Losarmoneir

Jornau electronic gascon en Gironda

3 août 2016

Shafres comunaus en Lana-Grand

Classé dans : Bassin e Hauta Landa girondina,Lanas,Tradicions populàrias — Lo Sarmoneir @ 12 h 08 min

Sivant ARNAUDIN.

 

Bonhicaires/quershadaires d’Argilosa
Tripèrs d’Arjusan
Rishards d’Aunèssa
Vaisheraires d’Aurelhan
Castanhaires de Balehada
Maquinhoaires deu Barp
Cauças-estronhadas de Bèilonga (?)
Pisha-vin de le Bastida
Argilaires de Belièt
Carrejaires de Belin
Cantaires de Bèrt
Picaires de Biscarròsse
Chancaires/heiraires de le Bohèira (gentilé : Bohèirin, Bohèiròt)
Cerilhaires de Boricòs
Cintèiraires de Calen
Recordaires de Campanha
Guindolhaires de le Capèra
Pè-negues/pèiraires de Comensac
Frangèus de Cornalís
Panatèrs/bondroaires d’Escorça
Chaleminaires de Garenh
Coarres de Garròssa
Anguilaires de Gastas (gentilé : Gastèus)
Sharroaires de Gujan
Milhadaires de Haudoars
Bandolièrs d’Igòs
Palomaires/esquiroaires/esquirochaires de Labrit
Marshands de pruvas de can/aulhaires de Lencoac
Mossurs de Lengòssa
Aücaires de Lesp’ron
Mautoèrs/capetraires de Licseir
Caga-lan/dançaires de Liglon
Gemèrs de Linse
Marcadaires de Lipostèr
Biscarraires de Lugòu
Hròcha-parets/chancaires de Luva (gentilé : Luvòts)
Garrolaires de Mamisan
Agressaires de Manòr (gentilé : Manorets)
Pescaires de Melhan
Agivaires de Miòs
Ivronhes de Morcens
Assembladaires de Mosteir
Shicanures/plaitejaires deu Murèth
Jogaires d’Ostens
Aucheraires de Parantís
Patacaires de Pissòs
Tuulaires de Pontens
Carrotaires de Rishèt
Sacules/perligostraires/hemnaires/embraçaires de Sabras (gentilé : Sabròts, Sabrins, Sabringòts)
Carboaires de Salas (gentilé : Salòts)
Aunhoaires de Saunhac
Pintaires de Senguinet
Moinicaires deu Sent
Auberjaires de Sent Magne
Henejaires de Sent Pau
Pregaires de Diu de Sent Perdon
Chinchaires de Senta Aulàdia
Biscarraires de Sèusa
Rampelaires de Shos (gentilé : Shorets)
Ajartaires de Sòre (gentilé  : Sorets)
Poloièrs de Susan
Porcatèrs de Tartàs
Pèugaires de la Tèsta (gentilé : Testerins)
Lagostraires/abelheraires de Trensac
Audiençaires de Viganon

27 juin 2016

Causissetz : francismes o barbarismes !

Classé dans : Linguistica,OPINION — Lo Sarmoneir @ 13 h 56 min

 »Appreni Oc, pardonar los meus francismes.  Sont d’umoristas al ANÒC, cresent vertadiérement que l’estat frances vòla unir Occitània, o quitament daissar reunificar qué-que-siaga que podria negar lo « roman national« . » (*)

 »Vòla »,  »pardonar »… Aquò’s un comentari que trobèri dens Jornalet. Aus qu’aprenen la lenga d’òc, losi forran dens la cabèça que los francismes aquò’s vergonhós, per contra los barbarismes aquò rai, la conjugason s’en foten, l’important es de parlar/escríver en òc, deu moment qu’i a pas de mòts francisats. Sui pas d’acòrd demb aquò. Tròban malurosament d’exemples a braçats, en anant horgalhar per ‘cí per ‘quí sus los sites wèb occitanistas. Jo, sabi qu’utilisi de francismes ; per contra, boti un punt d’aunor (ò, expression francesa) a n’hèser pas de fautas de conjugason.

 

 

 

(*) Per comparar, la version corrècta : Apreni l’òc, perdonatz los meus francismes. Son d’umoristas a l’ANÒC, cresen (creson ?) vertadièrament que l’estat francés vòl unir Occitània, o quitament daissar reünificar qué-que-siaga que podriá negar lo  »roman national ».

14 juin 2016

Ginhèc o pas ginhèc ?

Classé dans : Linguistica — Lo Sarmoneir @ 23 h 39 min

Dens un document de propaganda occitanista, l’interview d’una liceana :

‘’Je ne m’exprime pas vraiment en occitan en dehors des cours, sauf quelques mots, adiu, va plan, ginhèc, a totara… Il m’arrive de parler la lenga nòsta avec ma mère et avec ma grand-mère.’’

Aquera liceana es en Gironda, e cresi pas que dens sa familha la comprenin quòra ditz ‘’va plan’’ o ‘’ginhèc’’. Aqueth fotut ‘’ginhèc’’, d’alhorns, me sembla èster una invencion grosclaudesca calcada pus o mens sus lo francés ! En efèit, lo gascon ‘’gen(h)èc/gin(h)èc’’ correspond au francés ingénieux, astucieux, habile, … Vèn deu latin ingenium. Lo francés génial (atestat dempui 1865) significa qui a du génie, se refèra a quauquarrés de pulèu abstrèit e de pus fòrt. A la lemita, pòdem utilisar ‘’gen(h)èc/gin(h)èc’’ per quauqu’un qu’es génial, tant vau díser qu’a d’irèias cranament bonas ; mès l’utilisacion de génial coma exclamacion es pròpa au francés e vesi pas perqué harem lo mème litzament de sens en gascon. S’escridar ‘’ginhèc !’’ es coma s’escridar ingénieux ! en francés per díser super !  D’auta part, a mon avís, ‘’ginhèc’’ s’aplica ad una persona pulèu que non pas ad una causa.

Malurosament, n’èi pas de solucion  de remplaçament.  Pòdem díser ‘’una crana irèia’’ au lòc de ‘’una irèia ginhèca’’, mès per l’interjeccion sabi pas.

A prepaus de toponimia

Classé dans : Entre Duas Mars,geografia,Gravas,Linguistica,Paisatge — Lo Sarmoneir @ 13 h 25 min

Èi retrobat un ‘’estudi’’ qu’avèvi hèit en 2006 sus la toponimia deu vesiat de Lengon, pròva qu’aquò m’interessèva dejà. Pertant, en d’aqueth temps, vinèvi a pena de començar ad estudiar lo gascon e coneishèvi pas encara los trabalhs de Jan-Jacmes e Benedicta Fenièr, de Halip Lartiga, etc. N’avèvi pas lugit tapauc totas sòrtas de diccionaris. Donc vam ríser quauque chic !

Restaquèvi le Tiche, Mautret apui Bertric a… ‘’truc’’ ! Sabi adara que Mautret es un patronime sharantés e Bertric un diminutiu de Bertrand. Per Mouchac, seguissèvi l’estranja etimologia monchet (sivant Alain Bord), quòra ‘quò’s lo nom d’una anciana familha nòbla.

Barregèvi ‘’Pèir’’ e ‘’pèira’’ – Peyrot, Peyroulet per lo prumèir, Peyraguey, le Peyrat per lo segond – mès, urosament, sabèvi que la Carreyre n’èra pas una peirèra !

Notam que comprenèvi Fontgrave comma ‘‘hont demb grava’’, mès aprenguri pus tard que vòu díser ‘‘hont demb un fòrt debit’’. Per Batsalle, balhèvi coma ipotèsa ‘’batsarra’’… èri encara un occitanista de basa a l’epòca ! Gorret e Lagourin coma derivats de ‘’gorg’’, Gravelines (patronime picard) coma derivat de ‘’grava’’, e, pire, Saliney coma derivat de ‘’sable’’ !!!

Mès lo flòc, aquò’s lo shapitre sus la vegetacion, un comble per l’etnobotanista que sui adara. Pòdi pas rejustir a l’irèia de citar mes pègarias : Fayon e Fayau per lo haian, Lauvergne per lo vèrn, le Bédat, Béteille e les Bessanes per lo bedoc*, Meyroux per lo morèu, Bouchin e le Boucher per lo boish, Laurette per lo laurèir, Aubépin per lo bròc blanc. E lo flòc deu flòc es la corriolada de noms pretendudament restacats a Populus sp. : Violle (e disi que n’i’n a que lo traduïsen per bouleau !), le Violet, le Violon, e tabé Bidalet, Videau, les Videaux, que son, coma ec sàbem, de noms de persona. Citi tabé Bouyon dont disi que pòt víer de bouilh ‘’bedoc’’ o de bouhon ‘’bruishòc’’… dus mòts briga locaus, belèu briga gascons.

Avèvi taplan bien sentit lo rapòrt entre la Trougne e una soca, mès, a faus, via un mòt d’oïl, tronche ! Per los haurèsts, i botèvi les Guyonnets, Sèves e Seguin ! Prenèvi Verdery per un vergèir, Malherbe e Broussard per un brostèir, Boissonau per un bruishòc, le Goursin per una sèga (‘’gòrça’’), Bruhet per un brugar, e me damandèvi se le Broy vinèva pas de breuilh ‘’bruishòc’’. Pensèvi tabé que Camperos signifiquèva ‘’cep’’ ; cresi qu’aquera ipotèsa occitanista-de-basa vinèva d’Eric Astièr, pusque per un professor d’occitan normalament format – jòc de mòts ! –  lo mòt pirenenc ‘’camparòu’’ es gascon, donc es estut utilisat totjorn e pertot en ‘’Gasconha’’ e pòt s’utilisar totjorn pertot en ‘’Occitània’’, fauta de qué sètz un renegat francisat.

Indiquèvi que -ol correspondèva ad una plantacion d’aubres, e -euil/-uil/-ilh ad una esclarida.

Enfin, la rubrica ‘’aiga’’. Per jo, Larrayan, Larrouy e le Rey signifiquèvan tots tres ‘’riu’’ ; Médouc, la Dote, Douail ‘’hont’’ ; Naudin, Nautet, Nauton, Naudin, Nautic ‘’nausa’’ ; Moura ‘’marescatge’’ ; Guey ‘’ga’’. E per jo, un padoenc èra un marescatge, quòra es pulèu un pastenc. Per fenir, èi longtemps cresut que le Galouchey èra ‘’lo ga loishèir’’ = ‘’lo ga de les lòchas’’… hahahà !

Urosament qu’aqueth document de quate pajas es damorat cofidenciau, senon quala vergonha, viatdase !

N’hasèvi pas cas aus patronimes ; çaquelà los noms de personas son una partida importanta deus toponimes. Dens un estudi amator mès pus seriós qu’hèsi sus l’èx-canton de Sent Macari e que botarèi lèu en linha, s’i escai que 72 % deus toponimes son en rapòrt demb les personas ; 59 % son issuts de patronimes ; 50 % son de patronimes non modificats (o simplament picats en dus). Au contrari, sonque 25 % deus toponimes son ligats a de caracteristicas realas deus lòcs (vegetacion, sòu, ròca, construccions, vias, agricultura e elevatge, relièu, aiga). Èi lo progèit de comparar aquò demb un paisatge francament desparièir, lo de les Lanas de Gasconha ; belèu que, lo paisatge estent pus unifòrme, i aurà pus de noms de familha per diferenciar los lòcs ; mès belèu que, la populacion estent pus febla, i aurà mens de noms de familha diferents… ?

* Rapèri qu’un vedat o dehés èra un bòsc barralhat, e una vessana es una unitat de mesura agrària.

19 mai 2016

Encara una critica !

Classé dans : Linguistica,OPINION — Lo Sarmoneir @ 13 h 26 min

Tombi sus un messatge de Clamenç Flouroux sus lo site Gasconha.com, datant de 2011 :

 »Prenons l’exemple de la Calandreta de Barsac pour rester en Gironde. L’instit’ qui y travaille s’évertue à parler un gascon garonnnais des Graves de qualité. Il a passé des mois à le bosser pour transmettre un langue qui soit celle « deu parçan« . »

Un gascon de qualitat, probable, mès un gascon garonés de les Gravas, permetetz-me de n’en dobtar. Sufís de préner n’impòrta quau paragrafe de son roman  »Los camins per baish ». Hòp, dubri lo libre a l’asard :

 »Triguèt pas a l’aperitiu lo ser vengut : de tant parlar tot lo jorn, estranhament, li avè passat la set, e mei que mei li avè passat la hami de tornar audir e contar las istòrias acostumadas, las que coneishèn dempuish sègles, que ne mudavan pas jamei, las istòrias de tostemps, deu parçan e de las familhas, istòrias sempiternaus qu’estant dròlle dejà se sabèn. Lavetz, Titiri tornèt lèu a l’ostau, nat besonh de nostalgia o d’adirèir anueit. E puish li falè tornar pensar aus mòts qu’avè escambiats damb l’Erhan. Fonhiquèt bèra pausa sa memòria, e s’encontrèt pas nada brembança d’aver tant devisat damb un desconeishut, moret damb aquò. Las òras avèn corrut tota la jornada e èra arribat lo moment de desbauchar shens qu’ic sentissi venir. Ganhèt l’ostau shens véder desfilar lo camin, la vinha e los pins a l’entorn de l’autò. »

- lo ser : sud-gascon. => lo desser / lo dessèir

- vengut => vingut

- imperatiu en -è au lòc de -èva : hum… es puslèu landés (au sens large : Medòc, Buish…) mès passa encara

- audir : pas segur

- las : coma saber que se ditz [les] ?

- dempuish : sud-gascon => dempui / desempui

- sègles : passa encara dens una optica normalisatriça

- -ava => -èva ; aquò’s negar l’existéncia de conjugasons larjament gasconas

- tostemps : sud-gascon => totjorn

- sempiternaus : lo -au epicène me sembla èster puslèu sud-gascon

- anueit : OK per la grafia englobanta, mès per n’en deduíser la prononciacion… E pertant escriu  »lunh ».

- puish : sud-gascon => pui

- brembança : sud-gascon dens tota sa beutat

- sentissi => sènti (o senti)

- véder : cf. audir ; d’alhurs, tròban de vèrbes en -s- dens lo mème libre

E pui, a l’asard :

au mensh, que se n’anossin, demorèrem, medishas, mes.hidança, vita, se tafurava, milhòc, pelièr, se shegotir, cascos, trebucavas, m’avegèssi, los tractan, shudor, ventorlin, charrar, tonhut, peganta, horats, un reborit, lheit, s’estrambordava, l’ambient, sharra, vejaire, se’n descorava, prampas, berojament(2), flumi, sordeish, totun, dehòra, si, banhatòri, vrèspe, estruçar, sospitós, nècis, aperets, melicós, rapetaçar, tremoladissa, cadèn, horvari, *apèirs, *lo Goiran, melhor los gahis tu, quitament, uns, plan, a fanègas, de tira, gessit, peguejatz, òrb, *contenèir, avet, gòrra… (1)

… çò qu’empacha pas qu’i tròbin un pilòt de mòts bien d’a nòste, solide !

(1) A còps, aquò’s pas mauaisit de trobar de sinonimes pus locaus e pas pus francisats :

au mensh > au mens

que se n’anossin > que se n’angossin

demorèrem > damorèrem

medishas > medissas

mes.hidança > mauhidança, o milhor mauhidéncia

milhòc > blat d’Espanha

pelièr > mangane, arpalhant

se shegotir > se secudir

trebucavas > trabuquèvas

m’avegèssi > m’anugèssi

shudor > sudor

charrar > blagassar

tonhut > boçut

peganta > gahissa

horats > traucs

lheit > leit

prampas > pampas, flajas

totun > egau, pertant, ta(n)plan, çaquelà (e òc, çaquelà es garonés tabé)

dehòra > dahòra

si > se

vrèspe > tantòst

sospitós > mauhidós

melicós > emmeulat

rapetaçar > pedaçar

tremoladissa > grenguilhanta

cadèn > tombèn

horvari > gatiborra

uns > quauques

a fanègas > a garròts, a gargalhs, a paquets…

de tira > còp sec

gessit > sortit

peguejatz > peguèjatz

(2) Qui poirà devinar que se ditz  »broyemén » ?

4 avril 2016

Nadau gascon deu País de Sent Macari

Classé dans : Entre Duas Mars,Literatura,Musica e cançons — Lo Sarmoneir @ 23 h 53 min
Gardatz, Tot-Puïssant, nòsta paroassa
Aquò’s hèit de Pian, Diu sent[?] vòsta graça
Mès se nos la gardatz, segura es la plaça
Mès se nos la gardatz, qui crenh los sordats ?
 
Aurén bèth bastir ostaus o cabanas
Mau va lo mesti, per mèste Chabannes
Se damb Diu ne bastís, aquò’s pilar lanas
Se damb Diu ne bastís, n’hèi que franc bardís
 
Lo pus eloanhat de la paroassa,
Penòt, s’es penhat e tirat la crassa
Per baisar vòstes pès per chancòts e passa
Per baisar vòstes pès l’amor ne crenh res
 
Los deu Padoenc e los de Bernilha
Anem viste, anem, ont l’estela brilha
Diu estendut suu hen, per nos d’amor brilha
Diu estendut suu hen, aquí nos atend
 
Tots los de la-haut, los de la Teulèira
Dèishan lur horn caud, ont burla la pèira
Per adorar tots Diu, tots i vendràn veire
Per adorar tots Diu, tots ont lo sang viu
 
 
 
 
Gardez, Tout-Puissant, notre paroisse
C’en est fait de Pian [?!?!], Dieu saint[?] votre grâce
Mais si vous nous la gardez, la place est sûre
Mais si vous nous la gardez, qui craindra les soldats ?
 
On aurait beau bâtir des maisons ou des cabanes
[????] va mal pour maître Chabannes
S’il bâtit sans Dieu, [litt. c’est piler des laines = ?]
S’il bâtit sans Dieu, il ne fera que du mauvais travail
 
Le plus éloigné de la paroisse,
Penot, s’est peigné et décrassé
Pour baiser vos pieds [ceux de l’enfant Jésus ?], il a marché dans des flaques [chancòt = flaque, mais je ne comprends pas la tournure]
Pour baiser vos pieds, l’amour ne craint rien
 
Ceux des Padouens et ceux de Bernille
Allons vite, allons, où l’étoile brille
Dieu étendu sur le foin pour nous brille d’amour
Dieu étendu sur le foin nous attend là-bas
 
Tous ceux de là-haut, ceux de la Tuilerie
Laissent leur four chaud, où brûle la pierre
Pour adorer Dieu, tous iront voir [l’enfant Jésus]
Pour adorer Dieu, tous ont le sang vif
 
Sorça  : Les Macariënes – 1763

29 mars 2016

Lo Pifraire

Classé dans : Literatura,Medòc — Lo Sarmoneir @ 22 h 42 min

Em sovent besonh d’un pus petit que nosauts, « Lo Pifraire »

 

I avè un còp un pifraire que jogava telamens ben, tot lo monde l’escotava abèca plesir. Se jogava pas, cantava o shiulava. Èra fòrt serviçau. Totjorn content, tot lo monde l’aimava.

Un jorn se premenava au bòrn de la ribèira en cantans.

« Bonjorn Pifraire.

– Bonjorn Brochet.

– Sès totjorn content, tu, cantes totjorn. Gaita, jo, ce que m’arriba, èi hèit un saut, èi vingut tombar sau sable, m’estofi. Se podès me reméter a l’aiga, te rendrí servici a l’aucasion.

– Mon praube Brochet, sèi pas come poirés har pre me rénder servici, mès vauc totun te reméter a l’aiga. »

Lo Pifraire prengut lo Brochet, lo remetut dens la ribèira e continuèt son camin en cantans.

« Bonjorn Pifraire.

– Bonjorn Hormic.

– Tu, cantes totjorn, sès totjorn content. Gaita, jo, ce que ven de m’arribar, m’èi desmolit una cueisha. Pòi pas mèi marchar. Se podès venir me portar a mon ostau, te rendrí servici a l’aucasion.

– Mon praube Hormic, vauc anar te portar, mès pre me rénder servici, sèi pas come poirés har ! »

Prengut lo Hormic e l’angut portar a sa hormiguèira, ‘là-bas devèrt lo bòsc, e continuèt sa premenada totjorn en cantans o shiulans.

« Bonjorn Pifraire.

– Bonjorn Aps.

– Tu, sès totjorn content, jo, veni de m’esquiçar una ala. En me pausans sus una flor, n’aví pas vis que i avè un grand bèuc. Pòi pas mèi volar. Se podès venir me portar a mon ostau, te rendrí servici a l’aucasion.

– Ma prauba Aps, vauc anar te portar a ton ostau, mès pre me rénder servici, sèi pas come poirés har ! »

Lo Pifraire prengut l’Aps e angut la reméter a son coen. E lo tèmps passèt, mès lo Rei entendut parlar dau Pifraire. Ie dishuren qu’avè un don, que hadè ce que volè, come rendè servici a tot lo monde. Lo rei lo mandèt de venir lo veire a son Palais. Lo Pifraire aubaït.

Lo Rei ie dishut :

« Vindràs deman matin a nau òras au bòrn de la ribèira, au jasti lo pus large, ie sarèi. »

Lo lendeman matin quand lo Pifraire arribèt, lo Rei èra alà. Tinè a la man una clau en òrt e dishut :

« Vei aquera clau, aquò’s la clau de mon tresòrt. Vauc la gitar dens la ribèira. Se dens una òra me l’as pas portada, saràs pendut. »

Roflèt la clau tant que poscut au mitan de la ribèira e se’n angut.

Lo praube pifraire èra en pena.

« Come divi har ? Sabi pas najar, apuèi pòi pas anar au sòu de l’aiga cercar la clau. 

– Qu’es aquò qu’as anueit, Pifraire, n’as pas l’èrt content ?

– Mon praube Brochet, dens una òra sarèi pendut ! Lo Rei a gitat sa clau en òrt au mitan de la ribèira e se ie pòrti pas dens una òra sarèi pendut.

– Se n’es qu’aquò dishut lo Brochet, atend-me aquí, e se’n angut au sòu de la ribèira. »

Au bot d’un moment, arribèt au bòrn abèca la clau entre las dents.

« Te sovenes que me sauvères la via quand m’estofavi sau sable, sèi content de te poder rénder servici. »

Lo Pifraire partit viste portar la clau au Rei. Lo Rei ie dishut :

« N’as pas fenit. Vindràs deman matin au nau òras devèrt lo bòsc. Ie sarèi.»

Lo lendeman quand lo Pifraire ‘ribèt au bòsc, lo Rei èra dijara alà. Darrèir eth i avè un vailet que tinè un sac a la man. Lo Rei dishut :

« Vauc gitar dens lo bòsc un sac de gruns de petit milh. Se dens una òra n’as pas massat  tot ce que ne ie manque un sol, saràs pendut ! »

A la volada, lo vailet gitèt los gruns dens lo bòsc. Rei e vailet se’n anguren.

«  Mès que ie èi hèit end aqueth Rei que parla totjorn de me pénder ? » dishut lo Pifraire en portans la man a son còth. Sintè dijara la còrda que lo sarrava.

« Qu’es aquò qu’as anueit, Pifraire, cantes pas ? 

– Ah, mon praube Hormic, n’èi pas lo còr a cantar. Lo Rei ven de har gitar un sac de gruns de petit milh dens lo bòsc, se dens una òra n’èi pas tot massat sens que ie manques un grun, sarèi pendut !

– Atend-me aquí. » dishut lo Hormic. Angut a la hormiguèira. Tanlèu das milèirs de hormics ne’n sortiren e s’enhornèren dens lo bòsc. »

Au bot d’un moment, tots los gruns èren massats. N’ie’n mancava pas un.

« Te sovènes, dishut lo Hormic, as vingut me portar a mon ostau lo jorn que m’aví desmolit la cuèisha. Sèi content, anueit, de poder te rénder servici. »

Lo Pifraire partit sau còp portar lo sac au Rei.

«  N’as pas encara fenit, dishut lo Rei, èi tres gojas, son bèras, mès se semblen totas. Deman, las maridi. N’i a una que t’aima. Se dovines la quau, te la doni, sarà ta hema. Vos maridarèi, mès se te trompes saràs pendut. »

Mès que ie èi hèit end aqueth, se didè lo Pifraire en se’n anans. Totjorn sas manaças…

Las coneishi pas a sas gojas, las èi jamès visas, èi entendut qu’èren bèras, mès pòi pas dovinar la quau m’aima, sarèi perdut ! E portèt encara la man a son còth. 

« Qu’es aquò qu’as anueit Pifraire, cantes pas ?

– Ma prauba aps, n’èi pas enveja de cantar. Lo rei marida sas gojas deman, n’i a una que m’aima, se dovini pas la quau, sarèi pendut !

– La coneishi, jo, dishut l’aps. Te sovenes que vingures me portar a mon ostau, que podí pas volar, anueit vauc poder te rénder servici. Vindràs deman a la glèisa, ie sarèi. Las gojas dau rei saràn sheitadas costat a costat. Jo, sarèi en haut. En vironejans descendrèi sau cap d’una goja, m’aprocharèi telamens de sa figura que tant ne’n sarà ennujada, prendrà son mochoart pre me har escapar, alavetz t’acoitaràs, aquò’s aquera que t’aima. » Tot se passèt come avè dit l’aps.

Lo lendeman la glèisa èra plena. Lo rei èra alà qu’atendè, quand lo Pifraire dishut :

« Aquò’s aquera que m’aima. » Las clòchas se meturen a sonar, la musica a jogar, lo monde a cantar. Lo rei maridèt sas tres gojas.

I aiut un bèth maridatge. E aqueth jorn, se lo Pifraire se quitèt passar la còrda au còth, n’estut pas pre lo pénder.

Jo, n’èri pas pregada end aquera grand hèsta e, m’entornèri a mon ostau.

 

Contat en francés pre Marcèla Liès lo 11 de mai de 1993

Revirat pras Tradinaires lo 02 de decembre de 2015

Transmetut per Régine Ardilley

 

 

 

 

7 mars 2016

L’olom de Menaut (Florimond)

Classé dans : Ecologia, natura,Entre Duas Mars,Gravas,Literatura — Lo Sarmoneir @ 15 h 02 min
Ètz arribat tròp tard pr’enténder mon istoara
Poèta, sui tan vielh ! Dejà dempui longtemps
Cada jorn hèi partir causas de ma memoara
Cada mes, oblidar quauques evenements

Bien sovent dens la nuit quòra tot dròm tranquille
Me crusi lo cervèth per me ressovenir
Mès ’quò’s deu temps perdut, la nuit se passa e fila
Lo passat tot brumós pòt pas me revenir

I a tan longtemps que sui apitat sus la bola !
N’avèvi que trenta ans, quòra lo rèi Henri 
Aqueth rèi, sàbetz bien, qu’aimèva tant la pola
Au mitan de sa cort vengut passar pr’ací

Èri dret coma un i ; dissut a Marguerite
En me montrant deu dit :  Reine, ventre-saint-gris
Qu’il est donc beau cet orme ! On peut jurer petite
Qu’il n’a pas son pareil de Pau jusqu’à Paris  ! 

E les gents de Menaut, entendent Enric Quate
Se sentiren lavetz l’amor-pròpe flatat
Levèren tots la man de ne jamèi m’abàter
E la hapcha e l’hauçòt m’an totjorn respectat

Devinètz se n’èi vist lavetz pendent deus siègles
Passar governaments de totas les colors
Drapèus damb flors de lis, estendard  damb deus èglas
La França dens lo ríser o bien dens las dolors

Parei a l’Ocean furiós que ré n’arrèsta
Èi vist se revoltar un pòple encadenat 
E dens la França en sang tèisher dens la tempèsta
Lo drapèu tricolòre au crit de Libertat

La sciença se caucèt de bòtas de sheis lègas
Lo progrès dens los èrts hit broncir sos clarons
E los petits ausèths au mitan de les sègas
Esturen esbarrits per tant tant d’invencions

Dens lo cèu s’i mastèren de grands canèths d’usinas
Prenhac, Cerons, Barsac, de pertot, de tots bòrds
Los vapors e los trins, mila e mila machines
Vos hasuren un bruit a revelhar los mòrts

E n’èi tant entendut de bruit que mas aurelhas
A la fin n’an aujut lo ressòrt fatigat
Son coma mon cervèth, les praubas son tròp vielhas
Lo cosson nos trabalha e nos a romigat

Passi mon temps adara a parlar dens (demb?) mon vente
L’èi curat coma un pifre e vènen i portar
Les grolas, los pad’rons, quauqua grilha impotenta
Brèf, tots los vielhs obgèits que son bons a gitar

’Quò’s coma qui diré l’Otèl deus Invalides
Ont tots aqueths debrís se consòlan entr’eths
Cadun hèi son recit ; lançat a totas guidas
Lo ríser i part sovent coma deus alugrets

I a sustot un vielh vase a l’aurelha emportada
Que n’en sap e n’en ditz de totas les faiçons
E deu prumèir janvièr a la fin de l’annada
I a de qué n’en plorar dedens sos pantalons

E tabé sui urós, òc, bien urós de víver
Demandi pas encara a hèser lo grand saut
Pòdetz dens l’Armanac Garonés ec escríver
E remerciar per jo lo monde de Menaut

E valà çò qu’es hèit. Ma Musa te repèta
Vilatge de Menaut, çò que l’olom m’a dit
E pr’acabar, se vòs lo conselh deu poèta
Respècta ton olom coma un aubre benit !

1 mars 2016

LO SARMONÈIR 41

Classé dans : Alhurs,LO SARMONÈIR novèra version,Òlt e Garona,Vasadés — Lo Sarmoneir @ 11 h 06 min

N° 41 1èir de martz 2016

POESIA

Aus mens compatriòtas

- Gascon baionés -

 

A Baiona que soi vadut

E permí vosautis enqüara

Que n’i a mantruns qui, si’m vedèn le cara,

Diserén m’aver coneishut ;

Car bien sovent dab eths, en sortint de l’escòla,

Qu’èi hèit au brut, mème au patac,

E mè d’iva partida hòla

A córrer enti’au molin d’Onzac !

Après lo vrespejar, vinent de har chauchòla

Qüant de còps nos an vists,

Sius ramparts, sius glacís,

Dançar le farandòla,

Quènd èram mainatjòts ;

Mè grands que hesèvam d’auts jòcs :

Que n’avèvam d’espècias diferentas,

Qui rendèn les camas valentas,

Còm : Pim-pam-ba, Guigueriguí,

Lo Pica-ròma e lo fin Bartòli,

O bien, s’aparelhant per assajar les fòrças,

Que hesèvam a les estòrças.

Urós temps, tròp viste passat,

Jo ne l’èi jamès oblidat !

Car, shens nat sopic ni turmenta,

N’avèvam lavetz d’auta coenta

Qu’a holejar, qu’a bien nos divertir :

Qu’èra tot bonur, tot plesir !…

 

Que’m rapèli que sus le plaça

De Gramont qu’èra dret plantat

Un arbre de le Libertat ;

Mès que ne sap qu’ací baish tot que passa,

L’arbre un bèth jorn, soi disent, qu’es tombat,

E, soi disent taben, le prauba Libertat,

De ‘quò l’amna shegrina,

Que n’auré fòrt plorat !…

Mantruns despuish an dit, (mès jo n’at voi sustíner),

Qu’en França un arbre atau ne pòt préner racina :

Es vrai, n’es vrai ; sii çò qui sii,

Aquò ne sèrv d’arren ací.

Çò qu’es segur, mè de cincanta anadas

Despuish lavetz plan son passadas ;

Per qui vejatz vosautis goei

Quenh atge pòt estar lo men ?…

Shens estar vilh que soi adara

Çò qu’apèran un shic madur,

E, çò qui tapauc n’es pas rare,

Lo temps passant shens díser gara

Siu men topet, d’autscòps shenut,

L’a, shic se’n cau, metut a nud.

Vin de Bordèu e bon potatge

Ara convinen au men atge

E que daishi dança e viulon

Per iva transha e jambon :

D’auts còps n’èra medisha causa,

Qu’aimavi tot çò qui le joenessa ausa,

Arríder, holejar, har l’amor, bien cantar,

E lo dimenge a Marrhum hòrt dançar !

Bèth temps aquò per le joenessa

Qui lo plesir tustemps seduísh, flata e careça ;

Mès quènd lo peu devin grison

Qu’es, hilhòts, iv’auta cançon,

Car le reflexion qu’arriba

E qu’aprenen lavetz a víver :

L’experiença e le reson

Valen bien mè qu’un bèth sermon !…

 

P.-T. Lagravèra, 1865.

Per lugir lo tèxte empenat : https://books.google.fr/books?id=AX0pAAAAYAAJ&pg=PP7#v=onepage&q&f=false

 

VASADÉS

Xomin e sa navèra activitat

Dominique Lummeaux, dit Xomin, lo miaire deus Caps Negues, après aver longtemps trabalhat dens la banca apui l’immobilièr, s’es reconvertit dens l’alimentari. A creat Lou Bazadés, una marca de consèrvas a basa de produïts locaus com la lemprega de Garona, lo boeu de Vasats, lo hitge de guit, los vins deu Bordalés… ; per la preparacion, seguís les recèptas de sa mamè Lucia – un personatge qu’apareish dens les cançons deus Caps Negues. Trabalha en partenariat dab l’ESAT de Capsiuts per lo condicionament deus produïts.

Dab son camion blu e roge, Xomin se tròba suus marcats de Vasats e de Lengon, e tanben a Castèths a costat de la farmacia. Sos produïts son en venta en çò de certens comerçants casteriòts.

MARMANDÉS

Madama Denise Laffargue

Vasuda en1918 a Viraselh, as Grinholets,

          mòrta lo 17.01.2016 a Castèthmauron d’Òlt.

Denise Laffargue, qu’èi coneishuda de caps a la fin de sa via, avèu l’èrt d’una vielha paisana d’avant-guèrra, bien d’a nòste. L’èrt de res …

Que nani ! Aquò’ra una fama excepcionèla. Un ulh viu, una intelligença discrèta mès evidenta, d’un comèrce agradable. Excepcionèla per ço qu’es de l’interès que portèu a nòsta vielha lenga de nòste peís marmandés, nòste gascon marmandés, que los inhorents, o los insolents, qualifian enquèra de patoàs.

Denise Laffargue es la prumèra, dens lo Marmandés, a escríver un « PETIT DICTIONNAIRE » dens la lenga locala, depausat a las Archivas municipalas de Marmanda. Serà pas mei la sola : motivèt, encoratgèt d’escolièrs que mantendràn e perseguiràn son òbra.

Aquò’s una paisana que parla bièn e aisidament nòsta lenga, mès que l’escriu en inventant una grafia singulièra e desrotanta.

Una paisana avent lo gascon marmandés per lenga maternèla e qu’aprengot lo francés a l’escòla.

Una paisana vasuda en 1918, que vai hèser, parcièlament, d’estudis superiors e serà titulària de tres certificats d’estudis superiors d’italian.

Una pegueria, coma disèu, la contrendrà a díver se ganhar la via.

Maridada en 1943, divorçada en1953 ; aurà tres mainatges.

Après bièn de pòstes en França e en Africa (passarà dètz ans au Senegau e en Guinèia), cabarà sa via professionala coma inspectora das Impòts à Agen.

A la retrèta, se consacrarà à sa lenga maternèla, lo gascon dau Marmandés, qu’illustrarà per son « PETIT DICTIONNAIRE » en dus vòlumes : Français-Occitan en 2007 e Occitan-Français en 2008. Son diccionari serà descobèrt e imprimat devath los auspicis dau Marcèu Esquieu (hilh de paisans coma èra), brilhanta icòna òlt-e-garonesa de l’Escòla Occitana d’Estiu a Vilanèva d’Òlt.

Denise Laffargue escriurà quauques tèxtes dens sa lenga mès sustot, demb la participacion de sos escolièrs, harà de nombrosas traduccions de tèxtes francés dens divèrs domenis : literatura (romans, poesias, contes, recits), politica (Jaurès), per illustrar nòsta lenga marmandesa e hèser véser sa capacitat a téner son rang dens tots los domenis de l’escritura.

A la véser autant bièn desgranar las annadas, avèi aublidat que Denise Laffargue èra mortèla. Entra anuit dens l’immortalitat demb son « PETIT DICTIONNAIRE » de lenga dau Marmandés e demb nòsta afeccion.

Mercí, Denise Laffargue.         La Tèsta-de-Bush, lo 18 d’heurèir de 2016.

Bernard Le Beau (Bernat Lo Bèth per los amics), provisor aunorari, ancièn escolièr de Denise Laffargue. Traduit du français, dans la langue de Denise Laffargue, par Daniel Séré et Bernard Le Beau.

PATRONIMES

Vimeney

Lo patronime VIMENEY es originari de la vath de Garona autorn de Lengon e Cadilhac. Un vimenèir es un òme que trabalha lo vime per n’en hèser per exemple de panèirs o d’endòrtas. Mès es tanben un endret ont possa lo vime (‘quò’s a díser l’aubar quòra es estaussat e que lo considèram dens sa fonccion de produccion), encara que pàrlim sustot de vimièra (en vath de Garona), de vimelèira o vimenèira (dens l’oèst de la Gironda) o de vimoèra (en Vasadés).

RECÈPTA

La torta de legumatge

Ingredients : 2 junas porradas deu casau, 2 còrs d’ardishaut, 2 gòishas d’alh, un punherat de hulhas e junas tijas de cardaminas, quauquas hulhas de vineta, hormatge raspat, sau, péber, sucre, haria, aiga.

Preparacion : Lavar e talhucar los legumes ; gardar les gòishas d’alh entèiras. Hèser còser lo tot a l’aiga. Tirar la pèth de les gòishas d’alh e eventualament lo gèrmi. Espotir legumes e alh demb un penhic d’hormatge, sau e péber.

Prestir la haria a volentat demb aiga e aplatir la pasta de faiçon a obtenir una galeta. Saupodrar la galeta de sucre e i estamplar la preparacion de legumes. Hèser una segonda galeta que dispausaràn per dessús. Apoiar sus los bòrds. Hèser còser una detzena de minutas au horn.

Lo Sarmonèir / Le Jhacassous

ISSN 2119-2502

Shes Lydie BALLOUX, 14 les Alèias (les Allées) 33 490 VERDELAIS. sarmoneir@laposte.net. Blòg : http://losarmoneir.unblog.fr. Facebook : « Lo Sarmonèir Le Jhacassous ».

Redaccion : Gabrièu Balloux, Bernat Lo Bèth, Danièl Séré.

27 février 2016

A prepaus d’un article sus l’òc… e los Basques !

Classé dans : ACTUALITATS,Au hiu deus jorns,OPINION — Lo Sarmoneir @ 12 h 59 min

Dens Le Républicain a pareishut un article sus la 300a emission Adishatz de l’infatigable Alan Pèire. Mès fau díser que l’article me sembla escrivut un pauc a la pilha-peròc, demb bien d’aproximacions de hons.

‘L’occitan [...] surtout utilisée dans le sud de la France au Moyen-âge’ : lo correspondent locau sembla pas saber que la lenga d’òc èra encara la lenga costumèira i a una cincantena d’annadas.

‘L’occitan est une langue littéaire, administrative et juridique’ : cresi pas qu’augi utilisat un present de narracion mès que boira totas les epòcas. Lenga literària a tengut, l’occitan arrestèt d’èster una lenga administrativa e juridica (en duhòra deu vath d’Aran) i a bien longtemps.

‘Celle-ci, refusant la standardisation’ : n’en coneishi que cargarén lo borit en lugissent aquò ! ‘Le français et l’espagnol, moins tolérants et plus universels’ : desempui quand i a de lengas tolerantas o pas ?

E achí lo flòc :

‘La langue basque qui veut rester l’exclusivité des seuls Basques et qui rechigne à s’ouvrir vers l’extérieur’ : los peus se me quilhan sus lo cap ! Au mens, los Basques, eths, arriban a mantenir lur identitat e son pas una region ensorelhada ont los cossuts de París se van passar la retrèita dens una villà aus murs ròse viu bastida au detriment d’una tèrra agricòla.

12345...18
 

Luxeetvolupte |
Actuel |
Newyorkcity2012 |
Unblog.fr | Créer un blog | Annuaire | Signaler un abus | Insidelayers
| Lanouvelleperspective
| love star