LOU SARMOUNEY / LE JHACASSOUS

  • Accueil
  • > Archives pour février 2013

12 février 2013

Acrostisha en gascon bordalés

Classé dans : Au hiu deus jorns,Literatura — Lo Sarmoneir @ 20 h 23 min
Me’n a falut bien chic – te veire – per tombar
Amorós. Sonqu’una votz, un ulh
Rai d’òr dau cièl que miralhi a lampejar
Jo qu’assagi, sus lo pujaduir
Oblidant tot, de te raspar una estincèla
Ronci las mans, cèrqui un poton.
Ivèrn dèisha mon còr !(1) Me respondràs-tu, bèla ?
E m’aufriràs quauquarrés de bon ?

 

(1) Aquò’s a díder : que quauquarrés de caud (l’amor recebut, en l’ocurença) plenhe mon còr.

 

G.Balloux

 

varianta :
Oblidant tot, de te raspar una lagina
Ronci las mans, cèrqui un poton.
Ingrata sigues pas, dòna-me donc un signe ;
E m’aufriràs quauquarrés de bon ?

A la hèira de Labrit

Classé dans : Lanas,Literatura — Lo Sarmoneir @ 9 h 47 min

Aqueth ahar que s’es passat a Labrit, qu’i a quauquas annadas, e vertat qu’es. Qu’i avè, lavetz, cada ivèrn, ua hèira aus ases e a las saumas. Los lanusquets qu’i arribèvan, dab aqueth bestiar, de pertot avant : de Lucseir, deu haut-lana de Lencoac, de Caishen, de Canencs, de Sabras, de Porseguèra, de Garen(h), e benlèu de mèi lonh enqüèra.

Tots los asoèrs de la contrada qu’èran a Labrit, aqueth jorn, los uns entà véner, d’auts entà crompar, o entà trocar, e quauques-uns entà espiar.

De ‘queth temps, un ase costèva pas hèra car. Qu’èra mèi aisit a atalar e a maserar qu’una cavala… e s’èra tilhut e valent, que hasè l’ahar.

Aqueth ditjaus, a Labrit, sus la plaça, qu’i avè hèra d’òmis, tots vestits d’ua belosa, lo capèth sus lo cap e los esclòps aus pès. Qu’i avè tanbenh, dehens la glèisa vesia, «l’Adoracion» e hèra de monde a la mèssa de haut jorn : quauques mossurs, hèra de
hemnas, la genessa, los còishes e las mainadas. A mijorn, las clòishas que trangan e la glèisa que’s vueita. Lo tropèth deus messèrs que s’esperraca.

Entà banlèu, los curès que hèn, eths tanbenh, la sortida. Que son lusents, Diu mercí!
Cadun que s’a hicat la soa mèi beròia sotana e lo grand shapèu negue en plaça deu calòt. Quantes son ? Pròishe d’una dotzena arrond lo de Labrit e que hèn de cap au presbitère. Ah, los gus ! que’s van ataular e, tots amassas, har un chap dab bolhon, borit, sauça, rostit e tortièra…

La coada de curès que camineja. De tot costat, qu’i a ases, saumas e asoèrs qui hèn istoèras. Hèras que saludan en se tirant lo capèth. Digun ne gauseré tirà’us janglas.

Entà banlèu, los curès que passan au ras de tres o qüate «pòpes». Que son de Lucseir… e a Labrit qu’an balhat aus òmis de Lucseir lo shafre de «pòpes». Los «pòpes», eths, qu’apèran «pires» los de Labrit e pòpes e pires que son amics com cans e gats.  Perqué ? Digun n’at a sabut, mès qu’i a hèra pausa que se son despudits.

Dens aqueth escòt de «pòpes», qu’i a l’Auguste de Batarrièra. Que pòden cercar a dètz lègas arrond Labrit entà trobar un trufandèr com eth. Entà espatar tots los heirèrs, que crida :

- Tè, uei, ací, i a pas  sonque ases e curès !

Qu’i a quauques pòpes qui s’escanan d’arríser de ‘quera peguessa. Mès lo curè de Labrit que s’arrevira austanlèu de cap a l’Auguste e los sons amics.

- Vam véser, vosauts ! Qu’ètz curès, mès a-on ? Ne’vs avisi pas… Pas  per ací, benlèu…

L’Auguste que tira lo roge e que respon en mequejant.

- Mès…  mès, nani ! Som pas curès… briga curès… Que som… de… de  Lucseir !

- Lavetz,  qu’ètz ases !  E los mèi famús de tots los qui son ací, uei, a  la hèira de Labrit !

- E ben, aqueste còp, «pòpes», que’vs an beròi gahats a l’arratèr ! ce’us crida lo Janti de Capbueu, un pire qui n’a pas «lo hiu a la lenca».

E tots que’s foten de l’Auguste de Batarrièra e tanbenh de tots los pòpes qui son a  la hèira.

11 février 2013

L’esclançon

Classé dans : Au hiu deus jorns,Ecologia, natura,Entre Duas Mars,Tradicions populàrias — Lo Sarmoneir @ 13 h 56 min

Los Cahiers de l’Entre-deux-Mers, fòrt variats e interessants, creats en 1994, an coma desfaus d’hèser passar « a la trapa » (se me pàssatz aquera expression) la cultura gascona, dejà bien ‘teuna’, de l’Entre-duas-Mars. Egau, pòden i trobar quauquas brigalhas. D’abòrd aquesta dishuda (que vingré aparentament de Sent Andriu dau Bòsc) : Margarita vai a la mèssa quora es dita, au marcat quora es barrat, a la hont quora es mijorn.

Mès èi causit de traduíser ací la fabricacion de l’esclançon (o esclancon), un piège a ausèths. Lo mòt es puslèu creonés, en Benauja se ditz escaceta (tanben escacita en garonés).  Assagi d’ec hèser coma s’èra un vielh bordalés que contèva, pusqu’es lo cas mès ec hasut en francés.

 

Esclancon, piège cruèl per los audèths que se dèishan préner. Nom que me rapèla mes premèiras vacanças a mons grands-parents, bordilèirs a Linhan de Bordèu en 1907-1908, avèvi 8-9 ans. Piège simple, que mon papè hadèva per me distrèire. Una branca sopla d’aulanèir o de bordèna, traucada  a un  cap per un hiu de fèrt rogit au huc e una cordeleta en doble, que, tenduda, hadèva ressòrt, un nòi sus aquela cordeleta a 10 cm de son extremitat, de la ppart dau trauc e podent colissar, un bòi de 2 cm retenent l’extremitat de la cordeleta, de les còishas hèitas au cotèth aus bons endreits, un bocinòt de bòi de 7 cm pus o mens, talhat a plat a una extremitat e damb duias còishas a l’autra, un peu de shivau e una sauterèla viventa son tanben necessères.

Per ténder l’afar, sufís d’apoiar sus un bot de la branca, de tirar la cordeleta, lo nòi au dehòra, de cunhar la branquilha de 7 cm devath lo nòi e d’ubrir l’extremitat dobla de la cordeleta sau bòi, tinguda ubèrta per las còishas que fòrman de les alas de parpalhon ; estacar la sauterèla damb lo peu de shivau, lo fixar per una còisha a 5 cm au dessús de la branquilha.

L’esclançon se pausa lo lòng de les brèdas e de les sègas. L’audèth, vedent la sauterèla, pausa sus la branquilha, son pes la hèi tombar, la  còrda se tend e l’audèth damòra pris per una pauta. En fin de tantòst, après auger corrut la campanha, mons grands-parents trabalhant aus camps, hadèvi la virada daus pièges, e damb una certèna emocion, prenèvi los praubes petits audèths, encara vius.

Jan René Deluga, neishut lo 20.02.1899

La hèira de la Bohèira

Classé dans : Lanas,Literatura — Lo Sarmoneir @ 13 h 15 min

En gascon de Ròcafòrt (40) – reculhit per Georgette Laporte-Castède.

Qu’es  un dimeishe ser, deu mes de junh.
A l’escurada, lo Segond de las Horticas que hè l’arribada au son casa e que ditz a la soa hemna :
- Doman, a tres òras, cau que foti lo camp !
- E a-on, tan lèu ?
- Que voi anar a la hèira de la Bohèira !
- A la Bohèira ? Qu’i as coentas ?
- Que voi anar véser un còp la hèira aus mulets !
- Tè ! Denc adara, qu’ès estat boèr ! Vòs estar mulatrèr ?
- Non, non ! Mès qu’èi hèit lo convienut dab lo Felix de Garpat. Que cau que sii au son casa avant tres òras e mieja. Qu’atala la cavala a la carriòla e que ns’en vam.
La Celestina, la hemna deu Segond, n’es pas briga moèra. « Ba, ce’s pensa, aquò que deut estar quauqua marcadiòla hèita au bistròt qüand los òmis son un chic pompètes. » E que’s pensa tanbenh que lo Second, un còp sopat e plan dromit, que s’aubliderà la hèira de la Bohèira.
Mès, hèra avant lo cantic deu hasan, lo son Segond que’s deishida, que’s lhèva, a tastas, que’s fot los pelhoèrs de tot anar, e shens díser arren a la Celestina, que s’escapa.
Aquesta, hèra mau lunada, que’s lhèva pro viste après… Va pas har hrèita de coentas : los mainatges, lo hen a téner e a auguerar, los bueus a estramiar…
La jornada que passa, la nueit qu’arriba e lo heirèr n’es pas enqüèra arribat a casa. La mair que hè sopar los mainatges e que’us anisa. Era qu’aten.
« Va tornar banlèu ! ce’s pensa, la prauba d’era. Qüand va a las hèiras de Sent Justin, en aquesta òra, tostemps qu’es ací. Mès la Bohèira, solide, qu’es hèra lonh. E se, ende tirar au dret, lo Felix a gahat capvath los piadars quauque maishant sendèr, se son benlèu esbarrits. »
La prauba hemna que’s hè hèra de maishant sang. Entà totara que se’n va au lheit, shens clavar la pòrta « de devant » e que dèisha aubèrta la de la soa crampa.
La praubina que vorré tant poder adromí’s, mès i arriba pas.
De cap a duas òras, que va enténer quauqu’un estornedir devant la pòrta de dehòra e har anar lo flisquet.
« Qu’es eth ! ce’s pensa. Totun ! »
A tastas, lo Segond qu’arriba a la crampa, que trabuca au lheit, que’s tira lo veston e las culòtas… e que s’anisa. A penas esloncat, que’s fot a dromir, e a roncar, a roncar ! Dab aqueth roncaire au costat d’era, la Celestina pòt pas har un bèc : que vira e que viròla dehens lo lheit, mès l’aut ne’s deishida pas. Portant, soent, qu’es, ce ditz, pro maishant dromidor. Mès, adara, qu’es shord : arren ne’u hè deishidar : ni la pendula qui truca tres òras, qüate òras, las miejas…, ni lo hasa, qui canta a grand plen cap, ni las polas qui apèran e los polòis qui horholhan per devant la pòrta deu dehens.
Har qué ? Que hè lutz ! Lhevà’s que cau, pardí ! E la Celestina que’s lhèva, que’s hica lo devantau. Ò, hè pas com un gat, mès l’òmi que dròm e que ronca tostemps.
La hemna , tanlèu dehens la cosina, qu’aubre la pòrta, la mitat, lo haut, e çò que veid ?
Dehens lo devant de pòrta, la poralha, tota la poralha qu’es aquí : las polas, los polòis e lo hasan qui acossa ua bèra polarda.
Qüand es tornat, lo Segond que s’a desablidat(?) de barrar lo batenòt e l’aujami, ahamiat, qu’es aquiu. Que va de que víver… e que lordeja hèra…
Lavetz, la hemna que’s gaha la bareja pitada darrèr la pòrta, qu’aubre lo batant deu hons e qu’amaga d’at voler tot estambornir. Tots e totas que hugen… sonque lo hasan pitat sus la beròia polarda e qui vòu, a tot prètz, acabar l’ahar. La Celestina que l’envia la bareja e que’u crida.
- A, tu i èras pas, ger, a la hèira de la Bohèira !
Patatràs ! Lo manshe de la bareja s’es croishit. Lo hasan destrauviat que s’escapa dab la polarda.La dauna que s’amassa los tròç, que crida au mèste :
- Entenes feniantàs ! Lo nòste hasan qu’es esberit, eth ! L’i vesós, tu, ger a la Bohèira ? Non, n’èra pas a la hèira… Qu’èra ací, dab jo. E que s’es lhevat de d’òra. Anem, lhèva’t tu tanbenh, e viste ! Feniant ! Capon ! N’i aniràs pas unhaut còp a la hèira de la Bohèira !
 

Caracteristicas : [b] per -v- ; [ə] per -a.

8 février 2013

Catalinòta

Classé dans : Entre Duas Mars,Musica e cançons — Lo Sarmoneir @ 23 h 59 min

Madirac, colectatge 1982 :

Catalinòta a lo pè petiton, ladondena, lo pè petiton ladondon
-Catalinòta a lo ventre flasquet
-Lo nas moquirós
-Los ulhs laganhós
-Los peus pedolhós
-A lo molet bien hèit
-A la cuisha grosseta
-La cama corteta,
-Lo pè petiton, ladondena, lo pè petiton ladondon
 
A. Viaut, « L’Entre-deux-Mers et son identité linguistique », L’Entre-deux-Mers à la recherche de son identité, Actes du Second Colloque, 1990.

7 février 2013

Dens las tralhas de mons aujons !

Classé dans : Au hiu deus jorns,Istòria — Lo Sarmoneir @ 21 h 40 min

Lo genealogista sap que la via pòt li reservar quauques amusaments.
L’an passat, – a Bordèu – damorèvi ruia Kléber, on viscut en 1917 la mamè de la mamè de mon papè, qu’avèva pas lunh de 80 ans. E adara, damòri ruia Fonfrède, on neishut la rehilha d’aquesta – donc la mamè de mon papè -, Jeanne HORGUES (neishuda Augé). Cada jorn, travèrsi la ruia Lafontaine on trabalhèva pus o mens coma gobernanta dens una familha de peishonèirs aisats ; e per anar préner lo tram, preni la ruia Georges Rioux on vivèva après la Liberacion, avant de partir s’establir a Marcilhac. Per çò qu’es deu papè, trabalhèt pendent l’Aucupacion coma aprentit mecanician dens un garatge cors de la Sòma, tot a costat tanben, donc ; e quòra èra drollet e que carguèt la gala (la ronha), angut a l’espitau deus mainatges qu’es, ec sàbetz benlèu, l’ostalàs sus la plaça de l’estacion Bergonié. Mès ‘quò’s pas lo tot… rebombissi ! Èi un « re-oncle » a la mòda de Bretanha, ingeniur, qu’instalèt, ce disen, lo prumèir microscòpe d’aqueste institut ; sa fimèla, aprenent que la trompèva damb una secretària de l’institut, se gitèt dens la Garona desempui lo quai de Brazza.
Dens lo mème quartèir, ciutat Grateloup, Simiot, ruia de Bèglas, ruia Dublan, ruia Mercière, ruia Eugène Ténot, andròna Salé ; e en faça (quartèirs Sent-Miquèu e Senta-Eulàlia), ruia Magendie, ruia Moulinié, ruia Senta-Caterina, ruia Andròna, ruia Camille Sauvageau, ruia Bergeret ; mèi lunh encara, ruia Charles Marionneau o ruia dau Palais Galian… ; Talença, Gradinhan, lo Boscat, Vilanava, Aisinas, Brujas,… esturen autant de lòcs de via deus membres de la familha de mon grand-pair maternau.
Sons quate grand-parents aujuren cadun lur istoèra, que s’acabèt a Bordèu, solide. (o a Talença !)
1- Un maçon de la Cruesa e una Corresiana se rencontrèren a Bordèu on se maridèren en 1864 ; damorèvan sus la plaça de la Victòria, on se tròba adara lo bar « Theatr’Ô ». Aquò hit lo prumèir papè, Jules BALLOUX.
2- Dus bas-medoquins (de Galhan  e Sent Arlòdi) se maridèren a d’Aisinas en 1871. Eth èra vailet en çò de M. de Riunègre (cresi). S’establiren a Bordèu pusqu’i neishut lur hilha, Blanche DAUDANIEU.
3- Un vailet de pairs aragonés e una gojata deu Baish Ador se maridèren a Talença en 1895 – avèvan dejà aujut dus dròlles, dont Ferdinand HORGUES.
4- Un talhur de pèira deu Brageiragués e una gojata deu Bassin se maridèren a Bordèu en 1881 (o 82 ?) : aquò balhèt, donc, Jeanne AUGé. Ladita Bogesa vivèva a Bordèu desempui las annadas 1865. D’aqueste bòrn, i aujut una descendença de dockèrs e de recardèiras.
Brèf, som en plenh còr deu Bordèu popular deus XIX e XXe siègles.
Bon desser !

5 février 2013

Pègarias sus la religion

Classé dans : Au hiu deus jorns,OPINION — Lo Sarmoneir @ 11 h 58 min

Vèni de lugir, per curiositat, un site catolic. Res d’esmiraglant : somission avugla a Benèit XVI, prepaus sus lo SIDA desconectats de la realitat, etc. Me sui totjorn demandat coma des gents pòden seguir damb autant de fe, shens nat sens critic, las preconisacions d’un libre escriut i a dus milenaris per un punhat de disciples deu Crist. E tanben coma pòden admèter tant aisidament, en matèira de via sexuala, l’autoritat de gens que causiren la shastetat tot en pronant l’Amor (mèma se los ministres de l’Environament son briga biologistas-geologistas, vòu pas díser que van los escotar). Coma ec sàbetz, per los mèi intransigents deus catolics, la sola faiçon de se virar lo SIDA, ‘quò’s l’abstinença. Òc, solide, pòdem pas díser lo contrari. Mès estimar que lo preservatiu n’es pas la solucion se la prièra l’acompanha pas… estranja opinion. Bon, urosament, pareish que «la Glèisa n’a pas de pausicion « ideologica » suu preservatiu» mès la «contracepcion s’opausa a la logica d’amor voluda per Diu dens las relacions sexualas e (…) la fidelitat conjugala es lo milhor moièn per lutar contra las malausias.» Se Diu vòu l’Amor, la contracepcion s’opausa briga a l’Amor ; au contrari, permet de lo víver shens auger crenta d’hèser un mainat, vegem. E, bien solide, la fidelitat conjugala damb contracepcion sembla una opcion inexistanta per la Glèisa ! Bò, que hèsin çò que volhin, tè.

 

E pusque som a parlar de religion, un chic d’umor. Vèni de trobar (pas d’inventar !) aquesta istoèra :

 

Après quauquas annadas de via comuna, un june òme decida d’esposar sa bona-amiga. Coma n’es briga au corrent de las tradicions, au cap de la mèssa, s’apròisha deu curè e li demanda :

- Excusatz-me mon pair, sabi qu’es dens la tradicion que los nòvis hèsin una aufrenda au prèste qu’a celebrat lo maridatge, mès sabi pas çò que las gents balhan en generau.

Lo prèste li respond dens lo clòt de l’aurelha :

- En generau, ‘quò’s en fonccion de la beutat de la nòvia. D’on mèi es bròia, mèi la sòma es eslevada.

En d’aqueths mòts, lo nòvi se vira cap a sa fama. Esita una pausa, plonja la man a la pòcha e balha una pèça d’un eurò au curè. Lo prèste, compatissent, ce li ditz :

- Bótgitz pas, vau vos tornar la moneda…

3 février 2013

Lo saunei deus tres petits cassos

Classé dans : Lanas,Literatura — Lo Sarmoneir @ 0 h 26 min

Un dia hens lo bòsc tres petits cassos que parlavan de çò qui hasorén deths qüand estarén vaduts grands, e cadun e disè sons progèts, sons sauneis.

Lo permèr esmavut per la lutz e las estelas que disèva : « Jo qüand siei vadut grand que volerí que’m transformèssen en « coffre à bijoux », entà’i hicar los mèi beròis deu monde !… »

Lo segond qui aimava véder lo reflèt deus lugrans sus las aigas claras de l’arriu, que disèva : « Jo qüand siei vadut grand que volerí  que hasossen de jo un grand tres-masts entà navigar sus totas las mars deu monde !… »

Lo tresau qui’s plasèva a espiar las lutz misteriosas de las candèlas dens los uelhs deus mainats los dias de grana hèsta que disèva : « Jo que volerí  vàder hèra grand, talament grand que qüand lo monde e m’espièssen, qu’avossen a lhevar lo cap tot haut e que pensèssen au cèu e au Bon Diu !… »

Los primtemps, los ivèrns, los estius que passèn longtemps, longtemps… E per un bèth dia d’abòr, tres buisherons que hasón càder los tres cassos a grands còps de piòlas, que’us debitèn e que’us amièn dab tres mulets en un arressegaire.

Devath la soa pèth cadun, adara cassorra, que s’imaginava son hat a la soa faiçon !… E finalament lo qui auré volut estar « coffre à bijoux » que fení minjadera a bestiar, lo qui auré volut estar un tres-masts que deviengó ua barca de pescador, e lo tresau qu’estó debitat en granas pèças e hicat a secar en çò d’un menusèr.

Los ans que passèn e los tres cassos que s’avèn desbrombat los lors sauneis, qüand per ua nueit d’ivèrn ua doça lutz d’estela que’s pausè sus la minjadera  e sus un drin de hen, ua joena hemna que hasó vàder un mainat, son pair que’u hiquè dens la minjadera trossat hens un linçòu. Un ser d’estiu ua tropa d’òmis que volón traversar un lac dab la barca de pescador, ua hòrta tempèsta que’s lhevè e pensè hà’t virar tot dens l’aiga, mes un d’eths qui semblava estar lo mèste qu’estenó los braç e la tempèsta que’s calmè. Qüand a las pèças hicadas a secar, ua horèra d’òmis que las prengó entà’n har ua crotz entà crucifiar lo hilh de Diu.

Qu’ei atau que’s realizèn los sauneis deus tres petits cassos, lo permèr ne podè pas aver miélher tresòr hens la minjadera, lo segond un capitène de barca deus mei avisats e lo tresau cada còp qui l’espiavan que pensavan a Diu.

Qu’ei donc permetut de saunejar !…

Andrèu de Sarramona

Conte primat aus Jòcs Floraus 2012 de l’Institut Biarnés e Gascon.

2 février 2013

Sus l’imperfèit en Gasconha.

Los occitanistas « de basa », pertot en Gasconha, disen, hòra excepcion, « cantabe« . Las fòrmas de l’imperfèit en -abe, maugrat qu’èstin utilizadas coma nòrma per calcar lo lengadocian, son pas tant espandudas qu’aquò. Sufís de gueitar aquesta carta :

 

 

Masurcà « Lo bròi panèir »

Classé dans : Musica e cançons — Lo Sarmoneir @ 1 h 58 min

Masurcà

Au primtemps, la Cat’rineta / La hilha deu bordilèir / Se’n angot hèser l’empleta / D’un bien bròi  bien bròi panèir

Pr’anar hèser l’amasseta / Devath lo grand cerisèir /Atrapar la ceriseta  / E plenhar son bròi panèir

Dab sa còha bien broieta / E son bròi, tan bròi panèir / Se’n angot, la Cat’rineta / De cap au grand cerisèir

En camin hit la crotzeta / Deu Jan-Pièrre lo molièir / Dret com una sapineta / E bèth dròlle com un rèi

Ò la bròia frimosseta / E lo bròi, tan bròi panèir / « Gojatòta  Cat’rineta / Dab tu me maridarèi »

« Nani, ce ditz Cat’rineta / Que me’n vau, dab mon panèir / Atrapar la ceriseta / Devath lo grand cerisèir »

Se’n angón a l’acosseta / La Cat’rina e lo molièir / Gostèren la ceriseta / E plenhèren lo panèir

S’adromiren sus l’erbeta / Devath lo grand cerisèir / Au revelh, dens l’escampeta / Avè hugit lo panèir

Plora, plora Cat’rineta / Lo tan bròi tan bròi panèir / Plora, plora, Cat’rineta / Lo tan bròi, tan bròi panèir

L’an d’après, dens la crampeta / Dens un blanc, tot blanc panèir / I avè ròsa frimosseta / D’un petit, petit molièir

Jan-Pièrre e la Cat’rineta / Que jumplèvan lo panèir / En cantant la cançoneta / De l’aulhèra e deu rèi

Gojatòtas minhonetas / Se vòletz un bròi molièir / Anatz-vo’n har l’amasseta / Devath lo grand cerisèir

Dab piquanta frimosseta / A virar lo cap d’un rèi / Dab la còha tan broieta / E dab un bien bròi panèir

 

Gerard TISSOIRE

12
 

Luxeetvolupte |
Actuel |
Newyorkcity2012 |
Unblog.fr | Créer un blog | Annuaire | Signaler un abus | Insidelayers
| Lanouvelleperspective
| love star