Losarmoneir

Jornau electronic gascon en Gironda

26 juin 2012

Classé dans : Literatura,Òlt e Garona — Lo Sarmoneir @ 14 h 13 min
François LABORDE, dit « Edmond », neishut lo 20 de novembre 1854 a Greset-Cavanhan (Òlt e Garona). Amorós d’una hilha de proprietaris de Granhòus, se’n vai a París per hèser fortuna damb son mestèir de talhur per sol bagatge. S’entorna pro rishe per crompar bens, entr’auts lo  shalet qu’abriga lo casinò de l’establissament termau de la Ròda a Cors. Marida Marceline-Jeanne Lançon e s’instala definitivament a Granhòus. Predicator e inventor, es shafrat « lo profète ». Poète gascon, es editat per l’Armanac Garonés damb lo nom « d’Auzac ». Sus la tomba de sa fimèla, que retròba en 1937, es gravada l’inscripcion :
Parla bien doçament se hèis una prièra.
Se n’èri qu’endromit poirés me revelhar.
D’un somelh eternèl prefèri somelhar
Que de jamèi tornar respirar sus la tèrra.
S’as un sòu, garda-lo, tu qu’ès enqüèra en via.
Jo ne’n èi pas besunh, ací tot es per res.
E portant se te plai de m’òfrir quauquarrés,
Accèpti una flor per la senta Maria.

E lo nòrd-gascon, lavetz ?

Classé dans : GENERAU,Lingüistica,OPINION,VOCABULARI — Lo Sarmoneir @ 13 h 23 min

Actualament, la nòrma gascona es basada suu biarnés, coma s’ec vei dens los diccionaris de Per Noste, dens los libres d’aprentissatge, o mèi en çò deus  qu’an aprís l’òc a la fac. Lo problème ‘quò’s que (espèri que tots ec saben) lo gascon es fòrt rishe dialectalament. Lo biarnés que nos es impausat capèra  sonque pus o mens 15 % deu maine gascon, çò que n’es pas talament mèi que lo parlar negue o l’armanhaqués : donc n’i a pas nada legitimitat per espandir lo biarnés atau.

Aquò nos mena a carcular a la necessitat d’autas nòrmas en Gasconha. Pòt n’i'n auger en negue, en bigordan, etc. Mès assajarèi de parlar deu nòrd-gascon. Una nòrma nòrd-gascona (damb variacions, solide) diuré s’impausar… en nòrd-Gasconha.  D’abòrd, defenissem la zòna en question : s’agís de la Gironda gascona, mèi lo sud-oèst d’Òlt e Garona (region de Marmanda e de Castèthgelós) ; pòdem tirar la Gironda « nega » que se restaca a l’aira grand-landesa.

Dus trèits essenciaus : la finala -èir (carpentèir, perseguèir) au lòc de -èr ; l’article una au lòc de ua. I a tanben lo vèrbe faler, qu’occitanistes girondins se reaproprian, ce me sembla (a mens qu’èsti una influença perigòrda). Fau pas oblidar tanpauc las conjugasons en -iss- au lòc de -eish-.  Pòdem tanben citar, forra-borra : damorar, tombar, montar, téner/tenir, véner/venir, vénder, gitar… Francismes benlèu, mès que seràn compensats per tots los mòts saborós que se tròban dens l’ALG, dens los dicòs arcaishonés* e vasadés, dens los obratges medoquins, e, bien estujats, dens los quites tèxtes bordalés. Quauques exemples son a la fin, on compari los mòts de Per Noste e la faiçon dont pòdem los remplaçar en nòrd-gascon… ren ne vau un exemple concret.

D’un punt de vista de la conjugason, las variacions son hòrtas : avoi/avot/avossi (eth)/qu’augi en vasadés, aujuri/aujut/aujussi/qu’augi en garonés, auguri/augut/augusse/qu’augi en bordalés, ajuri/ajut/ajusse/qu’agi en medoquin, avuri/avut/avussi/qu’agi en landés… Las conjugasons nòrd-girondinas seràn donc mauaisidas,  o puslèu impossiblas, a normalisar. Mès n’es pas important ! La lenga diu damorar dialectala.   Sonqu’una causa, desgitar los biarnismes de conjugason : en nòrd-Gasconha, a la tresièma persona deu preterit, lo -t es totjorn present ! E escríver pòdem au lòc de podem n’es pas una fauta a nòste.

Variacion tanben per lo -n- intervocalic que dispareish en Vasadés, quòra apareish lo a- prostetic. Fau donc causir entre un nòrd-gascon mèi o mens periferic. Apui fau causir lo maritime o lo centrau (díder vs díser) – aquera division recopa «perpendiculàriament» la separacion nòrd/sud. Apui fau causir entre [b] o [w] preu -v- intervocalic !

Shau ! Tot aquò vòu pas díser que fau barrejar los paraulís au punt de ne’n hèser un sabir, e sustot d’ec ensenhar. Tanben, ‘quò’s milhor de damorar coerent dens un mème texte.

Eventualament, fadré assajar de remplaçar quauques mòts tipics deus occitanistes de basa (pr’amor, medish, quitament, se debanar, la còla (lengadocian), lo rajost de de pertot per auger una sintaxa lunh deu francés, non…pas, dessenh(ar), cadièra, vertadièr, panissèr, carnissèr, balèti, hèra, tà, … …) çò que n’empacha pas de reabilitar sufixes o prefixes (armatur, urús, actuèl, autoritère, envisible -> armator, urós, actuau, autoritari, invisible). Mès passar  de medish a mème (qu’es pertant un mòt normau en lemosin donc en òc) n’es pas au gost de tots los anti-francisacion ; aquò’s una auta istuèra, dont tornarèi parlar.

* Lo diccionari de Yolande Vidal es excellent per apréner lo nòrd-gascon, vesi pas perqué los « aprenents » l’utilisarén pas au lòc de Per Noste.

—Comparason (en color, los cas on tròbi lo nòrd-gascon mèi « plasent » que non pas lo biarnés)

agaçant : tarritaire, etc. -> endermiós
appuyer : apiejar -> apoiar
aristoloche : aristolòquia -> cujanèla
bavard (pej.) : clacassèr -> sarmonèir
bernard l’ermite : bernat l’ermita -> patut
bogue : perisson -> pelon
bouilloire : borider -> espitau
brevet : brevet -> bervet
calamar : chipiron -> lançaud
calomnier : calomniar -> descridar
coquin : coquin/pelhèr -> pinconèir
couille : colha -> cacòia
couleuvre : quiraula ->cinglant
domicile : domicili -> damorança
éberlué : esbalausit -> eslugarnat
écouvillon : escobilhon -> ragasson
envelopper : envolopar -> envalompar
esgourde : escotader -> aubarassa
faîne : haja/hageta -> hajòla
flaque : hlaca -> champòt
frein : travader -> sarra-ròda
gargouillis : gargolh -> gargalhòt
giroflée : guirofleja -> viuletèir
gobelet : gobelet -> veiròt
granuleux : granulós -> gringalhut
guêpe : vrèspa -> guèspia
guibole : gaina -> garralha
levée/digue : paishèra -> mata
lilas : lilàs/lilac -> piaunaisha
maraîcher : legumaire -> marcadèir
mercuriale : pelieron -> rambèrga
mielleux : melicós  -> emmeulat
racine : (ar)raditz -> rigada
rejeter : regetar -> desgitar
poisseux : pegós -> enrosinat
pull-over : tricòt -> broishat
radeau : radèu -> rach
sale : lord/cascant -> ganguèir/narriós
sarbacane : sarbatana -> petaduira
trampoline : trampolin -> sauta-lèit
tranche : lesca -> talha
troène : verdet -> sanguin blanc
vipère : vipèra -> liron

24 juin 2012

Tomatas farcidas per Danièl Séré

Classé dans : Cosina — Lo Sarmoneir @ 12 h 42 min


Causissètz de tomatas juste maduras. Copatz lo tèrç de caduna dau costat de la coeta ; tiratz la màger part de la carn, passatz-la au sedaç e botatz-la sau huc dens un paderon dinc a çò que siqui redusida en purèia. D’auta part, dens un aute paderon, versar una culherada d’òli d’auliva,  peirassilh, alh, shampinhons e un chic de lard talhucat, e sau ; lavetz fau ajotar la purèia de tomatas, meròc e dus mijòus. Fau bien barrejar, e quòra lo tot a pris una consisténcia convenenta, fau plenhar les tomatas damb aquera farça en les caperar damb meròc ; pui botatz-les sus un plat burrat que posqui anar au huc, e hasètz-les còser au horn pendent a pus près dètz minutas (10 mn).

I a tanben una auta preparacion mèi simpla de les tomatas farcidas que consistís, après àuger preparat les tomatas coma dens la prumèra recèpta, a botar la carn crusa dens un saladèir e a l’i espotir. Bien barrejar damb aquera carn de pan esbrigalhat, de camajon talhucat o de carn de saussissa, sau, péber, d’alh talhucat, e plenhar les tomatas damb aquera mescla. Botatz dens un plat qu’ani au huc un chic d’òli, caperatz-lo un moment per que les tomatas gitin un pauc de chuc, mès pas tròp longtemps per que se dehèsin pas.

Tomatas farcidas per Danièl Séré dans Cosina

23 juin 2012

Coma hèser las micas a la mòda vasadesa ?

Classé dans : Cosina,Tradicions populàrias — Lo Sarmoneir @ 11 h 32 min

Per una cinquantena de micas, fau :

1 kg de haria (1/3 de blat negre) ; 1 kg de mèu (acacià o brana – ne’n gardar una culheirada a sopa per la cuisson de las micas) ; 1,5 L d’aiga ; 1 culheirada a sopa rasa de sau ; siròc d’anís estelat.

Per hèser las micas :

Hèser borir l’aiga, lo mèu, la sau, lo siròc  d’anís. Quòr comença a borir, tuar lo huc, gitar la haria d’un còp, tornejar redde pendent bèra pausa, damb una espatula solida, dinc a que la pasta se descròishi deu hons. Préner gants en.hariats per rotlar las bolas, i hèser un trauc damb lo dit, choncar un petit tarròc de sucre dens ròm o pastís (‘quò’s lo piòc) e l’embarrar dens la mica.

Per hèser còser las micas :

Botar a borir una granda quantitat d’aiga damb una culheirada de mèu e un veire de siròc d’anís. Quòra borís, i gitar las micas chic a chic. Quòra remontan, ‘quò’s que son còitas ! Dishar esfredir dens un plat shens que se tòquin, aténder lo lendoman per degustar.

Hasèvan d’autscòps las micas preu Prumèir de l’An, e disèvan : … quand la hame pica, es bona la mica !

19 juin 2012

L’Esteleta, prièra de Sent Arlòdi

Classé dans : Medòc,Tradicions populàrias — Lo Sarmoneir @ 14 h 16 min
La Vièrja es anorada, sacrada
Pregam Dius lòngament
L’ange l’a saludada
Tant anorablament

 

I a dit « bonjorn Maria jolia
Tinètz vòste curt joiús
Saretz la bienurusa
Porteretz lo doç Jesús »

 

Comment serai-je mère, mon père !
Io n’èi punh de marit
Lo marit que io vòli
Mon Sauvurt, Jesús-Crist !

 

Lo marit que io vòli, l’adòri
Mon Sauvurt, Jesús-Crist
I èi donat mon anma
Mon curt e mon esprit

Las gojas de l’Esparra

Classé dans : Medòc,Musica e cançons — Lo Sarmoneir @ 14 h 05 min

D’après A. Viaut, Récits et contes populaires du Bordelais, Gallimard, 1981.

Las gojas de l’Esparra ne’n son divertissantas (bis)
Ne’n son divertissantas, van dançar a Liard
Las de la Meitad’ria apèi las dau Renard

 

Mès pr’un dimèishe au sèir, se tròban aneitadas (bis)
Se tròban aneitadas, vòlen pas se’n anar
Sau camin de Fongrosa avèn paur de passar

 

Jantilhe mon amic, va lèu noson conduure (bis)
Va lèu noson conduure au molin de Mainèir
Nos embraçaràs a totas au trehlar dau Plantèir

 

Sau pont de Sent Leonard, Jantilhe ne’n pren una (bis)
Jantilhe ne’n pren una, e volè l’embraçar
Coma èra la pus juna, se metut a plorar

 

La fausseta respond « Escota camarade (bis)
Escota camarade, io ne sèi pas d’aquí ;
Embraça-z’a ma plaça la petita Mimí

 

Ie hiren un boquet que pesav’ trenta liuras (bis)
Que pesav’ trenta liuras, podèn pas lo portar
Au mitan de la dança, lo quitèren tombar

Lo grilhòt dau Mas

Classé dans : Literatura,Òlt e Garona,Tradicions populàrias — Lo Sarmoneir @ 13 h 55 min
Istuèra de René Vacqué, mai 1961. Reculhit per l’ATP de Marmanda.

 

Tot aquò se passèt i a disèm longtemps. 
Nòste bòsc s’aperèva « lo bòsc de Sent-Vincent »
Per i èster buscassièr falèva de coratge
Trabucàvem a tengut end’ bèstias sauvatjas
Ne sabetz pas coma nos sèm desbarrassats
D’aqueras meishantas bèstias
Escotatz un moment que vau vos ac contar

 

Un tot petit grilhòt vivèva bien tranquille
Èra aicí bien urós dab tota sa familha
En estent per cadun sens nat anujement
Un còp passèt un lop, de trista renomada
Magre a vos hèser paur, tot chapat de pelada
E la bèstia afamada, ven juste se cochar
Sus l’ostau dau grilhòt, manquèt li desruiar
Se vos plai, mossur lo lop vos posseretz un pauc
Que sètz juste au dessús de mon petit ostau
La hemna n’i vei plus per hèser la cosina
E los dròlles se’n van a l’escòla vesia

 

Qué venes m’anujar praube petit morpion
E qu’as a te ventar d’aver una maison
Aquò n’es pas normal que sisques a cobèrt
Jo còsi au sorelh e i tòrri en ivèrn
Sabes pas praube pèc, que d’un còp de caishau
Jo poirí t’enviar tot dret à l’espitau
E avant de partir, que lo diable l’empòrte
Aqueth salòp de lop li pishèt sus la pòrta !
Pacient nòste grilhòt suportèt sa misèra
Mès lo carcan de lop cercava a mau hèser
E ne se passèt pas un jorn de tot un an
Que n’hesquèt au grilhòt quaucomet de meishant !
Tant qu’un jorn lo petit n’en petèt de colèra
Tant pis per tu, lo lop, te declari la guèrra
D’aicí a quate jorns dens lo grand prat dau nòrd
Lo combat deisharà o l’un o l’aute mòrt
Bien anujat, lo lop apèra a la rescossa
Lions, tigres, pantèras, venetz, mès venetz tots

 

De son bòrd, lo grilhot, de son shiulet ponchut
Apèra abelhas, guèspas et borsalons borruts !
Lo combat se desclancha e au sorelh levat
Lo lop e sos amics s’escapan en gulant
Los flancs escarraunhats, las gulas tot enfladas
Atacats de pertot per l’armada envolada
D’aqueth jorn mos amics, que podèm passejar
Capvath lo bòsc dau Mas, sens i trebuquejar
Ni lions, ni tigres et ni pantèras
Juste un petit grilhòt que canta devath tèrra.

Rendetz-vos suus bòrns de Garona

Classé dans : ACTUALITATS,Entre Duas Mars,OPINION — Lo Sarmoneir @ 13 h 51 min

23 e 24 de junh, ‘quò’s l’òra deu mascaret. La Garona disha lavetz son mofle lèit a l’imatge d’aquesta França rebèla que desbòrda anuit de vitalitat.

Lo temps d’una hestejada, çò qu’èra de pas créser sembla lavetz familhèir.

Los Sous-Fifres de Sent Pèir ne son pas per ren dens aqueste vaste movement universau, eths qu’an gausat desempui annadas inventar lo temps d’una hèsta un aut monde mèi fraternau, hèit de colors on se barrejan expressions culturalas.

An gausat preservar la flamba de la creacion populara e la reviscolar cada annada suus lòcs sacrats deus bòrns de Garona damb, entre auts, l’ajuda importanta deu Conselh Generau.

Abituats a hèser cular las frontèiras de l’improbable, se carcan pas jamèi de prejutjats. Ignòran los clishats que reduisen sovent la musica, los arts e la cultura a d’un suplement d’ama destinat a las classas dominantas, reservat a d’intellectuaus o aus professionaus. Aqueths doç saunejaires, damb lurs pensadas premonitòrias, an pris lo risc d’entrainar un vilatge empenat e sons mainatges dens l’esturbelh de la creacion au punt on lo saunei es (enfin) vingut naturau.

«Utopiste quilha-te» disèva un badge au debut de la hestejada. «Èstim realistes, exigem l’impossible», respond l’ecò suus bòrns de la ribèira.

Nòsta presença massiva engan montrarà encara que lo temps de la desesperança es enfin revolut. Vaquí tornat lo temps de las cerisas e de las revolucions. Perqué pas, d’alhurs, lo grand retorn deu colac ?

Vos balhi donc rendetz-vos lo 23 e 24 de junh suus bòrns de Garona per la Hestejada deus Pifres de Garona a Sent Pèir d’Aurilhac… solide.

 

D’après : Michel HILAIRE – Conselhèir Generau de Sent Macari – 1èir Adjunt de Sent Pèir d’Aurilhac

« Le Noël de Theuet »

Classé dans : Literatura,Òlt e Garona,Tradicions populàrias — Lo Sarmoneir @ 13 h 44 min

Estut compausat au XVIII° siègle per un curè anonime de la Ròcha Focaud, dens un parlar de transicion entre charantés (oïl) e lemosin (òc). Ne’n vací  un extrèit.

 
1/ Theuet eriá dins sa botica
Que travalhava una nuech
Quand una tropa angelica
A l’ora de plen minuech
Anoncitet que le Messia
Eriá vingut
E de la vierja Maria
Eriá nescut.
 
2/ Eu sòrt viste dins la rua
Pr’escotar ‘quilhs doç chants
Eu se tòrd, eu s’esvertua
Tant eu les tròva tochants
O vinguiten d’una fila
Au Canton
Los abitants de la Vila
E de pertot.
 
3/ Parmi tota l’assemblada
Li, braviment, se plaça
Checun donit una aubada
De ‘quò qu’eria anonçat
Los abitants de la Vila
Entriten
‘Quilhs ‘quí de la Bassa-Vila
E de Sent Fleurin.
 
4/ ‘Quilhs ‘quí  de la Vilandiera
Vinguiten d’abòrd après
E ‘quilhs ‘quí de la Marcalhera
Eus avián bien fèt lor aprest
MERY portava una lebre
E PENISSON
Aviá dins sa carnassiera
Un beu auchon.
 
5/ ‘Quo es ‘quilhs ‘quí  de la Cotiera
Qu’entriten bien doçament
Un gròs fagòt de faugiera
Qu’eu ofriten en present
D’una façon bien plesenta
CAROLUT
Corguit e lor presenta
Le salut.

18 juin 2012

Lo futur Parc naturau regionau diurà integrar lo gascon

Classé dans : Accion associativa,ACTUALITATS,Medòc — Lo Sarmoneir @ 18 h 45 min

Medòc d’Òc es una novèra associacion medoquina que s’aucupa de l’òc dens aquith país rude e estacant a l’encòp… lo Medòc !

Qu’es aquò Medòc d’Òc ?

L’associacion a son shèite sociau a Cussac. Son objectiu es la promocion de la lenga e de la cultura occitanas dens lo Medòc. Lo burèu provisòri es compausat de Patric Lavaud (president), Emilia Claverie (secretària) e Regina Ardilley (tresaurèira). Una campanha d’adesions e una auta amassada auràn lòc au mes de setembre o d’octòbre.

Quala es la situacion de l’òc en Medòc ?

Per tant que n’i auge quage pas mèi de vrai usatge sociau de la lenga en çò das locutors naturaus, a coneishut un renovèth. Los collectatges d’Alan Viaut e de Patric Lavaud, lo trabalh das Tradinaires, los cors per adultes (Vendais, l’Esparra, Cussac, Sent Aubin, Blancafòrt), los cors au licèu de Paulhac (Vincent Bedat), e sustot la permèira classa bilinga de Gironda a Cussac, montran que lo gascon pòt encara viure ací. Èra donc important qu’i auge una associacion coordinatriça d’aquiras accions.

Quaus progèits ?

Dempèi 2008, lo sindicat mixte dau País Medòc a engatjat un processús de creacion d’un Parc naturau regionau en Medòc. Aquò permetré de milhor valorisar lo patrimòni arquitecturau e naturau sus aquith territòri fragile. La lenga occitana hadent partida d’aqueste patrimòni, Medòc d’Òc sarà un das interlocutors das poders publics per que l’òc ne sigue pas oblidat dens lo PNR.

A la gòrra, un desbat sarà organisat damb das elugits medoquins, on participarà David Grosclaude, conselhèir regionau cargat de l’occitan. La problematica linguistica poirà estar discutada dens un cadre geografic pus generau. Tanben, sarà a envisatjar la question de la sinhalisacion bilinga.

1234
 

Luxeetvolupte |
Actuel |
Newyorkcity2012 |
Unblog.fr | Créer un blog | Annuaire | Signaler un abus | Insidelayers
| Lanouvelleperspective
| love star