LOU SARMOUNEY / LE JHACASSOUS

21 février 2014

Critica de mots utilisats per los occitanistas girondins

 

En cors d’escritura

En blu son les modificacions recentas.

Parli pas de les locucions nimèi de la conjugason. Vòli en prumèir rapelar que lo gascon (septentrionau) es en contacte – e desempui totjorn – demb lo francés e lo sentongés, e pas demb lo catalan. Qué de mèi normau qu’i augi de francismes dedens ?

Aute rapèl : i a una diferéncia entre barrejar los dialèctes (que sii perque granhan los mots shas los uns e los auts per diferentas rasons – coma P. Lavaud partatjat entre medoquin e vasadés -, o mèi perque an la volentat d’utilisar una lenga normada, centrala – coma E. Chaplain o G. Brasquet), e utilisar de barbarismes, d’ipercorrecions, a la mòda de Panoccitan, o de fòrmas verbalas faussas (condicionau e futur confonduts, accent tonic mau plaçat, desinéncias inventadas…). Açò hèi mèi puishiu, sustot quòra s’agís de personas que prenen la paraula en public en gascon per se’n hèser los ambassadors, que l’ensenhan, que ne’n hèsen la difusion… e que percaçan los francismes !

 

a de qué (à quoi), per de qué (pourquoi) – Fòrmas alambicadas, « farlabicadas » coma dirén los que les utilisan. Dens lo quite dialècte lengadocian, per pourquoi, tròban sonque perqué (Laus, Panoccitan, Occitanews, Alibèrt 1965). En fèit, la localisacion d’aquera estranja locucion nos es balhada per lo TdF : vèn de Provença rodanenca ! Citat tabé per Per Noste e d’Estalenx, mès shens localisacion precisa.  Per a de qué, remplaçar simplament per a qué.

◊ abans (avant) – En Gironda e dens les Lanas, lo Thesoc balha pas nat s. En Gironda, auram de fòrmas en [-ãŋ] ; dens les Lanas, en [-ãn]. Fau donc anar entà lo Biarn per véser aparéisher un s. D’un aut bòrn, retròbam exclusivament de fòrmas en [aw-] dens les zònas ont v interconsonantic se ditz [w]. Conclusion : dens una granda partia de la Gasconha lingüistica, avant es l’ortografa logica, mème se av- vèn deu latin ab.

ahortir (renforcer ; assurer?)  ( d’Estalenx  : maintenir, certifier, soutenir )

◊ alaissar (lasser) – Sols lassar, alassar, omèi alaiar, son atestats en gascon. Alaissar es a priori un barbarisme. N’es pas coneishut tapauc per lo FEW.

ambient (ambiance)

amuishar, muishar (montrer) – Aquò’s vrai que muishar es atestat en Gironda (Vigneau 1879). Mès lo mòt dominant es moishar (Macariënes 1763, discors de les recardèiras Bordèu 1789, Moureau 1870, Vigneau 1879, Habasque 1890). Am tanben mochar (Ferrand 1879), mostrar (1748), mustrar (Vigneau 1879). Tots aqueths mòts son un pauc vielhits (gascon modèrne : har véser - BACT 1994) mès pas pro pr’estar arcaïcs. Dens  quauquas situacions, pòdem utilisar ensenhar (ensenhatz-me la pòrta - Verdié) o parar (en parant los braç).

Andreu (André) – La toponimia gascona, Gironda inclusa, es gaunida de lòcs Andriou, Andrivet, Andribet ; tròban tabé quauques Andreou en Biarn, Armanhac e Arièja (Géoportail). Boyrie-Fénié balha tabé Andriu, aquò’s donc la fòrma a gardar aciu. Per contra, disen Sent Andrés de Cubzac [ky'zat] (sorça wèb esfaçada !) ou Sent André en Cubzagués (Bardeau 1980).

◊ aperet (appel)  – Absent deu FEW, deu TDF (cita pas que apèu, apèl), present dens d’Estalenx a costat d’aperada. Pensi qu’aperada es mèi generalisable (en gascon)… mès aquò’s una causida tot-a-fèit personala.

◊ apitar (monter (un projet…)) - Los sens recensats son :  »dresser, mettre debout, hisser, jucher, planter ». Retròbam la medissa causa dens lo FEW  : l’irèia de botar de pè, de quilhar quauquarrés, mès totjorn dens un sens concret. Adara, la question se pausa de saber dens quala mesura pòdem utilisar apitar dens un sens abstrèit coma monter en francés. N’i sui pas tot-a-fèit opausat mès fau i carcular. Apui hèi partida deus mots- »batèus » deus occitanistas (coma  estrambòrd, soscar, sicut, balèti…) emplegats a tot invèrs.

assabentar (mettre au courant)

atau de (afin de) – Construccion exotica que gèina la comprehension d’un tèxte. Probable un barbarisme, aumens en gascon : es absenta de Per Noste, Atau que’s ditz, Rèi-Bethvéder, Vidal, Moureau, Vigneau, BACT, Tradinaires, d’Estalenx, abat Foix, e lo quite TdF. Afin de se ditz per/pre fin de (Tradinaires) o per/pre tant de (Blanc, Verdié, d’Estalenx).

s’atudar

-ava (imperfèit de l’indicatiu) – Solide que ‘quò’s una fòrma bordalesa, mès los quites occitanistas sud-girondins mespresan -èva, qu’es la sola fòrma de Gasconha centrala-occidentala (Lanas, Vasadés, …).

avenidor (avenir) – Aviéner, avier, avénguer dens Per Noste ; avénguer dens Rei-Bethvéder ; aviéner, avenir en çò de l’abat Foix. Avenidor es lengadocian (Laus) e provençau (CREO Provença). En Gironda, pòdem donc utilisar avenir, e a la lemita avèner/avíer.

baishar (descendre) – S’excèptam descénder, en Gironda, am pro de varietat : daverar [-β-] en garonés e vasadés (Macarienes 1763, Ferrand 1879, Vigneau 1879, BACT 1994), devarar [-β-] en medoquin e vasadés (ALG, Vigneau 1879, BACT 1994), davarar [-β-] en Buish (ALG), davalar en marmandés (Laffargue 2007), dravar [-β-] a Sent Sefrian (ALG). Per contra, per parlar de la mar, dísem : la mar s’abaisha.

balèti (bal) – Esturi ahurbit de pas trobar ‘queth mòt dens lo TdF ! I a sonque : « BAL, BALE (m.), BAIL (g.)« . Lo quite Per Noste balha sonque bal. Rèi-Bethvéder ajota balòcha. Balèti apareish en lengadocian (Laus), en vivaro-aupenc (Faure) e en provençau « bal populaire » (CREO Provença) – tot aquò a costat de bal, bau, bale, balòcha. Un article wikipedia (http://fr.wikipedia.org/wiki/Bal%C3%A8ti) nos indica una provinença mediterraneana deu tèrme. Coneishut dens lo Gard (http://www.nemausensis.com/Patois/dico.htm). Brèf, aquò’s pas un mòt « atlantic ».

◊ barri (quartier) – Inconeishut en gascon modèrne de Gironda, e probable dens les Lanas tabé (abat Foix). Los autors son unanimes : « BÀRRI, [...] BÀRRIS (g.) ([...] b. lat. barrium [...] limite extérieure), s. m. Rempart, muraille, fortification ; grand nuage qui paraît et s’étend à l’horizon [...] ;  faubourg [...] ; fossé [...] » (TdF) ; « BARRIS, s. m., faubourg, vient de BARRA, fermé, lieu fermé » (Cénac-Moncaut 1863) ;  »BARRI, espace clos, enceinte fortifiée. Voy. Mote » (Lespy & Raymond 1887). S’agís donc d’una murralha e de çò qu’es contengut pr’aquera murralha. Parlar deu « barri Sent-Miquèu » a Bordèu, o, pire, deu « barri deu Tondut« , aquò’s díser qu’aqueths quartèirs son embarrats. E pui, aquò’s anacronic. Quartèir es milhor ; e – en passant – significa tanben hameau, un mòt qu’am pas costuma d’emplegar en francés regionau (estímam mèi quartier).

beròi (joli,  beau) – Ací, lo problèma n’es pas la grafia, vist que pòdem prononçar aquò [bɾɔj] ; lo e venent muc davant un r es frequent en Gasconha deu nòrd e de l’oèst : s’rèi, cant’ram, … Lo problèma es de prononçar [be'ɾɔj], percé qu’aquò correspond pas a les règlas localas. Un sinonime : polit (BACT 1994). Vigneau balha taplan la prononciacion demb [e] mès sembla anteriora.

◊ biais (façon, manière) – Biais es espandut un pauc pertot dens los diccionaris occitanistas, mès pas a nòste. Dísem faiçon : « fayçoun s.f. Façon. Mêmes acceptions au propre et au figuré que pour le mot français.   fayçounous, -ouse adj. Qui fait des façons [...] » (Vigneau 1879). « FÉIÇOUN /faïçoun/ sub. mas. [sic] Façon, manière [...] De toute féïçoun, quoi qu’il en soit » (abat Foix). « FAISSOUN, s. f., façon, manière » (Cénac-Moncaut 1863). « FAYSSOU, Faysson, façon [...]  FAYSSOUNÈ, qui fait des façons [...] » (Lespy  & Raymond 1887). D’Estalenx cita : fayçoùn, fayçoû, tràc, tàc, manère, manèyre, alamén, òbre, mègro, sètey, angàna, angòna, mangàno, ahù ; sàbem pas tròp çò qu’es tot aquò, mès una causa es segura : pas de biais ! E Vigneau, Foix, Cénac-Moncaut e Lespy lo citan pas briga ! Aquò nos mòisha bien que ‘quò’s un crane lengadocianisme… Idèm per biaish, qu’es ad espudir, per tant qu’augi una aparéncia bien gascona.

brac  ! (bref !)

cabussar, caponar (plonger) – Cabussar es atestat dens los diccionaris gascons, aquò’s vrai ; mès en Gasconha deu sud. Per caponar (Vidal 2003), sabi pas ont anguren granhar una tala exoticitat : significa châtrer (capon = chapon) e tabé agir lâchement (capon = poltron) ; e capihonar, en gascon deu sud, significa « sauter la tête en bas et retomber sur ses pieds ; cabrioler » (Lespy & Raymond 1887). Pus pròishe de nosauts, l’abat Foix prepausa – exceptat plonjarchampolhar (mèi demb lo sens de barboter) e tolhar… mès n’an probable pas la connotacion de plonger d’un plongeoir. La  solucion marmandesa capuishar (Laffargue 2007) pòt èster generalisabla au gascon septentrionau.

◊ caisha (boîte, caisse) – Es teoricament possible en gascon septentrionau (es la fòrma gascona meridionala, amèi en gascon septentrionau utilisan baishar, caishau, etc. Un mòt modèrne atestat es caissa [‘kεjsə] ; es cèrtas un francisme mès rapelaram qu’i a de mòts shens sh en nòrd-gascon (parei, conei, pèisser…).

campèstre (campagne) – Volentat de distanciacion lengadocianisanta ; sufís de díser campanha. En Marmandés, designa un lòc perdut, isolat, dens la campanha (influéncia agenesa), o belèu la campanha mès demb una connotacion de trou paumé.

cansat

canton (coin) – En Gironda, aquò vòu díser carrefour (ALG, Gaye 1999). Aquò’s vrai que Mensignac balha tabé la significacion coin de rue mès aquò rejunh la precedenta, e tròbam pas enlòc, en nòrd-Gasconha, l’extension a totas les accepcions de coin. Aimar mèi cunh, o a la lemita còrn. Los Marmandés disen tabé cohin per lo cunh deu huc.

◊ capitar (réussir), capitada (réussite) – Inconeishuts en Gasconha. Lengadocianismes ;  »La significacion normau de ‘capitar’ en gascon qu’ei ‘entamiar’, ‘començar’ en parlant d’un tribalh, d’ua tasca, que non ‘escàder-s’i’ (ved. Palay). » (http://loblogdeujoan.blogspot.fr/2017/05/petit-lexic-dincorrections-e-de-causas.html)

◊ car (cher = anglais « dear »)  – Dens aqueth sens, pensi que fau se rabàter suu francisme shèr (N. Laporte). Aquò’s eth qu’utilisan los locutors, que lo diferencian de car = de prix élevé.

◊ carrèira (rue) – Aquò’s vrai que lo mòt es fòrt espandut dens les regions d’òc demb lo sens de rue e chemin a l’encòp (TdF, Thesoc, Cénac-Moncaut 1863, Lespy  & Raymond 1887, abat Foix). Mès a nòste, aquò’s un arcaïsme que damòra sonque dens de diminutius, o en Vasadés dens lo sens de chemin d’exploitation (Thesoc) o, coma escriu Vigneau : « chemin de charrette, généralement compris entre deux champs et bordé de haies. » Dens lo TdF, vésem d’alhurs : »chemin creux, chemin rural, sentier, en Gascogne et Limousin« . Sui pas contra l’utilisacion de carrèira, au contrari ‘quò’s adeqüat per les bastidas e los vilatges medievaus (cf. noms medievaus de les ruas a Sent Macari : « carreyra de l’Ourdidey » etc.), mès rua, ruia, son belèu mèi apropriats dens un sens generau, per nòstas vilas modèrnas. Ad utilisar per route. Cf. tabé a Sent Pèir d’Aurilhac ont la Carreyre es un camin religant lo borg aus getins, e ont la Carreyrelongue es un camin entre les vinhas.

charrar (bavarder) – Mòt lengadocian (Laus), provençau (CREO Provença) e vivaro-aupenc (Faure). Curiosament atestat dens Rei-Bethvéder, demb la prononciacion [ʧ]. Dens lo Thesoc, present en Aups Maritims, Auda, Avairon, Erau, Gard, e en catalan. A nòsta, encara un còp, am la causida, e demb totas les nuanças que vòlen : caquetar, blagar, blagassar, blagassejar, jacassar, jagassar, javassar, chapilhar, devisar, papotar, plaidar… E be no !  N’i'n a, fau qu’anguin quèrre lunh lurs mòts… e après, critican l’òc « farlabicat » !

chepic [ ] (souci)

clavaire (trésorier) – Lo sens de trésorier es mencionat dens lo TdF, mès es precisat qu’es vielh. Sui pas totalament contr’aqueth mòt, mès fau tanben pensar a  tresaurèir. A notar que lo clavaire o clavèir èra tabé, d’autscòps, lo que gardèva les claus d’una vila o d’un ostau, lo majordome.

◊ clucas (lunettes) – Vigneau nos balha un mòt interessant : les bajauclas.

◊ çò purmèir (tout d’abord)  – Sufís de díser en purmèir, en prumèir, en permèir, en premèir. Aquò hèi benlèu mens « sintaxa occitana » mès aquò’s mens artificiau, aumens a nòste.

còla (équipe) – Mòt tipic en Lengadòc o dens los Pirenèus, mès… inconeishut a nòste. Un pauc coma se disèvan « baragana » o « shipiron » en Provença ! Vesi pas res de milhor qu’equipa. Demb una connotacion pejorativa, poirem utilisar corriòla, ligòt, palancada,… …, sivant lo sens de la frasa.

◊ concluida (conclusion) – Conclusion, bien entendut ! E pas una fòrma bastarda coma *metgina, *letradura, e auts. Amèi, escrivut atau, diuré se prononçar [-'klyj-].

contenèir (container/conteneur)

contunh (de) (sans arrêt, continuellement) – Inconeishut en Gasconha deu nòrd. Am una locucion fòrt interessanta mès pauc coneishuda per díser aquò : a tengut (Vigneau 1879), de tenelha (Masson). Tanben, en Buc : darrèir-avant (Moureau 1870).

◊ de qué (quoi – pronom interrog. seguit de qqren) – Aquò’s usuau (se ditz dens ma familha) de s’escridar de qué ? quora an mau comprís quauquarré. Mès hèser seguir aquò d’una frasa, coma dens de qué dises ?, aquò’s pas endogène a nòste. Aimar mèi qué dens aqueth sens.

dab [dab] (avec) – Èi entendut aquò mantes còps. D’autscòps, les gents sabèvan prononçar l’òc, hasèvan les ligasons, les modificacions foneticas, naturalament, per de rasons d’eufonia ; quòra escrivèvan, seguissèvan la prononciacion, çò que balha çò que los occitanistas apèran la « grafia vergonhosa » mès qu’a pas res de vergonhós. Çò que tròbi en quauqua sòrta vergonhós, aquò’s lo contrari que se practica anuit : los occitanistas deduïsen la prononciacion de çò que lugissen en grafia normalisada. Atau, disen [dab] au lòc de [dap]. Idem, la frasa lengadociana « aquesta setmana, los bèls anhèls pèisson pas luènh dins las bòrdas e dins lo prat de Joan amb los anhelons » vai èster dita  pus o mens « aquesteu sétmaneû louss bèlss agnèlss pèyssounn pass lüèn dinnss lass bordeûss é dinnss lou prat dé Djouann ambeu louss agnélounnss«   au lòc de « aquésto sémmano, louy bèlz agnèl(s) pèyssou(m) pay lèn dî lay bòrdoz é dî lou prad’dé Jan (o Tsan) an louz agnéloûs« . [ Pòdetz notar lo -a prononçat -e a la mòda gascona-occidentala dens los mediàs occitanofònes dinca dens la boca d’un provençalofòne, per pas lo citar. Mon ipotèsa es : Ortés es en zòna [-ə] (Gasconha occidentala) e Per Noste i es basat ==> los de Per Noste espanden aquera prononciacion dens lo Biarn (donc a Pau) ==> la prononciacion atenh l’UPPA e la quita  universitat de Bordèu ==> los estudiants occitanistas, d’ont que siquin, aprenen aquò shens se pausar de questions e cresen que ‘quò’s LA prononciacion ==> vènen jornalistas occitans o emplegats d’associacions occitanas o cargats de mission sus de questions occitanas, dens tot lo territòri d’òc ; aprenen lo lengadocian o lo provençau aseptisats en gardant lo [-ə]. PS : sui pas anti-ə, vist que disi atau. ]

se debanar (se dérouler, se passer) – Ridiculissime, dens lo sens que debanar significa dérouler au sens pròpe (un gumèth, un escavèth) un pauc pertot en « Occitània » (mès pas en Gironda). Vam lugir çò qu’i a dens lo TdF, donc au XIX° siègle : « DEBANA [...] Dévider, mettre le fil en écheveau ou en peloton [...] débiter des paroles [...] bâcler, dépêcher un ouvrage [...] renverser par les cornes, faire tomber ; rouler d’un lieu élevé, dégringoler ; mourir, en style familier [...] SE DEBANA, v. r. Se dévider, se dérouler ; s’écorner. » En çò de l’abat Foix : « DEBANA vb. act. Dévider ? le lin (Armagnac)« . Los occitanistes hasuren artificialament lo medís litzament de sens qu’en francés… coma se disèvan « un alugret au cafè » o « i a un bohon dens lo service »… Prepausi simplament se desrotlar, se passar, se tenir, etc. Divèrs lectors m’hèsen remarcar que lo mòt es tanben notat per Mistrau (aumens en provençau) au sens figurat, çò qu’èra passat per malha quòra avèvi lugit l’entrada DEBANA dens lo TdF. Aquò dit, fadré cercar son existéncia en gascon. D’auta part, G.J. Barceló avèva notat dens Jornalet una atestacion d’aver luòc (donc auger/àuger/aier/aver lòc a nòste) en òc medievau.

debuta (début) – Lafitte, dens sa tèsa, escriu : « vigoureusement critiqué comme une innovation récente par le linguiste provencal F.-L. Icard (Aquò d’Aquí, Déc. 2001) et désavoué par G. Narioo (País Gascons, Janv.-Fév. 2002), est ignoré du TDF et de Palay qui ne connait que debut, masculin, tout comme le catalan. Il s’agit sans doute d’un gallicisme [...] On peut lui préférer [...] coumençamén », sichi començament [-sə'men] a nòste.

dèca (faute) – A nòste, am marganha qu’es prampó saborós. O simplament fauta.

demesir (diminuer) – Encara un lengadocianisme inexplicat en çò de Girondins ! Lo vèrbe demingar, bien espandut a nòste (ALG), n’a pas res de francés, pertant ! Citarèi tabé coma vèrbes segondaris : desmingar, dimingar (ALG).

desaparéisher (disparaître) – Fòrma iberica (catalan desaparèixer, castillan desaparecer) e gascona meridionala. La preconisacion de Lafitte es desparéisher, e retingram disparéisher en Gironda. D’alhurs, lo TdF dona sonque « DESPARÈISSE, DISPARÈISSE, DISPARÈSSE (l.), DISPARÈITRE (d.), DISPARECHE, DESPARI (g.), DISPARI (carc.)« .

desbrembar, desbrombar (oublier) – Aqueths mots, mèi ses variantas inhoradas deus occitanistas « de basa » (vista l’egemonia biarnesa dens tota la Gasconha lingüistica) debrembar, debrombar, desabrembar, debrumbar, son presents en Biarn, Hautas Pirenèias, Arièja, Hauta Garona, Gèrs e Lomanha. Autament dit, en Gasconha meridionala e orientala. En Gironda, dísem essencialament oblidar ; tanben aublidar, omblidar. Dens les Lanas, i a tanben obligar.  E… desapréner en Buc !

despuish (depuis)

dessenh (dessin), dessenhar (dessiner) – Lafitte indica que ‘quò’s un catalanisme per dessin, dessinar.

un XXX deus/daus bons (un (très) bon XXX)

dintrar (entrer)

discutida (discussion) – Encara un neologisme, desgitat per lo quite Alibert. Palay prepausa discuta o discussion, retingram lo segond.

doblidar (oublier)

dorsièr (dossier)

dralha (trace, voie tracée) – Am tralha, tralh, trolha (ALG). À la trace se ditz dens lo tralh (Bergey 1923). Pòdem tabé parlar de les piadas (Gaye 1998) : marshar dens les piadas de quauqu’un.

edat (âge) – Arcaïsme en Gasconha, atestat sonque dens Per Noste, e pas dens lo quite TdF. Díser simplament atge, comprés per tots.

elejut (élu)  – Se los qu’ec utilisan sabèvan conjugar coma fau, s’apercebrén qu’aquera fòrma supausa un infinitiu eléger. Òr aqueth infinitiu es biarnés e landés (manca Bòrn e Petita Lana) ; dens los departaments 33-47-32-65-82-31-09, es legir (lugir en bordalés e garonés), donc elegit/elugit.  (http://cartodialect.imag.fr/cartoDialect/seadragon.jsp?carte=CarteALF0774&width=4880&height=5908)

empont (scène, estrade) – Absent deu TdF (mès i tròban « EMPOUNDRE, EMPOUNE (esp. imponer, lat. imponere), v. a. Elever, en Béarn, v. auboura« ). Inconeishut tabé de l’abat Foix, e d’Estalenx balha coma significacion échafaudageEstrada estant un mòt d’òc (deu latin strata), sembla donc qu’èsti la milhora solucion.

encargat de (chargé de = qui a la misson de) – Pensi que cargat de, carcat de, es mèi simple.

encastre (cadre = « dans le cadre de… ») – Medissa consideracion que per « se debanar ». Dens lo TdF :  »Rouet de charpente [...] ; châssis [...] ; cadre d’un ciel-de-lit [...] ; empâtement d’une grue, d’un beffroi ; vieux meuble encombrant [...] ; châssis en général, encadrement, clôture, chaton d’une bague [...]« . Autament dit, significa cadre mès sonqu’au sens pròpe. Au sens figurat, vau mèi emplegar cadre/quadre.

ensajar (essayer) – En Gironda, aquò’s estrange de lugir aquò, coma se les gents inhorèvan assajar (fòrma pangirondina) e sajar (fòrma vasadesa) (ALG).

entresenhas (renseignements) – Prumèir problèma : escrivut atau, lo s centrau se diré [-z-]. Segondament, Lafitte explica que ‘quò’s un catalanisme, escartat per Narioo e absent en çò de Palay. A remplaçar per rensenhaments ; Palay balha tabé endicas.

escasença (chance) – Diu èster emplegat sonque quòra vòu díser occasion, opportunité… e pas per la chança quòra son chançós !

eslissar (glisser) – La Gironda es plenha de vèrbes originaus : s’esluishar en Vasadés e Lana girondina, lincar en país garonés e entà Bordèu, arrelinjar en Buc, lurjar e lurzar en bas Medòc, litzar a Sent Macari, lissar a Taiac, limpar? (ALG, Thesoc, Macariënes 1763, Moureau 1870, Masson 1980, BACT 1994). Pus lunh, trobaràm tabé enlurrar, eslurrar (abat Foix). Eslissar se tròba dens Per Noste, mès enlòc en Gironda, aumens per çò qu’en sabi.

esmauvut (ému) – Pòdem prepausar lo mòt bordalés esmovut, deu vèrbe « esmover » (Dador 1867), o lo mòt que digun n’i trobarà  pas a díser, emocionat.

esperit (esprit) – Medissa remarca que per « beròi ». Pòdem escríver entau mès fadrà prononçar [es’pɾit].

estrambòrd (enthousiasme) – Aquò’s vrai que d’Estalenx cita ‘queth mòt pertant provençau, mès ajota « littéraire« . Lo mòt sud-gascon usuau es arsec. Utilisar entosiasme.

◊ eveniment (événement) -

farlabica, farlabicat (désigne ce qui est non authentique, fait de toutes pièces) – Lo TdF indica « FARLABIC, FARLABICO, s. Frelatage, frelaterie, artifice, en Languedoc. [...] FARLABICA, v. a. Frelater, falsifier, en Languedoc. [...] FARLABICAT, ADO, part. et adj. Frelaté, ée« .  Es tabé gascon, atestat dens lo Gèrs e lo Biarn ( »farlabicar » = frelater), en Arièja ( »farlabic » m. = tromperie, frelaterie) (FEW). Mès pas en Gironda ! A donc una afinitat meridionala e orientrala dens l’espaci gascon.

fin finala (finalement) – Estranja locucion, recurentissima en çò deus occitanistas « de basa »… coma s’una fin podèva estar auta causa que finala ! (umor). L’abat Foix balha a le fin deu conde, en fin de conde/conte. A nòste, pòdem utilisar finalament(citat tabé per d’Estalenx, a costat de hinaument (Garros) ), en fin de conte/compte, a la fin(cf. Lespy  & Raymond per lo darrèir). Aquò’s vrai que Mistrau cita « en fin finalo, à la fin finalo, à la fi finau (b.), en fin finale, en dernier résultat » mès : 1) i a « en » o « a la » en prumèir, 2) en fin finale es tabé una locucion francesa (http://www.cnrtl.fr/definition/final) e achiu lo sens es de vrai « tot a fèit a la fin, shens qu’i augi res après ». Donc, díser : fin finala, am pensat har una amassada… n’es pas adeqüat. Tot aquò dit, fin finala estut adoptat pr’una quita  »localista » vasadesa ( »Tiralanha ») qu’escriu en grafia francisada !

frais (frais = dépenses) – Arriba qu’èsti prononçat [fɾajs] ; pertant, vèn – via lo francés - deu latin fractum (CNRTL). Tot coma tractum e factum an balhat « trèit » e « hèit », diuré estar escrivut – o aumens prononçat – [fɾɛj(t)]. E, se vòlem completament integrar lo mòt, perqué pas l’escríver frèit/frèits/frèis ? Mès, per Lafitte, la question se pausa pas : coma ‘quò’s un francisme, prepausa de lo remplaçar per despensas, còstas, çò que me sembla una solucion interessanta. (Segur qu’utilisi bèth-arremat de francismes, mès aqueth pausa problèma, e la solucion n’es pas exotica !)

gaujós (joyeux) – Per Noste balha sonque gaujós ; Rei-Bethvéder balha gaujós e joiós. Lo dimorfisme gaujós/joiós se retròba en çò de Laus, Faure e CREO Provença. L’abat Foix, eth, dens les quitas Lanas, balha pas gaujós ; mès balha arregaugidós, content, hajau, joiós. En Gironda tabé, tròbam sonque joiós, o geiós en bas Medòc (Viaut 1992). Mon argument en favor de joiós es lo seguent : en Gasconha septentrionala, los adjectius en -ós son tipicament gascons (amorós, jabrós…) e los en -ús son de francismes (piús, malurús…). Òr Mèste Verdièr utilisa joiós ; donc pòdem gardar ‘queth mòt.  D’auta part, i a tanben esberit e escarrebilhat que pòden convenir.

gavidar (guider) – Mòt sud-gascon ; conselhi simplament guidar (d’Estalenx, Per Noste, etc.), deu francic *wîtan, qu’es dens tots los diccionaris (http://www.locongres.org/fr/).

gessit (issu)

govèrn (gouvernement) – Calque deu catalan govern o arcaïsme (existís en toponimia : Maugouber…)… Aquò dit, governament - qu’utilisi - es calcat, eth, sus lo francés.

ja (déjà)

hestenau (festival) – Calque deu lengadocian festenal. Pensi que pòdem aimar mèi hestejada/festejada o belèu hestegèira/festegèira, derivats de « hestejar/festejar » =  festoyer (Blanc, Bourciez 1895)… mès tanben assemblada ! Sivant lo FEW, lo lengadocian festenal vèn de festa + annalis ( »granda hèsta que torna cada an »).

hialat

las (les) – Tot lo gascon negue ditz [ləs] ; en Gironda, se ditz [les] (Vasadés, Bordalés, Buc, etc.) o [lej(s)] (Libornés, haut Entre-duas-Mars) (Bourciez 1895). La prononciacion [las] es presenta en Medòc (Romefort 2004) e es citada per Vigneau (probable per les Lanas), mès es minoritària. Lavetz, coma explicar que tot aquò s’escrivi las ? Les es mèi logic.  Les fòrmas las, mas, tas, sas semblan anterioras en Vasadés ; coexistèvan au XIX siègle demb les fòrmas en -e-. Belèu qu’aquestas darrèiras vènen deu francés mès hèsen l’especificitat deu gascon septentrionau, d’autant mèi qu’es un mot fòrt utilisat.

legidor (lecteur), legida (lecture) – Son de mots qu’auré pas espudits Arvèi Cassinhac : seré coma díser en francés un liseur (a la lemita…), la lue. No, utilisaram de mots sabents  lector, lectura.Véser : http://josiane-ubaud.com/ORRORS%20LEXICALAS.pdf

 

lenga nòsta (occitan)

libe, libi (livre)

lissar (glisser)

Lo Goiran (Langoiran) – Fantasia o meishanta trencadura d’una vielha fòrma deu tipe Longoyran, Logoyran, mès ont lo- correspond pas ad un article. Se me sovèni bien (a confirmar !) s’agís de Longorius > Longorianum.

londanh (lointain) – Barbarisme probable digut a una meishanta escritura de l’òc medievau lonhdan, que retròbam devath la fòrma lonhtèn en òc modèrne (Gaussem 1900). Per reconciliar los dus, pòdem prepausar lonhtan. E tabé les variantas lunhtan, lònhtan, apui loenhtan mèi au mijorn.

mairetat (mairie) – Mot baionés (Per Noste) ; mairia es lo mòt comunament emplegat pertot. Per lo bastiment en particulièr, am maison comuna (benlèu pas en Gironda) o ostau de vila Au XIXe siègle encara, en Gironda (Ferrand), disèvan la mèreria (francisat), donc la maireria se regasconísam.

◊ mantuns (plusieurs) – Sui  pas briga segur que sii au plurau. Sivant l’abat Caudéran : « Maint : Mânte, m.f. (archaïsme)    Plusieurs : Mant’un (mantun), f. ûne, pl. mântes-uns, mântes-ûnes. » Logic, non ? Dejà que « mantun » = « mèi d’un ».

medish (même – adj.) – Fòrma sud-gascona. En Gironda, pòdem recuperar lo vielh mòt medís. L’èi d’alhons adoptat.

medish se/si, medish quan (même si, même quand) – Fau pas confónder même coma adjectiu (cf. aquí-dessús) e même coma advèrbe ! Aquò’s pas perque lo mot es identic en francés que vai forçadament èster identic en gascon ! En gascon donc, diram eventualament quitament, assajaram d’emplegar lo mèi que púsquim quite (adj.) e belèu amèi. Los dus pòden belèu èster combinats :  »amèi se ma quita mair vingut… », encara qu’aquò’s belèu un lengadocianisme (cf. amai)

melhor + subj.

de tota mena (de toutes sortes), una mena de (une sorte de)

mensh (moins)      [majn§]

mercés, mercé, mercèi (merci) - Dejà, mercèi, dont la terminason rapèla lo « -èir » girondin, es un mòt foresian (TdF). Mercés e mercé, eths, son atestats un pauc pertot, mès pas en Gironda. Per contra, mercí, mercís, mercia, son atestats en Gironda (Dupouy, Secrets daou Diable, Tradinaires …). Mercí e mercia son atestats per Rei-Bethvéder, d’Estalenx e Atau que’s ditz. L’abat Foix, e Faure en vivaro-aupenc, coneishen mercí ; d’alhons, l’abat Foix conei sonqu’aquò, exceptat ad Aira ont se ditz mercé. E vachiu, pr’auger un apercebut pro complet en país d’òc, çò que nos ditz lo TdF : « MERCI, MARCI (a.), MACI (querc.), MARCEI (lim. d.), MERCEI (for.), MERCÉ, MECÉ, MECI (l.), MÈRCI, MÀRCI (a.), MERCE, MÈCE (toul.), MERCES, MERCÌO, MECÌO (g.), MARCE, MARCES, MARÇO (rouerg.)« .

mercejar (remercier), mercejament (remerciement)

mesclar (mélanger) – Am barrejar (Moureau 1870, Masson 1980), abarrejar (BACT 1994), e boirar (Laffargue 2007), que convènen tot-a-fèit. Mesclar e barrejar n’an pas lo medís sens, lo prumèir significant mélanger, e lo segond mêler.

mètge (médecin) – Inconeishut a nòste. Pòdem díser medecin, o, milhor, çurgent (Buget XIXe, Los Secrets dau Diable XIXe) -encara qu’aqueste èsti pulèu un chirurgien.

metgina (médecine)

mocador (mouchoir)   e auts  »-ador » per un obgèit

món (monde) – En gascon, l’ajot d’un accent agut vai pas cambiar la prononciacion deu -n finau : se prononciarà totjorn coma mon. La grafia món es catalana, e d’alhons shas eths lo -o- tonic se ditz [o]. Per contra, se vòlem a tot prètz espudir lo -e de sosten (a ! la granda question deu tarrible -e de sosten !), sufís d’escríver mond. Personalament, escrivi monde.

moviment (mouvement)

mudacion (mutation)

ne, n’ (en – pronom)

nomenar (nommer) – Aquò’s lengadocian (Laus) e vivaro-aupenc (Faure). Per Nosta balha nomar (o nommar – Atau que’s ditz), nominar, nomentar. D’Estalenx ajota nomiar.

nueit [nw-]

òsca (bravo)

pagina (page) – Lo TdF balha : « PAJO, PARJO (lim.), PATJO (l. g.), PATYO, PATYE (b.), PAGINO (niç.), PAINO (lim.) » ; lo tipe pagina n’es pas lo mèi frequent, ni lo mèi centrau. Pòdem causir paja, simplament. Per tourner la page, dísem virar la hulha (Romefort 2004).

au parat de (à l’occasion de) – En Gironda, poiram díser a l’escasença de. Per contra, escasença diu pas èster emplegat a tot invèrs (cf. aquí-dessús).

paraula (mot) – Iberisme ! Utilisar mòt/mot sivant los lòcs, son pas de francismes !

pas jamèi (jamais)  – Dens les construccions i a pas jamèi de… , sui pas jamèi vingut… , etc., es legitime, mès fau pas aquijar !  »E si pas jamèi… » per et si jamais… es absoludament redicule, tant vau un barbarisme  »de frasa » !

parçan (région, environs) -

partejar (partager)

pegasolet (autocollant) – Occitanisme fòrt espandut. Dejà l’ortografa es pas tarribla, vist qu’escrivut atau diuré se prononçar [peɣazu'let]. Apui aquò’s burlèsque… En francés, un colle-tout-seul haré redde richonar.  E, d’alhurs, « pegar » = coller n’es pas un mòt d’a nòste : ça pègue es tolzan mès pas bordalés. A nòste, un pegar es un gatge ont botan la lèit (ALG) ; dens les Lanas, un sinonime de nòsta pingueta (abat Foix). Lavetz, perqué nosauts Gascons (e Guienés) dívem nos autò-ridiculisar ?  Danièl Séré nos aufre la solucion tota simpla : autò-adesiu.

pertocar (concerner) – Fòrma panoccitana – diurí díser occitanista ? – non attestada en Gironda. Vau mèi emplegar concernar, o pulèu la fòrma corrècta concernir ; o encara, simplament, tocar.

pialat (tas), apielar, amolonar (entasser), a pièlas (à foison) – Lengadocianismes (o mòts gascons orientaus) flagrants ; mèma remarca que per « vuide ». Tas pòt se díser pilòt, carrassa, patòc, pila, pilòc, bostòc (ALG, Laffargue 2007). Entasser se ditz apilar, apilotar, patocar, apilocar, acussar, acurcussar, encarrassar(ALG, Moureau 1870, BACT 1994, Laffargue 2007). À foison se ditz a pilòts, a braçats, a paquets, a gargalhs, a garròt (Blanc, Masson 1980, BACT 1994…). Pòdem donc pas preténder que tròbam lo vocabulari de manca… o qu’es tròp francisat !

piri (pire)

plan [pla] (bien)  – Los occitanistas girondins (e gascons en generau) estent influençats per lo biarnés (cf.  »elejut », etc.) e  aqueth mot estent fòrt comun, es prononciat a la mòda biarnesa, au mesprés de tota cossideracion fonetica. En efèit, dens la pus granda partida de la Gasconha lingüistica (malurosament la nòrma biarnesa correspond a quauquarrés de minoritari), lo  n se ditz [ŋ] : [plãŋ]. (aquò’s fossilisat dens  » taplan ») E de tota faiçon, a nòste dísem bien.

poblant (habitant) – Pr’auger poblant, fadré que peuple se dishussi « pòble ». Òr ‘quò’s pas anau a nòste. Abitant es acceptat en gascon (Per Noste), aquò’s donc la solucion a privilegiar.

podut (pu)

pr’amor (parce que), pr’amor de (à cause de) – Atestats per Vigneau au XIX° siègle, mès aparentament absents de Gironda au XX° siègle. Sui pas contra pr’amor, mès percé que es mèi comun en Gironda, e tròban tabé perqué (Bourciez 1895) coma en lengadocian.

premsa (presse)

prèp (près)

prigond (profond) – Encara una causida estranja dens de bocas girondinas, se considèram la diversitat nòrd-gascona. Prigont/prigond es pas atestat qu’en Òlt e Garona (Thesoc, D. Séré). Am prehont en Vasadés, Bordalés, Medòc e Buc (ALG, Tradinaires, Romefort 2004, Lavaud 2012) ; prohont en Buc, Entre-duas-Mars, Lana girondina (ALG) ; prihont en Entre-duas-Mars (ALG ; Thesoc) ; perhont (ALG, Barreyre 1983, Lavaud 2012) e prihònt dens lo nòrd-èst de la Gironda (Thesoc) En Gironda, les solas fòrmas demb -g- son pregont (Vigneau 1879) e prigònt (Thesoc). L’etimologia vodré qu’escrivussin prehond, prihond, etc. , mès lo femenin es en -onta.

programi (programme) – Ipercorreccion per programa, cf. http://josiane-ubaud.com/linguistique.htm.

pronóncia (prononciation)

pujar (monter) – Present dens les Lanas (abat Foix) mès pas enlòc en Gironda. Se ditz montar. Aquò dit, aquò’s vrai que tròbam de  derivats de pujar en Gironda, dens la toponimia : pujada, pujaduirPujar divèva se díser au Moièn Atge, es donc a la lemita acceptable, mès pas pojar.

quan, on, gran…

quasèrn (cahier), quasernet (carnet) - Mòt reïntroduït per Per Noste, qu’es pas shens rapelar lo castilhan cuaderno. Caièr es utilisat per los locutors.

quitament (même – adv.)

refusir (refuser) – Ipercorreccion per refusar. Una mania prampó espanduda es l’ajot de i partout.

reivindicar (revendiquer), reivindicacion (revendication) – Catalanismes per revendicar, revendicacion (Lafitte 2005).

se remembrar (se souvenir), remembri (souvenir)

repotegar (radoter, grommeler…) – Mot fòrt espandut (Cevènas, Bas Lengadòc, Tolosa, Albigés, Castrés, Roèrgue, Cantau, Agenés, Biarn) mès pas a nòste. Am taplan la causida  : ropiagar, rimonar, marronar.

ressorga (ressource), sorga (source – sens fig.)

la rèsta (le reste)

result, resulta (résultat)

revirar (traduire) – Aquò significa retourner. Traduire se ditz traduíser.

risolèir (risible, amusant)

rodar las  »r » (rouler les  »r »)

salhit -> cf. gessit

sancèir (entier) – Sancèir significa sain, intact, pas abîmé : un fruit sancèir. Entier, dans sa totalité, se ditz entèir ; dens certèns lòcs, am entègre, entrègue o empenat Mès, au solide, sancèr significa  »entier » en gascon meridionau (biarnés per exemple).

sentit (sentiment) – Se retròba au costat de sentiment (que preconisi) dens Per Noste, mès pas dens Laus, Faure, CREO Provença, Atau que’s ditz, nimèi dens lo quite TdF. Homi lo catalanisme a plenh nas !

sesilha (séance) – Mencionat dens lo TdF mès shens mencion deu gascon. Prepausi seança (a la lemita sedença).

seuva (forêt) – Mòt arcaïc introduït per los occitanistas gascons. Coma tèrmes generics, l’abat Foix balha shens problèma horèst, haurèst (qu’i a fòrt de horèsts dens lo Maransin) ; haurèst es garonés, faurèst, forèst  existan tabé en haut Entre-duas-Mars  e en Libornés (Thesoc) ; e bòsc es lo mòt mèi generau. Lo vasadés ahorèst = taillis (BACT 1994) pòt estar utilisat per extension per forêtMontanha es utilisat sus la costèira (p.ex. la montanha de la Tèsta) per designar les ròcas complantadas de bòscs, e per derivacion los quites bòscs (Moureau 1870, Vidal 2003). En fèit, pòdem simplament prepausar seuga/siuga per remplaçar seuva ; es arcaïc coma aqueth, es atestat en toponimia girondina. Vèn pas de secare mès dau latin silva coma seuva (alternància -v-/-g- : cf. dauguns/dauvuns, jauga/jauva, golh/bolh, garrolh/varrolh…). Après, pòdem emplegar los noms especifics : pinhadar, pinadar, piadar, garrena, garrigar, carpolèira, cassoèra, cassoar, bedorar, etc.

si (soi) – Alibert nos indica : « se, pr. pers. des deux genres. Se, soi. La forme si est vieillie« . Pensi que pòdem utilisar se,qu’es un mòt fòrt simple. Per soi-disant, prepausi pretendut,-uda.

si pas jamei (si jamais), com pas jamei (comme jamais), etc.

sicut (sujet) – Neologisme occitaniste per sutgèit, o subjècte (mòt « corrècte ») se vòletz.

sistèmi (système) – Ipercorreccion per sistèma, cf. http://josiane-ubaud.com/linguistique.htm.

sordèir (pire)  – Barbarisme, demb lo feminin sordèira, deformacion de sordeis/sordeish (deu latin sordidus, fem. sordeissa/sordeisha), que Rei-Bethvéder e Atau que’s ditz presentan coma vielh, au costat de piri, pièger o mès maishant. En Gironda, vam díser pire, pus meishant, mèi meishant

soscar (réfléchir), soscadissa (réflexion) – Penibles occitanismes frequentissimes. Lafitte, d’après Palay, balha refleishir, pensar ; reflexion, pensada. Benlèu que pòdem ajotar carcular mès sui pas briga segur qu’aquò se disi a nòste.

subèr (super + adj/nom)

talhèr, talhèir (atelier) – Catalanisme fòrt espandut, elàs preconisat per la majoritat deus diccionaris. En gascon, pòdem notar l’existença deus noms generics obrador, obrader, obradeir/obraduir (un pauc artificiau en Gironda anuit, mès gascon taplan), e tanben… atelièr. Dens una optica sud-gascona, talhèr pòt èster acceptat au costat d’obrader, lo prumèir augent un sens abstrèit e lo segond un sens concret :  » Segon jo, ‘l’obrader’ (melhor qu »obrador’, enqüèra qu’aqueste darrèr sia sinonime d’obrader segon Palay;  ‘obrador’ qu’ei totun ambiguü pr’amor que sap designar l’obrèr tanben) qu’ei lo lòc on tribalha l’obrèr , l’artesan, lo fabricant:. Dongas, l’obrader qu’ei un lòc de fabricacion, de produccion, de tribalh. Lo talhèr, per contra, qu’ei un lòc on s’i amassan monde tà s’i apréner o melhorar ua disciplina, un lòc d’ensenhança, de formacion e de practica e lo mot que sap designar tanben aquesta quita amassada. » (http://loblogdeujoan.blogspot.fr/2017/05/petit-lexic-dincorrections-e-de-causas.html). E de tota faiçon, talhèir es au grand còp segur un crane barbarisme (…o neologisme s’àimatz mèi !)

telefonet (téléphone) – Demb lo sens de téléphone portable, es desgitat per lo quite Sumien (http://opinion.jornalet.com/lenga/blog/831/cossi-raprochar-loccitan-e-lo-catalan-ii) que pr’un còp seguissi. Un telefonet es encara mens un telefòne. Un telefonet es un petit telefòne. Preconisi donc telefòn(e).

temeruc (craintif, timide) – Inexistent en nòrd-gascon : se dirà pauruc, paurut, crentiu…

tèmi

tèrratrem (séisme) -

testimòni (témoin), testimoniar (témoigner), testimoniatge (témoignage) – Arcaïsmes. En Gironda : temonh, temonhar, temonhatge. N’am pas besonh, tapauc, d’anar dinc a temoen, temoanhar, temoanhatge !

tira (liste) – Occitanisme. A la lemita, pòdem utilisar tèira.

tirador (tiroir)

tòca (but, objectif) – Neologisme inhorat de Mistral, Alibert e Palay, desavoat per Narioo  Lafitte prepausa de remplaçar aver per tòca per aver (auger/àuger/ager/aier) en vista. Tròbam egau tòc : vesinar dau tòc = toucher au but (Barreyre 1983) ; mès, Barreyre augent un lengatge particulièr, lo milhor mòt a retenir es pit. Atau, am tocar au pit = toucher au but. Pòdem utilisar objectiu dens de frasas mèi formalas. E familièrament, toucher au but se dirà popar lo shancònhe.

tot, plaçat après lo nom (la vila tota) – Lafitte indica qu’aquò’s inconeishut en gascon. Plaçar tot en prumèir.

totun (cependant, pourtant, quand même) – Fòrma sud-gascona tipica ((( Si-fèit, es atestat a Cissac, en Medòc ; mès es fòrt marginau en nòrd-gascon )))  ; en Gasconha septentrionala : egau, pertant, taplan, çaquelà(aqueth darrèir en marmandés).

trapadèra (piège) – Tracanard [-ə-] es lo mòt ideau (BACT 1994). Trapadèra sembla fòrt èster un barbarisme (un lengadocianisme) : trapadèla = piège en lengadocian (Alibert 1965).

tremolar (trembler) – Mot ancian, mès acceptable a la rigor ! En nòrd Medòc, trimolar ; senó, tremblar. E après, am tot un talh de mòts per descríver de les nuanças : ganilar, ganitar (tremblar de frid, en Medòc) ; fresilhonar, s’estrementir (mèi leugèir, Medòc) ; tartalhar, estrementir (mèi leugèir, Buc) ; fredilhonar (mèi leugèir, deduït de fredilhon – Masson 1980), grenguilhar (garonés).

se trufar (se moquer), trufandisa (moquerie) – Atestat en çò de l’abat Foix, mès pas enlòc en Gironda. A part lo francisme pas tarrible se mocar (confusion demb se mocar = se moucher) e lo familhèir se fóter, som praubes : s’arralhar es bas-medoquin, e escarnir n’es pas un sinonime exact. Per moquerie, relevèri moquet (Dupouy  ) e risèia (Moureau 1870).  Si-fèit : se trufar e trufaire son citats per Vigneau ! (demb trufandèr coma sinonime landés) Aquò dit, es pas bordalés pr’autant !

uei (aujourd’hui), uei lo dia (de nos jours, actuellement)

uflar (gonfler) – En generau, a nòste, utilísam gonflar… qu’es la solucion de Per Noste (a costat d’en·hlar) mès tabé de Faure e deu CREO Provença ! L’abat Foix, eth, balha islar, hinglar. Donc, pòdem gardar gonflar. Uflar, eth, es lemosin, entr’auts corresian (Béronie & Vialle 1824). Tabé estar embohit, embohicat…

vàder, vàser (devenir ; rendre = faire devenir) – Un locutor naturau girondin qu’ausís vàser vielh o vàser grand vai bien ríser ! En Gironda, vàder e vàser significan naître, au costat principalament de « nèisher » (ALG) ! Devenir se ditz simplament (de)venir, (de)vèner, (de)víer, (de)vir… sivant los lòcs. L’abat Foix nos balha víner, devíner, deviéner, a costat de vàder òc-be, mès en Gironda, nada mencion (ni literatura tradicionala, ni lexics, ni collectatges) de vàder/vàser = devenir.  Per contra, am tabé se botar, se méter, se far : chaleminaire me vòli botar (cançon vasadesa).  Enfin, per rendre, am botar, rénder, hèser venir (e variantas).

vam (élan, entrain) – Mot lengadocian tipic : lo TdF balha « VANC, VAN (rh.), BANC, BAN, BAM (l.), BANS (querc.), BONC (rouerg.), BON (lim.), ENVANC, ESVANC (m.), s. m. Elan, secousse [...] branle, impulsion« . Nada mencion deu gascon, donc. Am donc tot un patòc de mòts per remplaçar aquò : aviada, (ba)lanç, entrin, arsec, … Lo quite Narioo espudís aqueth mot (véser http://loblogdeujoan.blogspot.fr/2017/05/petit-lexic-dincorrections-e-de-causas.html).

vertadièr, vertadèir (vrai) – Vrai dens lo sens d’autentic, mès los occitanistas an malurosament tendença a lo plaçar a tot invèrs : un vertadèir con (aimar mèi : un franc con, un meishant con, un satre con), e curiosament (per distanciacion per rapòrt au francés) en hasent una inversion : una volentat vertadièra de…, un enjòc vertadièr, etc. Mès deriva de « vertat », remplaçat anuit per lo francisme « veritat ». Donc, exceptat dens certèns cas, preconisi d’emplegar vrai (o verai [bɾaj], se vòletz), qu’es completament inclús dens les expressions ò-be-de-vrai, de vrai, p’rai, a díser (lo) vrai

◊ vist [bist] - Encara un desfaus de la grafia alibertina. Se ditz [bis] e [biz] avant voièla, e avant una consona auta que [s, p, t, k]. Lo t es sonque etimologic. Normalament, l’eufonia diuré fonccionar, mès los occitanistas de basa coneishen pas l’eufonia.

la vita vitanta (la vie quotidienne)

vuide (vide) - Coma inhorar lo polimorfisme nòrd-gascon ? Am a l’encòp voit, vuit e voeit (ALG). En Dordonha, am voide, viude ; en Òlt e Garona, viude, voite (Thesoc).

 

 

E sovenètz-vos : çò que perdram en francisant, ec poiram ganhar d’un aut bòrn, en introduïsent de mòts aublidats.

79 réponses à “Critica de mots utilisats per los occitanistas girondins”

  1. Renaud dit :

    Hòrt un bon article, documentat e sanís.
    Per çò de le mia coneishença deu gascon orientau, totun, que’t puish assolidar qu’i a mots qu’èi entinut díser preus locutors naturaus com :
    - charrar : preu sens dont balhas
    - çò DE purmèr, qu’i es hòrt comun
    - desaparéisher : atau com « desparéisher »
    -apielar e lo son derivat « un pialèr » (plan pro)

    Ne’t puish pas díser on comença « totun », mes qu’at dísem a nòste (Mamisan).

    Après, qu’as bien reson de denonçar mòts pècs com :
    - « còla » :entinut en Arièja « còia » mes ne designa pas sonque ua equipa de vrenhaires
    - « debuta » : en 450 enregistraments, pas jamei entinut un quite còp !
    - seuva : aqueth qu’es arridicule ! PAs jamei entinut tanpauc sonque entà balhar lo prononciar gascon deu nòm de familha « Seube »
    - sordeis qu’es plan bèth (qu’at disi tabé) mes que dobti nat locutor naturau l’emplegui…
    - e soscar : pffff

    Après entà « pegar », un vielh que m’avè arreprés un còp percè que l’aví emplegat com « colar », que m’avè dit « pegar » qu’èra botar « pega », e que « coller », qu’èra « colar ». Que hadè ua bona difrença enter los dus.

    Que’s pòdem domandar perqué aqueth monde occitanistes emplegan fòrmas atau. Laishèira, hreita de curiositat, mesprés (encoèra aquí aqueth) preus petits paisans. Que’s desbromban tabé ua lenga n’es pas vocabulari mes permèr, le sintaxa. Jo qu’encontri hòrt de vielhs qui botan francés au bèth miei de le frasa, mes ne hèn pas ua puta de fauta de lenga !

    PS : qu’as desobligat « quitament » (pas jamei entinut díser), medís (sus 450, belèu 10 que me l’an sortit), e lo mé bon per le fin « edat » (aquí lo vuit intersiderau despuish sègles, e’m pensi) !

    • Renaud, pas lo medish dit :

      O benlèu qu’aqueras fautas (encara m’agradi mei de parlar de néologismes, benlèu ?) son la marca deus escambis que’s produsissen entre neo-locutors. vedi pas lo problèma d’emplegar mòts que siin pas purament macarians (trapatz pas ridicule de díver tradusir un mòt d’occitan a l’interior d’un tèxte, ex : « una recèpta que hasuri gir (gèir en macarian) »… ?) ; vedi pas lo problèma de trobar influéncias catalanas e lengadocianas dens la lenga contemporanèva. los puristes, sètz a tuar la lenga, a descoratjar tota bona volontat, e quand atz lo parat d’agir un chic, pfff pas mei digun.
      Vosauts, solide son pas los escambis que riscan de’vs guastar la lenga : dens vòste mondòt escricat e clavat deus locutors pseudo-naturaus pècs e shords, de masturbacion intelectuala perpetuala shens guaire d’accions constructivas, solide n’i a pas grand risca de s’acarar damb auts usatges de la lenga. d’alhors (= d’alhurs = d’alhons), quin interest i a de parlar una lenga s’es per demorar dens un canton de la sala shens mautar o per mauparlar deus auts a cada còp que sortitz au balèti ?
      enfin, rapòrt au respècte preus petits paisans (perqué petits ? seré pas aquí la manca de respècte, egau ?) : los locutors deu segle vintau l’an pas transmesa, la lenga. e adara, se vindrén plànher que n’es pas tant blosa com a l’epòca ? ad un moment, se farrà virar cap au futur e a l’emplèc que’n volem hèser, de l’occitan. e arrestar de se replegar sus un passat que diu pas èster tant esmiraglant, vist l’estat de l’occitan uèi lo dia.

      • Lo Sarmoneir dit :

        I a duas causas. La prumèira : los barbarismes (« hasurim », « sordèir »…), aqueths fau los botar en exèrga. La segonda : los catalanisme e auts ; sui pas intolerant, guèiti lo hons avant la fòrma (per ex. ton roman, qu’es mon libre de capsèir e que m’agrada bien) ; balhi sonque de prepausicions, per remplaçar tau o tau mòt… quora n’i'n exista dejà un qu’es pas un francisme (ex. mesclar > barrejar) ; i a de mòts que deus occitanistas de Gironda coneishen pas forçadament, o de fòrmas verbalas, coma les fòrmas risotonicas ! Aquò’s vrai que pòdi estar permeptòri dens çò qu’afirimi, mès l’objectiu es sonque d’argumentar, d’eishanjar, etc… Vau pas boicotar los utilisators de neò-occitan ; lugiri tanben Astié demb plaser.
        D’auta part, sui pas tanpauc un ultra-localista macarian. M’agrada d’utilisar una lenga garonesa, que vai de Bordèu a Tonens e de Liborna a Capsiuts, e que me pausa pas de problèmas per comunicar demb occitanofònes de pertot. I a donc un juste mitan.
        A costat d’aquera masturbacion intelectuala (ec avoï), dises qu’hèsi briga d’accions constructivas ? Lo Sarmonèir n’en es una : trèita de divèrs sutgèits e son pas de repepilhatges sus la lenga. Lo diccionari de gascon de l’Entre-2-Mars qu’escrivuri, tanben ; coma lo de bordalés que som ad aprestar a l’Ostau occitan. E si , lo Sarmonèir es una alternativa a l’occitan universito-militant… shens i estar barrat ! N’as qu’a véser los numeròs precedents.

  2. Lo Sarmoneir dit :

    Òc, aquò’s una critica sonqu’au nivèu deu gascon septentrionau (Gironda, sud-oèst d’Òlt e Garona).

    Cresi que la lemita totun/egau seguis coma bien d’autas la lemita Lanas/Gironda.

    Per « sordeis », benlèu que se ditz en Biarn ?

    Quitament : es dens la lista, mès n’i èi pas encara trabalhat.
    Medis : idem (lo botarèi demb « medish »). Mès aqueth es atestat au XVIII° siègle a St Macari.
    Edat : merci per la remarca ; l’ajoti.

    A mon avis, s’emplegan de fòrmas atau, aquò’s per manca de curiositat intelectuala… e sustot percé qu’utilisan l’occitan universito-militant qu’an totjorn entendut shens se pausar de questions.

    • Renaud, pas lo medish dit :

      si s’emplega l’occitan universito-militant, benlèu es pr’amor n’i a pas d’alternativa, tanben… e n’es pas lo sarmonèir que’n hornís una, praube, tanpauc las publicacions e las accions publicas deus puristas de la lenga. aqueths, los vedem pas jamei sonque per escarnir los que sajan de bastir causas.

  3. Danièl dit :

    Gabí, bon trabalh de critica sus la « catalanizacion » de nòste nòrd-gascon garonés. Vací mon punt de vista après la flècha :
    ◊ a de qué (à quoi), per de qué (pourquoi) => a qué (à quoi), perqué (pourquoi, mais aussi parce que et puisque)
    ◊ abans (avant) => avant
    ◊ ahortir (renforcer ; assurer?)  ( d’Estalenx  : maintenir, certifier, soutenir ) => assegurar e mantenir/manténer
    ◊ alaissar (lasser) => fatigar.
    ◊ amuishar, muishar (montrer) => moishar (/moixar), montrar, ensehar, hèser véser
    ◊ Andreu (André) => Andriu
    ◊ aperet (appel) => apèl
    ◊ apitar (monter (un projet…) => montar
    ◊ assabentar (mettre au courant) => botar au corrent, informar
    ◊ atau de (afin de) => per fin de / per tant de.
    ◊ avenidor (avenir) => avenir / avéner
    ◊ baishar (descendre) => descénder / daverar
    ◊ balèti (bal) => bal
    ◊ barri (quartier) => barri (muraille fortifiée, rempart), quartèir (quartier)
    ◊ beròi (joli,  beau) => beròi/bròi (joli), bèth (beau)
    ◊ biais (façon, manière) => faiçon
    ◊ cabussar, caponar (plonger) => capushar (/capuxar) (plonger, tomber la tête la première : Marmande, cf. Denise Laffargue)
    ◊ caisha (boîte, caisse) => boata/boèta (boîte), caisha (/caixa) (caisse)
    ◊ campèstre (campagne) => campanha
    ◊ cantèra (chorale) => corala
    ◊ canton (coin) => cunh (coin), canton (carrefour, coin de rue), cohin (coin du feu)
    ◊ capitar (réussir), capitada (réussite) => s’escàser (réussir), escasença (réussite, hasard)
    ◊ car (cher = anglais « dear »)  => shèr (/xèr) (« dear »), car (onéreux)
    ◊ carrèira (rue) => rua/ruia (rue), carrèra (chemin creux, chemin de charroi)
    ◊ charrar (bavarder) => caquetar, blagar, blagassar, blagassejar, jacassar, jagassar, javassar, chapilhar, devisar, papotar, plaidar…
    ◊ clavaire (trésorier) => tresaurèir/tesaurèir
    ◊ clucas (lunettes) => lunetas
    ◊ çò purmèir (tout d’abord)  => en purmèir, en prumèir, en permèir, en premèir.
    ◊ còla (équipe) => equipa
    ◊ corric (courriel) => corrièl
    ◊ dab [dab] (avec) => damb/demb
    ◊ se debanar (se dérouler, se passer) => se desrotlar, se passar, se tenir, àuger lòc
    ◊ debuta (début) => debut, començament
    ◊ dèca (faute) => marganha, fauta
    ◊ demesir (diminuer) => demingar, daverar
    ◊ desaparéisher (disparaître) => disparéisher (/disparéixer)
    ◊ desbrembar, desbrombar (oublier) => aublidar
    ◊ dessenh (dessin), dessenhar (dessiner) => dessin (dessin), dessinar (dessiner)
    ◊ discutida (discussion) => discussion
    ◊ dralha (trace, voie tracée) => tralha, tralh, trolha, piada
    ◊ edat (âge) => atge
    ◊ empont (scène, estrade) => estrada (estrade), empont (échaffaudage)
    ◊ encargat de (chargé de = qui a la misson de) => cargat de, carcat de
    ◊ encastre (cadre) => cadre
    ◊ enganar (tromper) => se trompar, se borrar
    ◊ ensajar (essayer) => assajar
    ◊ entresenhas (renseignements) => rensehaments
    ◊ eslissar (glisser) => lincar, limpar
    ◊ esmauvut (ému) => esmovut
    ◊ esperit (esprit) => esperit/esprit
    ◊ estrambòrd (enthousiasme) => entosiasme
    ◊ farlabica, farlabicat (désigne ce qui est non authentique, fait de toutes pièces) => traficat
    ◊ fin finala (finalement) => a la fin dau conte/compte, en fin de conte/compte, finalement
    ◊ frais (frais = dépenses)=> frèts, despensas
    ◊ gaujós (joyeux) => joiós
    ◊ gavidar (guider) => guidar
    ◊ gessit (issu) => eishut (/eixut)
    ◊ govèrn (gouvernement) => govèrnament
    ◊ grèpia (crèche) => gripa, crèshe (/crèxe), minjoara
    ◊ ja (déjà) => dejà
    ◊ hestenau (festival) => hestejada
    ◊ las (les) => les es bien evidentament la solucion logica !!!!
    ◊ londanh (lointain) => lunhtan
    ◊ mairetat (mairie) => mairia, ostau de vila
    ◊ medish (même – adj.) => mème, medís
    ◊ mercés, mercé, mercèi (merci) => mercí, mercís, mercia
    ◊ mercejar (remercier), mercejament (remerciement) => remerciar (remercier), remerciament (remerciement)
    ◊ mesclar (mélanger) => barrejar, boirar
    ◊ ne, n’ (en – pronom) => ne’n (reduplication de ne)
    ◊ nomenar (nommer) => nomar
    ◊ pagina (page) => paja, patja
    ◊ pas jamèi (jamais)  => jamèi
    ◊ parçan (région, environs) => region, contrada
    ◊ partejar (partager) => partatjar
    ◊ pegasolet (autocollant) => autòadesiu (auto-collant), colar (coller), pegar (poisser)
    ◊ pertocar (concerner) => concernar, concernir
    ◊ pialat (tas), apielar, amolonar (entasser), a pièlas (à foison) => patòc, pilòc (tas), apatocar, apilocar (entasser), a patòcs, a pilòcs (à foison, en pagaille)
    ◊ poblant (habitant) => abitant
    ◊ pr’amor (parce que), pr’amor de (à cause de) => percequé, perqué
    ◊ prèmi (prix = distinction) => belèu que faudré adoptar prèmi (distinction) pr’hèser la diferença damb prètz (coût)
    ◊ premsa (presse) => prèssa
    ◊ prèp (près) => près
    ◊ prigond (profond) => prigond, prihond. A Marmanda, prigond, prigonda (profond, profonde) e prigondor/prigontor (profondeur)
    ◊ pujar (monter) => montar
    ◊ quasèrn (cahier) => caièr
    ◊ quitament (même – adv.) => lo quite, la quita
    ◊ reivindicar (revendiquer), reivindicacion (revendication) => revendicar (revendiquer), revendicacion (revendication)
    ◊ se remembrar (se souvenir), remembri (souvenir) => se sovenir, se sovèner (se souvenir), sovenir, sovèner (souvenir)
    ◊ repotegar (radoter, grommeler…) => rimonar (grommeler, rouspéter, repapiar (radoter, rabâcher)
    ◊ ressorga (ressource), sorga (source – sens fig.) => ressorça (ressource), sorça (source)
    ◊ la rèsta (le reste) => lo rèste, lo restant
    ◊ result, resulta (résultat) => resultat (résultat)
    ◊ revirar (traduire) => traduíser, tradusir
    ◊ salhit -> cf. gessit => eishut
    ◊ sancèir (entier) => sancèir (sain, intact, pas abîmé), entèir, empenat (entier)
    ◊ sentit (sentiment) => sentiment
    ◊ sesilha (séance) => seança
    ◊ seuva (forêt) => haurèst, bòsc
    ◊ si (soi) => se
    ◊ sicut (sujet) => subgèct
    ◊ sordèir (pire)  => pire
    ◊ soscar (réfléchir), soscadissa (réflexion) => refleshir (/reflexir) (réfléchir), refleccion (réflexion)
    ◊ subèr (super + adj/nom) => sus
    ◊ talhèr, talhèir (atelier) => atelièir
    ◊ telefonet (téléphone) => telefòne portable
    ◊ temeruc (craintif, timide) => crentiu, vergonhós
    ◊ tèrratrem (séisme) => tremblament de tèrra, seïsme
    ◊ testimòni (témoin), testimoniar (témoigner), testimoniatge (témoignage) => temoèn (temoin), temoanhar (témoigner), temoanhatge (témoignage)
    ◊ tòca (but, objectif) => pit (but, objectif), èster sau pit (cf. Palay, toucher au but)
    ◊ tot, plaçat après lo nom (la vila tota) => plaçar tot en prumèir.
    ◊ totun (cependant, pourtant, quand même) => egau, pertant, çaquelà, pr’aquò, taplan
    ◊ trapadèra (piège) => tracanard
    ◊ tremolar (trembler) => tremblar
    ◊ se trufar (se moquer), trufandisa (moquerie) => se mocar (se moquer), risèia, escarni (raillerie, moquerie)
    ◊ uflar (gonfler) => gonflar
    ◊ vàder, vàser (devenir ; rendre = faire devenir) => vàser/vàder = nèisher (naître) mès tabé « profiter », « bien pousser » en parlant d’una planta
    ◊ vam (élan, entrain) => lanç
    ◊ vertadièr, vertadèir (vrai) => verai/vrai
    ◊ la vita vitanta (la vie quotidienne) => la via quotidièna/quotidiana
    ◊ vuide (vide) => voit
     
     

  4. Pèr dit :

    desfaus? Defaus ?

  5. Pèr dit :

    *fonccionar? Funcionar (dobla c etimològica mas non prononciada)

  6. Pèr dit :

    sutgèit se deuria escriure subgèit? (semicultisme)

  7. Pèr dit :

    Prigond se pronóncia [pri(g)un] doncs perqué damb T finau

  8. Pèr dit :

    Sedença me par mèi confòrme au gascon que « seança »

  9. Pèr dit :

    Cohin o con·hin(h)?

    • Lo Sarmonèir dit :

      Con·hin, solide. (Mès demb atraccion dau francés « coin »). A notar tanben qu’en marmandés (en garonés en generau), la « h » es muga.

  10. Pèr dit :

    En rossilhonés un defals ven del plural analogic de defalts. N’es pas bric un francesos mès en estàndard qu’es defalt o defecte

  11. Pèr dit :

    https://oc.m.wikipedia.org/wiki/Lengadocianisme

    Que cau ahíger ‘Ajustar’ per hornir, ahíger, ‘Probable’ per Benlhèu, ‘estabosir-se’ o estabosí’s per esvaní’s, estabosí’s, ‘Lo Puèg de Lescar’ per Lo Puei de Lescar

    • Lo Sarmonèir dit :

      « Probable » exista en gascon septentrionau (diccionari dau BACT, 1994).

      PS. Per tant que pusqui me vantar de n’en estar una sorça, sui pas l’autor d’aqueth article wikipedia.

  12. Pèr dit :

    Per Trapadèla qu’es necite saber l’atestacion d’aqueth mot

  13. Pèr dit :

    Que sui l’autor deth article çai-sus

  14. pèir dit :

    Qué pensas de « escaduda » « revirar/revirada » e « escasença »?

    • Lo Sarmoneir dit :

      - REVIRAR/REVIRADA : per jo, vòu diser « retourner » e pas « traduire ».
      - ESCASENçA : per contra, cresi qu’exista en vasadés. Me fadrà verificar
      - ESCADUDA : n’utilisi pas ‘queth mòt mès per jo, en gascon septentrionau, lo radicau escad-/escas- correspond à la nocion de « par hasard, il se trouve que, ça tombe bien, ça tombe ainsi, … » e pas de « réussite » coma ec pòdem trobar. Mès harèi de recèrcas sus aquò.

  15. Pèir dit :

    Trapam girar en catalan ancian e benzène Virar en oc ancian per traduire, e en occitan modèrn es una creación inutila per censat fugir lo francés

  16. pep dit :

    Qué pensas del mot « estatjan(t »?

  17. Lo Sarmoneir dit :

    Èi botat la transcripcion de Grateloup dens un novèth article, vist qu’èra pro longa e un pauc hòra dau sutgèit.

  18. Pèir dit :

    Benlèu e non « benzène », puta de corrector automatic…

  19. Pèir dit :

    Veni de trobar dos exemples per « debanar » sens figurat :
    - un dins lo diccionari de Mistral, citacion d’Arnavieille (fin 19en) : « Lous brindes se debanèron au mitan de l’enavans felibrenc ».
    - un autre dins Alexandre Langlade (fin 19en) :  »
    « quante tableau ! A soun ime vesent de lounga se debana ! »

    Donc largament avans leis Occitanistas, e encò d’autors qu’escrivián pas particularament « francés », subretot Langlade.

    E un dei sens donat per Mistral « débiter des paroles », « dérouler une histoire » es ja un sens figurat.

  20. Pèir dit :

    Òc, propan o propan?

    E perqué non « escriptura »?

  21. Pèir dit :

    Unflar es la notación estandard, doblet fonètic de Enflar

  22. Pèir dit :

    Libre o Liure? (adjectiu)

  23. Pèir dit :

    « sentit » en catalan es lo « sens/sen(h) » (ancianament lo « seny » com dels « senys corporals » fr. Les sens).

  24. Pèir dit :

    Amira (fr. But) es un lengadocianisme o un barbarisme?

  25. Degun dit :

    A filh de lop, un bon article ! Mercés/mèrci beucòp.

    L’i a tot plen de mots girondins que son comuns emb lo lemosin. Tè, boirar per exemple o blagassar (disem tanben bargassar o platussar, o far clapeta).

    Remarca : en Lemosin, disem la mairariá/merariá per l’ostau de vila.

    • Lo Sarmoneir dit :

      Quauques auts exemples : filh de lop, sagrunada (cresi que se ditz en Perigòrd, cf. sabronada), daus-uns-còps, caborna/cabòrna/cabornut, uishar, jau, …

  26. Pep dit :

    Environa (femenin o masculin!) : environament o medi

  27. Pep dit :

    Desfí (fr. Défi): ?

  28. Peir dit :

    *Sedença: per session o sesilha

  29. Pep dit :

    Surgeon en anglés= surjan

    Quadern es inspirat del catalan tanben

    Prepause lo mot passa-pertot neoccitan Fargar, a evitar franc per dire ‘forger’ de segur

  30. Pep dit :

    Mirar en gascon sèrva lo sens de « contemplar, admirar » (mas pas admirar au sens figurat, com tampòc Arremirar)

  31. Pèir dit :

    Josiana Ubaud : « la darriera mòda lexicala es « sedença » en plaça de session (ò sesilha) : es pasmens
    session dins totei lei lengas romanicas »

  32. Pèir dit :

    « lo començar » : lo començamemt

  33. Peir dit :

    Quadern cf. catalan e Sedença me pensi qu’es una invencion/adaptacion del francés

    Lunhdan, arcaïsme rar em plegat per Bodon
    http://lengas.revues.org/348?lang=oc#tocto2n19

  34. pèir dit :

    « La confusion entre identitat sociala e identitat individuala permet ai renaissentistas de clafir la lenga que parlan de formas fantasmaticas (…)

    d’exemples a bodre dins lo lexic generau : fica* per ficha, sorga* per sorsa, discutida* per discussion, disque sarrat* per CD/disc compacte ; trapar qu’enebís trobar, balhar qu’enebis donar, etc

    http://books.openedition.org/pulm/1024

    • Lo Sarmonèir dit :

      Per « donar », aquò depend daus dialèctes. Notadament en Gasconha « prihonta », cresi pas que « donar » siqui endogène. Après, en lengadocian, OK.

      Per « sorga », aquò’s interessant : cresèvi que ‘quò’ra un vrai mòt lengadocian e n’en es pas ?

    • Jan l’Aisit dit :

      « balhar » qu’ei la forma normau a Dacs au mensh.
      Entenut au Café du Commerce, d’un tipe qui volè dessinar un plan :
      — Balha un papèr !
      Deu pair a casa :
      — E’m vòs balhar la man ? (= ajudar, « donner un coup de main »)

  35. pèir dit :

    encastre: en francés coma en espanhou e catalan lo sens figurat es recent:

    Marc

    3. Bastiment que limita una porta, finestra, quadro, mirall, etc.; cast. marco. Retratos ab march ovalat, Vilanova Obres, iv, 71. El va sentir que topava amb el marc de la porta, Massó Croq. 146. || 4. a) Bastiment d’una sivella (Barc.).—b) Motlle per a fer teules (val.); cast. galápago.—c) Motlle per a fer rajoles; cast. gradilla.—d) Barra o barres que limiten exteriorment una serra de serrar; cast. marco. Una serra hun march hun scalpre e una gúbia, doc. a. 1433 (Arx. Patriarca de Val.).—e) Part del timó on va fixat l’arjau i que sosté el tascó.—f) Estómac del porc (Sort). || 5. fig. Límits que encerclen un espai; allò que es veu al voltant d’un objecte; cast. marco. Li besa els polsos que ornen com marc sedosos rulls, Atlàntida viii. Té el firmament per marc, Canigó iv. I al volt dels ulls se li fa un marc negrós, Sagarra Comte 45.

    • Lo Sarmonèir dit :

      Au segur, mès la question es de saber se « encastre » existèva en gascon (e notadament en gascon septentrionau), quau qu’èsti son sens. Benlèu au Moièn Atge…

  36. Pèir dit :

    Tre / Tre que: (au)tanlèu (que)

    Dauvuns, embarrassats per aqueth “dès” deu francés, qu’emplegan, quan ne segueish pas un vèrbe, lo mot lengadocian tre (abreviacion d’entre). Atau qu’escriven causas com: *tre las annadas 1970, o *tre lo matin.
    De mei, a l’article entre(1) deu TdF, que podem constatar que dens tots los emplecs d’entre dab lo sens deu francés “dès”, un vèrbe que segueish. En lengadocoan, qu’ei donc autant incorrècte com en gascon d’escríver tre las annadas 1970 o tre lo matin.

  37. Pèir dit :

    jà > ja Dejà es lo sol mòt balhat per lo diccionari de Per Noste, qu’es pertant una sommitat en matèira de normalisacion !

    Cochant > ponent ‘Quò’s ridicule ; vos citi las traduccions de est dens lo diccionari de Per Noste :

    1. oèst. /(soleil couchant) sococ. // 2. (appell. traditionnelles) envèrs | denvèrs ; l’arrèr ; lo darrèr ; la part darrèr ; caparrèr.

    Lemita > limit Utilísam lo -e de sosten de manèira sistematica en nòrd-Gasconha. E lo -e- que me remplacèretz per un -i- a lo merite de s’alunhar deu francés tant s’èsti !

    Montra > mòstra Mostrar me sembla redde lengadocian !! A la lemita, aimi milhor qu’èsti remplaçat per mustrar/moishar/muishar qu’èra atestat au XIX° dens Bernard VIGNEAU, Lexique du gascon parlé dans le Bazadais.

    Pròishe > pròche Gabaisheria > Gavacheria Dísem [ʃ] e non [tj] !

    Autorota > autoestrada Fau pas possar…. Jamèi n’am dit, en Gironda, estrada per rota. Lo mòt non francés, ací, es caminassa, benlèu caminau, o encara carrèira

    Junes > joens Accèpti la correccion, perce que joens es sud-girondin, mès fau saber que junes es la fòrma nòrd-girondina. S’agís d’un polimorfisme lexicau : se june èra sonqu’un gallicisme, perqué n’auré pas contaminat lo Vasadés ?

    Gausha > esquèrra Gausha es un gallicisme, d’acòrd, mès implantat dempui bèra pausa en Gasconha.

    Durable > sostenable Lo dictionari de Per Noste balha sonque duradís,-issa. E aimi mèi escríver duradèir qu’es mèi dens l’esprit nòrd-gascon que non pas sostenable que sòna catalan o espanhòu, benlèu.

    Au mens > aumens Pas fòrt utile, mès passa….

    Mèsme > quitament Quitament es encara un d’aqueths mòts d’occitan normalisat que tots los occitanistas disen mès que nat locutor naturau ne comprendré. Exagèri benlèu, mès me sembla – au mens dens ma region – una aberracion. Per contra, per díser même la bouteille, etc., diràn la quita botelha. Vau donc remplaçar aquò per las gents [...] au quite abatatge.

    Jan > Joan Joan ne se ditz briga en nòrd-Gasconha, e alhurs ne’n sui pas segur tanpauc. Mès passa encara ; lo o pòt estar muc.

    Istuèra > istòria ‘Quò’s volentari, per jo, d’escríver istuèra : n’a pas lo mème sens qu’istòria : petitas istuèras vs la granda Istòria !

    Bòis > bòscs Aujúretz rason de remplaçar bòis per bòscs dens aqueth cas, perce que designèva l’estenduda d’aubres e que los dus mòts se disen a nòste, mès bòsc es lo mèi corrècte. Egau, per designar la matèira, emplégam sonque bòi.

    Avant > abans Avant n’es pas un gallicisme mès una auta façon de s’exprimir. En Vasadés – e alhurs -, se prononça [a'wan], çò que pròva qu’i a un v a l’escriut.

    Atelièr > talhèr Se atelièr es un gallicisme, talhèr es un catalanisme, coma ec montra J. Laffite dens sa tèsa (sa tèsi, en normalisat !). Amèi la terminason -èr n’es briga nòrd-gascona.

    Joseph > Josèp En Vasadés, se ditz Jausèth ; ‘quò’s atau qu’es signat un tèxte deu quite J. Remaut.

    Plusiors > plusors Èi milhor aimat remplaçar aquò per mants, que se disèva en bordalés.

  38. Pèir dit :

    Sancès (sancèrs?) : san; perfieitament conservat (Glossari de l’edicion de 1994 de borrida agatenca http://www.jfbrun.eu/lengadoc/bfloret.htm)

  39. Pèir dit :

    En Aran s’emplega Sedença per lo francés Siège (figurat, coma en « siège social »)

  40. pèir dit :

    Apitar: montar, construire, penjar quaucòm en haut (fr. percher). Ven de pit (fr. piton, piédestal, but de jeu) http://www.gasconha.com/spip.php?page=paraulas&debut_principale=192#pagination_principale

  41. Pèir dit :

    ‘Poblant’ poiriá èsser un encrotzament d’abitant amb POBLADOR: Aquell que ve a poblar, habitar; fundador d’una colònia. « … e dona li tot poder que pogues tota la illa donar a pobladors cathalans e que de bona gent poblas la illa. »
    Muntaner, Ramon Crònica (Muntaner) (ed. A. Bofarull, 1860) Cap. CLXXII. Lexic Faraudo

  42. Pèir dit :

    « atau que » es corrècte pel francés « ainsi que » o « tel que »?

    • Lo Sarmoneir dit :

       »Atau que » =  »ainsi que » ( »los afars èran damorats atau que los avèvi sarrats ») encara que disin pulèu  »(a)tau com(a) »

      Mès  »atau de » per díser  »per fin de, ende  » (fr.  »afin de ») es un barbarisme, a ma coneishença. Atendi d’auger la pròva deu contrari ; se l’atz, serí interessat !

  43. Pèir dit :

    *quitament se: encara que
    *pas quitament: pas solament (explicats aicí http://diaperdia.centerblog.net/m/6488053-deu-bon-emplec-de-de-determinant)

  44. pèir dit :

    « CATANYOL dens lo « Dictionnaire français-occitan (gascon): « valise nf valisa; maleta. »

    Perqué dar « maleta » se lo mot ei « valisa », plan atestat tant dens la lenga parlada com en literatura ? E sustot, perqué créder qu’ei pro bon catalan tà estar un mot qui los occitans e poscam emprontar?

    Ua maleta n’ei pas ua valisa: « Sabí pas que lo Doctor se hadè guardar dens l’ostau deus Peiricats ua maleta de cirurgia. » (Bernat Manciet)

    La qualitat deus diccionaris francés-occitan qu’ei deplorabla. »

  45. pèir dit :

    Perqué Parçan es pas bon?

    • Lo Sarmoneir dit :

       »Parçan », e tabé  »quitament », que pensèvi inadeqüats en nòrd-gascon, son en realitat atestats (lo prumèir en Vasadés dens lo dicò de Vigneau, e lo segond l’èi trobat recentament sèi pas mèi ont).

  46. pèir dit :

    *hestau/hestenau existís en gascon? Es lengadocian festanal/festenal (festa+an). Festival es un anglicisme.

  47. pèir dit :

    « mesprés de tota cossideracion » > mesprÈTZ de tota consideracion (cultisme, pop. Cossirar).

    Per qué pas MeNsprètz?

  48. Pèir dit :

    Normativament que s’escriu:

    mespresar > mesprètz (amb E dubèrta, et TZ que ven de Prètz)
    coNsideracion (emai lo -n- se pronóncie pas, es un cultisme)

Laisser un commentaire

Votre adresse de messagerie ne sera pas publiée. Les champs obligatoires sont indiqués avec *

Vous pouvez utiliser ces balises et attributs HTML : <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>

 

Luxeetvolupte |
Actuel |
Newyorkcity2012 |
Unblog.fr | Créer un blog | Annuaire | Signaler un abus | Insidelayers
| Lanouvelleperspective
| love star