interrojat per lo comissari Poinsot e sos varsalièrs. Èster torturat per parlar clar. E lo linge de la setmana èra esbrifat, trulhat de sang e de postèma. Aquò dinc a qu’estussi transferat a Merinhac, pui achí pr’i èster fesilhat.

Una setmana, capvath los plecs deu linge, ma grand-mair trobèt un messatge grifolhat : « Sauva-te. Vòlen te desportar. »

En efèit, atz vist l’estèla a la passada : los Alemands desportèvan les fimèlas de fesilhats, bèth-arremat s’i moriren. Los mainatges èran esbarjats.

Atau, augent lugit aqueth messatge, ma grand-mair, 30 ans, prengut sos dròlles per la man e junhut la zòna libra devèrs a Vasats. A pè, shens un quite ardit. Èran ahamiats, dromèvan duhòra. L’armada alemanda los repossèt un còp. Feniren per passar. Ma mair, 10 ans a l’epòca, avèva fièbra. Lo farmacian refusèt de balhar les potingas, mème en esçange deu quite anèth de ma grand-mair.

Quòra vesi de dròlles, de hemnas, d’òmes a nòstas termièras, me disi qu’èram nosauts gèir. I avèva pas de mar a traversar.

Los fesilhats moriren per la libertat, òc-ben de vrai, mès tanben per un monde pus uman, pus fraternau, un monde de patz.

Èstim dignes d’eths. Mercís.

 

* Gascon medoquin/bordalés : hodir = bêcher, labourer, etc.

LO SARMONÈIR 37

Classé dans : LO SARMONÈIR novèra version — Lo Sarmoneir @ 21 h 20 min

Atz ací la novèra version deu Sarmonèir/Jhacassous…  I aurà quauques ajustaments a hèser au debut, mès normalament diuré paréisher cada 1èir deu mes. Lo ligam serà publicat sus facebook.  Esítitz pas a prepausar de tèxtes, de recèptas, de cançons, etc., quala que n’en èsti la lenga, quau que n’en èsti lo dialècte.

Veçhi la novéle versiun dau Sarmonèir/Jhacassous… Ol y aura quauques chouses a arenjhàe au début, mé o devrét paraetre cha 1àe dau moes. Le lian serat publlài su facebook.  Barjhinéz pas pr  prpousàe dés textes, dés recétes, dés chançuns, etc., quau que séjhe le parlanjhe. (Api pr reprendre le poetevin-séntunjhaes !!)

___________________________________________________________________________________________________________________________________

N° 37 1èir de novembre 2015

CRONICA : ÈI VIST ÈI ENTENDUT

La caça. Se n’en parlan pas, aquò’s que son shords !

Pareish que nos permet d’utilisar nòstes instints primaris, çò que demingaré d’autant lo nombre d’assassinats sus umans.

Aqueth passa-temps ludic deu toton vinhairon, deu punt de vista deus animauts percaçats, aperarí puslèu aquò… la guerrilhà ! Los snipers acoeitats tira sus tot çò que bolèga, sus sos quites collègas, certèns suus quites gats per se virar lo depit qüand s’entornan bredolhes a l’ostau. Hèitas divèrsas ; passam vista ad auta causa… eh, quoi d’neuf docteur ? Les vrenhas seràn bròias engoan !

Los cacinèirs passan de tèsts psicologics ? Es qu’i a aquí detencion, pòrt e utilisacion d’armas a huc, egau. Los Estats-Units : dangeirós, ce dísetz ?

Ací, lo caçaire pòt se churlar una filheta avant, pendent e après les òras de caça, de palomèra, de batuda : qui anirà verificar son estat ? E son estat d’esprit ?

Benlèu qu’aquò’s pas Gunfight at O.K. corral ; tanplan, qüand me permeni, avant d’aver despassat lo quite panèu de sortida de mon vilatge, a la lemita enter vinhas e bòscs, justament ont lo sorelh es lo pus bròi, soi d’un còp oblijada de me botar lo casque mèi lo gilet para-balas. Per precaucion, ce diram… Qui pòt assolidar que l’òme armat dens lo bòsc (o la vinha) dont l’ecò deu fesilh me parvèn, vesent un gibièr li escapar, va pas l’acossar dab son canon dinc a l’imprudéncia e tirar cap a la capsalèra, atenhent lo passant ?

Periòda de caça : temps de guèrra. Exagèri ? Au solide, se damòratz en plenha vila, atz chic de chanças de vos hèser abàter per un caçaire suu camin de vòste cinemà preferat ! Mès los amorós de la natura… quasi tot au long de l’annada empenada, diven hèser shau, dens nòste « país en patz »… Sovent, a partir de 18 h, l’òra deus orizonts un chic estarits, los caçaires semblan de sortida ; aquò peta de totas parts ! Saben pas se començan o s’acaban. Per utilisar totas les cartoishas en una conclusion de huc d’artifice ? A la bassa, aquò’s quasi una caça de nèit ! Mès benlèu qu’an coneishença deus darrèirs progrès de l’armada ? Bajauclas a infra-roges ?

Anem, síitz aunèstes quauquas segondas dab vosauts-mèmes ! Es aquò l’unifòrme que vos atira ? Militaris, policièrs, caçaires de tots peus e plumas, au hons, çò que vos agrada, darrèir vòstes multiples pretèxtes d’« òrde », de « proteccion » com de « natura » o de « regulacion », n’es pas aquera sensacion de « poder » que vos hèi capvirar
qu’àimatz tant ? Lo poder sus la via deus auts ?

Lydie Balloux

ISTÒRIA

Los cans de Carles IX

Princes estranges, pus o mens desgenerats, los dus darrèirs reis de França de la dinastia deus Valois semblan auger aimat los cans mèi que non pas los èstes umans. Avèvan de qui tèner pusque lur grand-pair Francés Ièir, aus dísers de Brantòsme, avèva costuma de proclamar que, per recéber a son ostau un òste illustre, falèva velhar qu’en arribant sos ulhs estussin d’abòrd rejoïts per la vista d’una bròia hemna, d’un bròi shibau e d’un bròi can. Lur pair, Enric II, n’èra pas en rèsta ; se cruquèva de somas hòlas per l’entretèn de sos canhòts blancs, qu’hasèva apasturar demb de lèit e de pan, un pan especialament aprestat per un bolangèir que tota la jornada se consacrèva pas qu’ad aquera òbra. Les arshivas comptablas de l’Otèl nos aprenen qu’aqueth personatge nomat Antoine Andrault èra lo mèi pagat de tot lo service de la panisseria reiala.

Carles IX (1561-1574), qu’aujut la passion de la caça, aujut tanben la deus cans. Devèrs a la fin de son règne, aimèva fòrt dus enòrmes canhàs que li èran estats enviats per la rèina d’Anglatèrra. Aqueths divèvan èster franc dernhós, perque, au mes de novembre 1572, sàbem que paguèren l’enòrma soma de 25 liuras tornés en d’un praube blanquissur de Chaillot per la pèrta de sa sola vaca que los dus canhàs deu rei avèvan tuada en tornant de la caça. Lo mes d’après, un paisan de Meaux recebut 12 liuras per hèser sonhar son mainatge blaçat per los cans deu rei.

Mès Carles IX afeccionèva tanben los petits cans. Sa canha preferada, nomada Courte en rason de sa talha, partatgèva sovent son lèit, son banh amèi son repàs. Lo rei li avèva hèit talhar un vestit de nuit de velors verd qu’un vailet li botèva au moment deu cochar ; lo matin, chaupisquèva dens lo cubèir reiau, apui arrusplèva sus la taula e se chapèva les friandisas que li aufrèva son mèste ; los cronicaires afirman qu’aimèva mèi lo massepain.

Quòra se morit, lo 24 d’aost 1570, dus ans jorn per jorn avant la Sent-Bertomiu, lo shagrin deu rei estut immense. Aujut l’irèia estranja d’hèser aprestar sa pèth e de s’en hèser confeccionar un parelh de gants que portèt cada jorn pendent mantun mes. Damandèt tanben a Ronsard de compausar l’epitafa de Courta « la pus aimanta de les amigas », pensum dont s’aquitèt lo prince deus poètas non pas shens ironia :

Après que la mort la ravit, / Encore le Roy s’en servit, / Faisant corroyer sa peau forte, / En gans que sa majesté porte. / Courte, ainsi morte et vive a fait / À son Roy service parfait.

L’Antiquitat grecò-romana mesprisèva los cans e, exceptat quauquas excepcions, los considerèva coma èstes impurs e mortifères ; lo Moien Atge los aimèva gaire, hòra los cans cacinèirs e, pus tard, los cans lebrèirs. Lo XVIe siègle, au contrari, los revalorisèt tots e n’en hasut definitivament los fidèles e bien-aimats parçonèirs deus òmes.

MEDÒC

Mamisèla Jana

A la prima passada, em représ l’istòria de Mamisèla Jana escriuta pre Madama Baron, una velha Tradinaira qu’a quitat aqueth monde. Mamisèla Jana avè un secret e didè totjorn au Françòs, son cochèr, que falè ben tenir sa lenga. Come èra tròp chancrina e que hadè pas cas ad eth, lo Françòs, de malícia, revelèt ce que cachava tan ben. La fin de l’istòria nos quitèt sens ren saber dau secret, alavetz decidèrem que cadun escriuré una seguida.

Mamisèla Jana, maugré sas raubas lòngas, son capèth, son èrt reservat, se rendè pas a la vila, cada mes, pre de las istòrias banalas, de còr, de sòs o de pregàrias. Lo verai moturt de son existéncia èra la politica, e sofrè (lo mòt es feble, de verai, ne’n podè pas mèi) de veire l’identitat dau velh Medòc mesa a mau.

Come son petit nom semblava ie predestinar, i avè end era un barrejadís de Jana d’Arc e de Calamitat Jana. Entendè, era tanben, de las vòtz que ie demandaven de botar los estrangèirs hòra dau país e èra pas pus regardanta que la segonda dens la causida das moiens.

Mancava lo drapèu, mès avè la devisa : « Quand l’òm vòu, l’òm pòt. »

Decidèt donc de passar a l’accion emb d’un plan simple dens lo cap, mens aisit a méter en òbra sens l’aida das indigènas. N’aiut pas grand mau a mobilizar puscaires, olhèirs, caçaires, vacaires, cercaires de champinhons e, pus generaumens, tots aqueths que gosten lo caume e que la horrèga enshanta. Un representant pre canton e una amassada a Bordèu, un còp pre mes, dens un lòc secret : lo F.L.M. avè vadut.

Las causas bauchèren a se gastar quand falut decidar de las accions a menar. Fau dire qu’influençats pras cosins bretons, bascos, còrses (pre damorar en França) quauques d’uns ie anaven pas emb lo revèrs dau quilhèir :

Sabordatge das bacs de Roian-Punta-de-Grava e Blaia-Lamarca pr’arrestar las invasions barbaras vingudas de Nòrd e d’Èst.

Sabotatge de la linha dau camin de fèrt e de las roptas departamentalas.

Edificacion d’una murralha dau Bacin d’Arcaishon a Bordèu pr’oblijar los « amics » dau Sud a passar pre l’aute bòrn de la ribèira quand vòlen vesitar Peitius o veire come la França es bèra pus au Nòrd.

Enfin, quand sarén ches eths, estagis de formacion, de mesa a nivèu o de perfeccionament dens das cunhs perduts, defeciles d’accès ant los cròcs, los gais e los gats-esquiròus servirén de sentinèlas. Bancalet, Paderon, Chèutre ne’n hadèn partida.

Talhèirs prepausats : come har un còctèl Molotòf emb d’una botelha de limonada ? Come posicionar un hiu de fèrt a hautor dau còth au dessús d’una pista ciclabla. Come emb de las repochas ben tendudas trapar un jogger pr’una pauta de darrèir quand sèc lo camin de la palombèira.

Come crusar a l’entorn de las tònas a canards, de las hòssas cachadas pr’una cubèrta de juncs e de sigòrras pre capturar, non pas come dens la jungla de las bèstias sauvatjas, mès das morrauds qu’espròven lo besonh de venir se premenar a l’òra de las passadas e de har banhar lur quite can dens la nauda.

Aquò hadè dijara un bèth programa e, maugré las consignas balhadas a cadun de tenir sa lenga, aquò bauchava a caquetar e a s’esbrueitar dens las campanhas.

Lo Justin qu’avè ajut de las remontadas vingudas das bòscs, das marescs, das vilatges, e come avè oblidat d’estar morre, comprengut qu’aquò-z-èra eth que menava, cada mes, lo cap de l’organizacion au P.C. de Bordèu. Mamisèla Jana èra tant chancrina pre que divè economizar sò a sò pras besonhs de la causa.

Empaurugat pre las mishantas consequéncias que lo debut de las ostilitats auré pas mancat de procurar, envièt de las letras anonimas au prefèt e as sos-prefèts pr’arrestar tot aquò avant lo jorn J.

Erús azard o reconeishéncia de las autoritats, devingut, quauques tèmps après,  conducturt dau sos-prefèt de L’Esparra, mès d’autes s’an renegat pr’un topin de lentilhas…

La prauba Jana assignada a residéncia acupèt lo restant de sos jorns au salut de son arma e a meditar lo diton d’un velh satge medoquin :

« A pishar contra lo vènt, l’òm molha sa camisa ! »

Gérard Teyssier

PATRONIMES

Dauba, Lauba

Aqueths noms vènen deu gascon aubar qu’a balhat lo francés regionau aubier (quartèir Les Aubiers a Bordèu…). Aquò designa divèrsas esséncias a bòi trende e a hulhatge clar, notadament lo saule blanc (tanben designat coma vime quòra es escossat e utilisat per sos ramèus) e lo peuplier blanc, e plus generalament lo peuplier hybride (mès disen tanben lo briule).

Lo mòt aubar deriva en aubareda, aubanèra, que designan de plantèirs o simplament de lòcs ont crèishen los aubars.

RECÈPTA

La cramaillotte, confitura de tiche

Hèser còser a huc doç dens un litre d’aiga pura 365 flors de tiche demb duas iranjas e dus citrons picats a tròç, e aquò pendent una brava orada. Passar e preishar lo meilange dens un tòrcle per tirar tot lo chuc de coison. Ajotar a ‘queth chuc son pes de sucre, barrejar e hèser còser novèth còp a huc doç pendent mija-òra tot en tornejant.

La coison es acabada quòra una culheirada de chuc despausada sus una assieta clinada hèi lo riban e comença a gahar en jalada.

Botar en pòts e caperar a frid.

Lo Sarmonèir / Le Jhacassous

ISSN 2119-2502

Shes Lydie BALLOUX, 14 les Alèias (les Allées) 33 490 VERDELAIS. sarmoneir@laposte.net. Blòg : http://losarmoneir.unblog.fr. Facebook : « Lo Sarmonèir Le Jhacassous ».

Redaccion : Regina Ardilley, Gabrièu Balloux, Lydie Balloux,Yannick Barreau, Gérard Teyssier.

 

Luxeetvolupte |
Actuel |
Newyorkcity2012 |
Unblog.fr | Créer un blog | Annuaire | Signaler un abus | Insidelayers
| Lanouvelleperspective
| love star